<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Purāṇas](https://indike.org/pramana/in.purana) › [Brahmandapurana](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda) › 1.13

# Brahmandapurana 1.13

Brahmāṇḍapurāṇa 1.13

- **Language:** Sanskrit

## Contents

- [1.13.151](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.151) — 1 part

### [1.13.1](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.1)

suta uvāca  
brahmaṇaḥ sṛjataḥ putrān pūrvaṃ svāyaṃbhuveṃ'tare /  
gātrebhyo jajñire tasya manuṣyāsuradevatāḥ //

### [1.13.2](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.2)

pitṛvanmanyamānāstaṃ jajñire pitaro 'pi ca /  
teṣāṃ nisargaḥ prāguktaḥ samāsācchruyatāṃ punaḥ //

### [1.13.3](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.3)

devāsuramanuṣyāṃśca sṛṣṭvā brahmābhyamanyata /  
pitṛvanmanyamānā vai jajñire 'syopapakṣataḥ //

### [1.13.4](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.4)

madhvādayaḥ ṣaḍṛtavaḥ pitṝṃstānparicakṣate /  
ṛtavaḥ pitaro devā ityeṣā vaidikī śrutiḥ //

### [1.13.5](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.5)

manvantareṣu sarveṣu hyatītānāgateṣu vai /  
ete svāyaṃbhuve pūrvamutpannāścāntare śubhe //

### [1.13.6](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.6)

agniṣvāttā smṛtā nāmnā tathā barhiṣadaśca vai /  
ayajvānastathā teṣāmāsanye gṛhamedhinaḥ //

### [1.13.7](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.7)

agniṣvāttā smṛtāste vai pitaro nāhitāgnayaḥ /  
yajvānasteṣu ye tvāsanpitaraḥ somapīthinaḥ //

### [1.13.8](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.8)

smṛtā barhiṣadaste vai pitara stvagnihotriṇaḥ /  
ṛtavaḥ pitaro devāḥ śāstre 'sminniścayaṃ gatāḥ //

### [1.13.9](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.9)

madhumādhavau rasau jñeyau śuciśukrau ca śuṣmiṇau /  
nabhāścaiva nabhasyaśca jīvāvetāpudātdṛtau //

### [1.13.10](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.10)

iṣaścaiva tathorjaśca svadhāvantāvṛdātdṛtau /  
sahaścaiva sahasyaśca ghorāvetāpudātdṛtau //

### [1.13.11](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.11)

tapāścaiva tapasyaśca manyumantau tu śaiśirau /  
kālāvasthāsu ṣaṭsvete māsākhyā vai vyavasthitāḥ //

### [1.13.12](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.12)

ime ca ṛtavaḥ proktāścetanācetaneṣu vai /  
ṛtavo brahmaṇaḥ putrā vijñeyāste 'bhimāninaḥ //

### [1.13.13](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.13)

māsārddhamāsasthāneṣu sthāninau ṛtavo matāḥ /  
sthānānāṃ vyatirekeṇa jñeyāḥ sthānāgimāninaḥ //

### [1.13.14](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.14)

ahorātrāṇi māsāśca ṛtavaścāyanāni ca /  
saṃvatsarāśca sthānāni kāmākhyā hyabhimāninām //

### [1.13.15](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.15)

eteṣu sthānino ye tu kālāvasthā vyavasthitāḥ /  
tatsatattvāstadātmānastānvakṣyāmi nibodhata //

### [1.13.16](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.16)

pārvaṇyasti thayaḥ saṃdhyāḥ pakṣā māsārddhasaṃmitāḥ /  
nimeṣāśca kalāḥ kaṣṭhā muhurttā divasāḥ kṣayāḥ //

### [1.13.17](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.17)

dvāvarddhamāsau māsastu dvau māsāvṛ turucyate /  
ṛtutrayaṃ cāpyayanaṃ dve 'yane dakṣiṇottare //

### [1.13.18](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.18)

saṃvatsaraḥ sametaśca sthānānyetāni sthāninām /  
ṛtavastu nimeḥ putrā vijñeyāste tathaiva ṣaṭ //

### [1.13.19](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.19)

ṛtuputrāḥ smṛtāḥ pañca prajāḥ svārtavalakṣaṇāḥ /  
yasmāccaivārttavebhyastu jāyante sthāṇu jaṅgamāḥ //

### [1.13.20](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.20)

ārtavāḥ pitarastasmādṛtavaśca pitāmahāḥ /  
sametāstu prasūyante prajāścaiva prajāpateḥ //

### [1.13.21](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.21)

tasmātsmṛtaḥ prajānāṃ vai vatsaraḥ prapitāmahaḥ /  
sthāneṣu sthānino hyete sthānātmānaḥ prakīrttitāḥ //

### [1.13.22](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.22)

tadākhyāstatsasattvāśca tadātmānaśca te smṛtāḥ /  
prajāpatiḥ smṛto yastu sa tu saṃvatsaro mataḥ //

### [1.13.23](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.23)

saṃvatsarasuto hyagni ṛta ityucyate budhaiḥ /  
ṛtāttu ṛtavo yasmājjajñire ṛtavastataḥ //

### [1.13.24](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.24)

māsāḥ ṣaḍartavo jñeyāsteṣāṃ pañcartavāḥ smṛtāḥ /  
dvipadāṃ catuṣpadāṃ caiva pakṣiṇāṃ sarvatāmapi //

### [1.13.25](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.25)

sthāvarāṇāṃ ca pañcānāṃ puṣpaṃ kālārttavaṃ smṛtam /  
ṛtutvamārtavatvaṃ ca pitṛtvaṃ ca prakīrttitam //

### [1.13.26](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.26)

ityete pitaro jñeyā ṛtavaścārtavāśca ye /  
sarvabhūtāni tebhyo yadṛtukālādvijajñire //

### [1.13.27](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.27)

tasmādete hi pitara ārtavā iti naḥ śrutam /  
manvantareṣviha tvete sthitāḥ kālabhimāninaḥ //

### [1.13.28](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.28)

kāryakāraṇayuktāstu e śvaryādvyāpya saṃsthitāḥ /  
sthānābhimānino hyete tiṣṭhantīha prasaṃgamāt //

### [1.13.29](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.29)

agniṣvāttā barhiṣadaḥ pitaro vividhāḥ punaḥ /  
jajñe svadhāpitṛbhyastu dve kanye lokaviśrute //

### [1.13.30](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.30)

menā ca dhāraṇī caiva yābhyāṃ dhatamidaṃ jagat /  
te ubhe brahmavādinyau yoginyau caiva te ubhe //

### [1.13.31](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.31)

pitaraste nije kanye dharmārthaṃ pradaduḥ śubhe /  
agniṣvāttāstu ye proktāsteṣāṃ menā tu mānasī //

### [1.13.32](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.32)

dhāraṇī mānasī caiva kanyā barhiṣadāṃ smṛtā /  
merostāṃ dhāraṇīṃ nāma patnyarthaṃ vā sṛjan ghubhām //

### [1.13.33](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.33)

pitaraste barhiṣadaḥ smṛtā ye somapