Bhukhanda 94: atha saptanavatitamo'dhyāyaḥ
Bhūkhaṇḍa 94
- Language
- Sanskrit
Contents
- 94.107 — 1 part
atha saptanavatitamo'dhyāyaḥ
94.1
kuñjala uvāca —
evamākarṇya tāṃ rājā muninā tena bhāṣitām | dharmādharmagatiṃ sarvāṃ taṃ muniṃ pratyabhāṣata
94.2
subāhuruvāca —
so'haṃ dharmaṃ kariṣyāmi nāhaṃ pāpaṃ dvijottama | vāsudevaṃ jagadyoniṃ bhajiṣye nitarāṃ mune
94.3
tato dharmeṇa tenaiva saṃpūjya madhusūdanam | iṣṭvā ca vividhairyajñairviṣṇulokaṃ sa bhūpatiḥ
pūjitaḥ sarvakāmaiśca prāptavānsatvaraṃ mudā
94.4
gate sati mahāloke devadevaṃ na paśyati | kṣudhā jātā mahātīvrā tṛṣṇā cātipravardhate
[ tayoścāpi mahāprājña jīvapīḍākarā bahu
94.5
rājā ca priyayā sārdhaṃ kṣudhātṛṣṇāprapīḍitaḥ | na paśyati hṛṣīkeśaṃ duḥkhena mahatā'nvitaḥ]
94.6
sūta uvāca—
evaṃ suduḥkhite rājā priyayā saha sattamaḥ| ākulo vyākulo jātaḥ pīḍitaḥ kṣudhayā bhṛśam
94.7
itaścetaśca vegena dhāvate vasudhādhipaḥ | sarvābharaṇaśobhāṅgo vastracandanabhūṣitaḥ
94.8
puṣpamālāpraśobhāṅgo hārakuṇḍala maṇḍitaḥ | ratnadīptyā praśobhāṅgaḥ prayayau sa mahīpatiḥ
94.9
evaṃ duḥkhasamācāraḥ stūyamānaśca pāṭhakaiṭaiḥ | duḥkhaśokasamāviṣṭaḥ svapriyāṃ vākyamabravīt
94.10
viṣṇulokamahaṃ prāptastvayā saha suśobhane | ṛṣibhiḥ stūyamāno'pi vimānenāpi bhāmini
94.11
karmaṇā kena me ceyaṃ kṣudhā'tīva pravardhate | viṣṇulokaṃ ca saṃprāpya na dṛṣṭo madhusūdanaḥ
94.12
tatkiṃ hi kāraṇaṃ bhadre na bhunajmi mahatphalam | karmaṇā'tha nijenāpi etadduḥkhaṃ pravartate
saivaṃ śrutvā ca tadvākyaṃ rājānamidamabravīt
94.13
bhāryovāca—
satyamuktaṃ tvayā rājannāsti dharmasya vai phalam
94.14
vedaśāstrapurāṇeṣu samyakpaśyanti brāhmaṇāḥ | duḥkhaśokau vidhūyeha sarvadoṣānnirasya ca
94.15
nāmoccāraṇamātreṇa viṣṇoścaiva sucakriṇaḥ | puṇyātmāno mahābhāgā dhyānenāpi mahātmanaḥ
94.17
tvayā cā''rādhito devaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ | [ annādidānaṃ viprebhyo na pradattaṃ dvijoditam] 16
phalaṃ tasya prajānāmi na dṛṣṭo madhusūdanaḥ | kṣudhā māṃ bādhate rājaṃstṛṣṇā caiva pratoṣayet
94.18
kuñjala uvāca—
evamuktastu priyayā rājā cintākulendriyaḥ | tato dṛṣṭvā mahāpuṇyamāśramaṃ sumanoharam
94.19
divyavṛkṣasamākīrṇaṃ taḍāgairupaśobhitam | nānāvṛkṣasamākīrṇaṃ sarvakāmasamanvitam
94.20
śrīkhaṇḍaiścānugandhaiśca supuṣpaiḥ suśubhāyate| evaṃ puṣpasamākīrṇaṃ supuṇyaṃ śriya(suśri)yojjvalam
94.21
vāpīkūpataḍāgaiśca puṇyatoyaprapūritaiḥ | haṃsakāraṇḍavākīrṇaṃ nānāvagaviśobhitam
94.22
āśramaḥ śobhate puṇyairmunibhistattvavedibhiḥ | divyavṛkṣasamākīrṇaṃ mṛgavrātaiśca śobhitam
94.23
nānāpuṣpasamākīrṇaṃ hṛdyagandhasamākulam | dvijasiddhaiḥ samākīrṇamṛṣiśiṣyaiḥ samākulam
94.24
yogiyogīndrasaṃghuṣṭaṃ devavṛndairalaṃkṛtam | kadalīvanasaṃghaiśca suphalaiḥ pariśobhitam
94.25
sa subāhustato rājā tayā svapriyayā saha | praviveśa mahāpuṇyaṃ nandanaṃ sarvakāmadam
94.26
bhāsamāno diśaḥ sarvā yatrā''ste sūryasaṃnibhaḥ | vāmadevo muniśreṣṭho vaiṣṇavānāṃ varaḥ sadā
94.27
rājamānaṃ mahādīptyā parayā sūryasaṃnibham | yogāsanasamārūḍhaṃ yogapaṭṭena śobhitam
94.28
dhyāyamānaṃ hṛṣīkeśaṃ bhuktimuktipradāyakam | vāmadevaṃ mahātmānaṃ dadarśa munisattamam
94.29
tatra gatvā praṇamyaiva sa rājā priyayā saha | vāmadevastato dṛṣṭvā praṇataṃ rājasattamam
94.30
āśīrbhirabhinandyaiva priyayā sahitaṃ mudā | upaveśyā''sane puṇye subāhuṃ rājasattamam
94.31
āsanādi tataḥ pādyairarghyapūjādikena ca | satkāraṃ kārayāmāsa sabhāryaṃ saṃsthitaṃ tadā
atha papraccha rājānaṃ mahābhāgavatottamam
94.32
vāmadeva uvāca —
tvāmahaṃ viṣṇudharmajñaṃ viṣṇubhaktaṃ narottama | jāne jñānena rājendra divyena colabhūmipam
nirāmayo'si vai rājanbhāryayā priyayā saha
94.34
rājovācanirāmayo'smi bhagavanprāpto viṣṇoḥ paraṃ padam | mayā hi parayā bhaktyā vāsudevo janārdanaḥ33
ārādhito jagannātho bhaktyā prītaḥ sureśvaraḥ | kasmāttatra na paśyāmi taṃ devaṃ kamalāpatim
94.36
kṣudhā me bādhate cātra tṛṣṇā'tīva sudāruṇā | tābhyāṃ śāntiṃ na gacchāmi sukhaṃ vindāmi naiva ca
etanme'kāraṇaṃ [ duḥkhaṃ saṃjātaṃ munisattama | tanme tvaṃ kāraṇaṃ] brūhi prasādasumukho bhava
94.38
vāmadeva uvāca —
bhavānbhakto'si rājendra śrīkṛṣṇasya sadaiva hi | ārādhitastvayā bhaktyā parayā madhusūdanaḥ 37
bhaktyopacāraiḥ snānādyairgandhapuṣpādibhistathā | na pūjito'tha naivedyaiḥ phalaiśca jagatāṃ patiḥ
94.39
daśamīṃ prāpya rājendra sadaiva hi tvayā kṛtam | ekabhaktaṃ na dattaṃ tu brāhmaṇāya subhojanam
94.40
ekādaśīṃ ca saṃprāpya na kṛtaṃ bhojanaṃ tvayā | viṣṇumuddiśya viprāya na dattaṃ bhojanaṃ tvayā
94.41
annadānaṃ viśeṣeṇa kadā dattaṃ na hi tvayā | annaṃ cāmṛtarūpeṇa pṛthivyāṃ saṃsthitaṃ sadā
94.42
oṣadhyastu mahārāja nānābhedāstu tāḥ śṛṇu | kaṭutiktakaṣāyāśca kṣārāmlamadhurāstathā
94.43
snigdhāścopaskarāḥ sarvā nānārūpāśca bhūtale | amṛtājjñajñire sarvā oṣadhyaḥ puṣṭihetavaḥ
94.44
annameva tu saṃskṛtya oṣadhīrvyañjanānvitāḥ | devebhyo [^+viṣṇurūpebhya iti saṃkalpya dīyate
pitṛbhyo] viṣṇurūpebhyo haste ca brāhmaṇasya ca
94.45
atithibhyastato dattvā parijanaṃ prabhojayet | svayaṃ tu bhujyate paścāttadannamamṛtopamam
94.46
pretya duḥkhaṃ na tasyāsti sukhameva hi kevalam | brāhmaṇāḥ pitaro devāḥ kṣetrarūpāśca bhūpate
94.47
yathā hi karṣakaḥ kaścitsukṛṣiṃ kurute sadā | tadvanmartyaḥ kṛṣiṃ kuryātkṣetre viprākhyake nṛpa
94.48
svabhāvalāṅgalenāpi brahmatodena nodayet | vṛṣabhau tu matau nityaṃ buddhiścaiva tapastathā
94.49
satyajñānānubhāvīśaḥ śuddhātmā ca pratodakaḥ | vipre caiva mahākṣetre namaskārairvisarjayet
94.50
sphoṭayetkalmaṣaṃ nityaṃ karṣako hi yathā nṛpa | kṣetrasya udyame yukto viṣṇukāmaḥ prasādhayet
94.51
tadvākyaiśca mahāpuṇyaiḥ śubhairviprānprasādayet | parvatīrthātmikālaśca ghanarūpo'bhivarṣaṇe
94.52
pasukāmo bhavetkṣetrī tataḥ kṣetre pravāpayet | tadbhūṣa praśastāya viprāya paridīyate
94.53
kṣetra utsṛjya bījasya yathā kṣetrī prabhuñjate | phalameva mahārāja tathā dātā bhunakti ca
94.55
pretya cātraiva nityaṃ ca tṛpto bhavati nānyathā | brāhmaṇāḥ pitaro devāḥ kṣetrarūpā na saṃśayaḥ 54
mānavānāṃ mahārāja vaॅpatāṃ pradadati ca | phalameva na saṃdeho yādṛśaṃ tādṛśaṃ dhruvam
94.56
[^\daggerkaṭukāddhi na jāyeta rājanmadhura eva ca | tadvacca madhurākhyācca na jāyetkaṭukaḥ sadā
94.57
yādṛśaṃ vapate bījaṃ tādṛśaṃ phalamaśnute | na vāpayati yaḥ kṣetraṃ na sa bhuñjati tatphalam
94.58
tadvaddevāśca viprāśca pitaraḥ kṣetrarūpiṇaḥ | darśayanti phalaṃ rājandattasyāpi na saṃśayaḥ]
94.59
yādṛśaṃ hi kṛtaṃ karma tvayaiva ca śubhāśubham | tādṛśaṃ bhuṅkṣva rājendra yathā tenaiva jāyate
94.60
na purā devaviprebhyaḥ pitṛbhyaśca kadā tvayā | miṣṭānnapānamevāpi dattaṃ sumanasā tadā
94.61
subhojyairbhojanairiṣṭairmadhuraiścoṣyapeyakaiḥ | subhakṣyairātmanā bhuktaṃ kasmai dattaṃ na ca tvayā
94.62
svaśarīraṃ tvayā puṣṭamannairamṛtasaṃbhavaiḥ | yasmātkṛtaṃ mahārāja tasmātkṣudhā pravartate
94.63
karmaiva kāraṇaṃ rājannarāṇāṃ sukhaduḥkhayoḥ | janmamṛtyormahābhāga bhuṅkṣva tatkarmaṇaḥ phalam
94.64
pūrve'pi ca mahātmāno divaṃ prāptāḥ svakarmaṇā | punaḥ prayātā bhūlokaṃ karmaṇaḥ kṣayakālataḥ
94.65
nalo bhagīrathaścaiva viśvāmitro yudhiṣṭhiraḥ | karmaṇaiva hi saṃprāptāḥ svargaṃ rājansvakālataḥ
94.66
diṣṭaṃ hi prāktanaṃ karma tena duḥkhaṃ sukhaṃ labhet | tadullaṅghayituṃ rājankaḥ samartho'pi hīśvaraḥ
94.67
atha tasmānnṛpaśreṣṭha svargaṃtasyāpi te'bhavat | kṣuttṛṣṇāsaṃbhavo vegastato duṣṭaṃ hi karma te
94.68
yadi te kṣutpratīkāro hyabhīṣṭo nṛpasattama | tadgatvā bhuṅkṣva kāyaṃ svamānandāraṇyasaṃsthitam
tava ceyaṃ mahārājñī kṣutkṣāmā'tīva dṛśyate
94.69
subāhuruvāca—
kasya dānena kiṃ puṇyaṃ dravyasya munisattama | tatprabrūhi mahāprājña yadi tuṣṭo'si sāṃpratam
94.70
vāmadeva uvāca—
annadānānmahāsaukhyamudakasya mahāmate
94.71
svarge bhuñjanti vai martyāḥ pīḍyante naiva pātakaiḥ | yadā dānaṃ na dattaṃ tu bhavedapi ca mānavaiḥ
94.72
mṛtyukāle tu saṃprāpte dānaṃ sarvaṃ dadāti ca | ādāveva pradātavyamannaṃ codakasaṃyuktam
94.73
succhatropānahau dadyājjalapātraṃ tu śobhanam | bhūmiṃ sukāñcanaṃ dhenumaṣṭau dānāni yo'rpayet
94.74
svarge na jāyate tasya kṣudhātṛṣṇādibādhanam | kṣudhā na vardhate rājannannadānātsutṛptimān
94.75
tṛṣṇā tīvrā na hi syādvai tṛpto bhavati sarvadā | udakasya pradānena cchatradānena bhūpate
94.76
chāyāmāpnoti susnigdhāṃ vāhanaṃ ca nṛpottama | [ upānahapradānena anyadevaṃ vadāmyaham]
94.77
bhūmidānānmahobhogānsamṛddhānprāpnuyānnaraḥ | godānena mahārāja rasaiḥ puṣṭo bhavetsadā
sukhabhogānsa bhuñjānaḥ svargaloke vasennaraḥ
94.78
tṛpto bhavati vai dātā godānena na saṃśayaḥ | nīrujaḥ sukhasaṃpannaḥ saṃtuṣṭaścyutivarjitaḥ
94.79
kāñcanena suvarṇastu jāyate nātra saṃśayaḥ | suśrīmānrūpavāṃstyāgī ratnadānādbhavennaraḥ
94.80
mṛtyukāle tu saṃprāpte tiladānaṃ prayacchati | sarvabhogapatirbhūtvā viṣṇulokaṃ sa gacchati
94.81
evaṃ dānaviśeṣeṇa prāpyate paramaṃ sukham | godānaṃ bhūmidānaṃ ca annaṃ caivodakaṃ tvayā
94.82
jīvamānena rājendra na dattaṃ brāhmaṇāya vai | mṛtyukāle ca no dattaṃ tasmātkṣutte pravartate
94.83
etatte kāraṇaṃ proktaṃ jātaṃ karmavaśānugam | yādṛśaṃ hi kṛtaṃ karma tādṛśaṃ paribhujyate
94.84
subāhuruvāca—
kathaṃ kṣudhā praśāntiṃ me prayāti munisattama | anayā śoṣito deho hyatīva paridūyate
94.85
atastṛptyai dvijaśreṣṭha prāyaścittaṃ vadasva me | karmaṇaścā'sya ghorasya yathā śāntirbhavenmama
94.86
vāmadeva uvāca —
prāyaścittaṃ na caivāsti ṛte bhogānnarottama | karmaṇaśca phalaṃ sarva tattvaṃ svasya prabhuṅkṣva hi
94.87
yatra te patitaḥ kāyaḥ priyāyāścaiva bhūpate | yuvābhyāṃ hi pragantavyaṃ tatra smaraṇapūrvakam
94.89
ubhābhyāmapi bhoktavyaḥ kāyaścākṣaya eva saḥ | [m̐svaṃ svaṃ rājanna saṃdehastvayā vai priyayā saha|]
subāhuruvāca —
kiyatkālaṃ prabhoktavyaṃ mayaivaṃ priyayā saha | tadādiśa mahābhāga pramāṇaṃ tadvaco mama
94.90
vāmadeva uvāca —
vāsudevābhidhaṃ stotraṃ mahāpātakanāśanam | yadā tvaṃ śroṣyase rājaṃstadā mokṣaṃ prayāsyasi
94.91
etattve sarvamākhyātaṃ svecchayā gaccha tatkuru
evaṃ śrutvā tato rājā bhāryayā saha vai tadā | gatvā tatra śarīraṃ svaṃ bhuṅkte vai priyayā saha
94.92
nityameva mahāprājña taddrūpūrṇa bhavennṛpaḥ | nityaṃ prabhuṅkte vai rājām̐ rājñī cāsya kṣudhānvitā
94.93
yathā yathā sa rājā'pi bhuṅkte vai svakalevaram | hasanti ca tadā nāryastayorbhāvaṃ vadāmyaham
94.94
devaiḥ sārdhaṃ tataḥ śrutvā caritaṃ tasya bhūpateḥ | hāsyaṃ ca kurute śakrastasya rājñaḥ sureśvaraḥ
94.95
tato varṣaśatānte tu vāmadevaṃ mahāmunim | smṛtvā sa garhayāmāsa ātmānaṃ prati suvrata
94.96
na dattaṃ pitṛdevebhyo brāhmaṇebhyaḥ kadā mayā | na dattamatithibhyo hi tadutthamiha bhujyate
94.97
dīnebhyo'pi na dattaṃ me kṛpayā vā''turāya ca | evaṃ sa bhuṅkte vai māṃsaṃ garhayansvīyakarma tat
94.98
evaṃ svamāṃsaṃ bhuñjānaṃ subāhuṃ priyayā saha | hasete ca tadā dṛṣṭvā prajñā śraddhā ca dve striyau
94.99
tasya karmavipākasya śubhātmā hasate nṛpa | mama saṅgaprasaṅgena na dattaṃ pāpacetasā
94.100
prajñā ca vacanaistaistu rājānaṃ hasate punaḥ | kva gato'sau mahāmoho yena tvaṃ mohito nṛpa
94.101
lobhena mohayuktena tamogarte nipātitaḥ | tatrāpatitvā sadyaiva (?) patito duḥkhasaṃkaṭe
94.103
dānamārgaṃ parityajya lobhamārge gato nṛpa | bhāryayā saha bhuṅkṣva tvaṃ vyāpitaḥ kṣudhayā bhṛśam 102
evaṃ taṃ hasate maॅjñā subāhuṃ priyayā'nvitam | etadvai kāraṇaṃ proktaṃ tayorhāsyasya putraka
94.104
bhakṣamāṇasya bhūpasya dehaṃ svaṃ duḥkhite tadā | ūcaturdehi dehīti kṣudhā tṛṣṇā ca te pare
94.105
kṣudhā tṛṣṇā mahāprājña bhīmarūpe bhayānake | payasā miśritaṃ bhaktaṃ yācete nṛpatīśvaram
94.106
etattve sarvamākhyātaṃ yattvayā paripṛcchitam | anyatkiṃ te pravakṣyāmi tadvadasva mahāmate
94.107
vijvala uvāca—
vāsudevābhidhānaṃ ca stotraṃ kathaya me pitaḥ | yena mokṣaṃ vrajedāśu tadviṣṇoḥ paramaṃ padam
94.107.p1
iti śrīmadmāpurāṇe pādme bhūmikhaṇḍe venopākhyāne gurutīrthe saptanavatitamo'dhyāyaḥ || 97
Linked texts (3)
- Padmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Bhūmikhaṇḍa — Sanskrit
- Hāṭakeśvaramāhātmya — Sanskrit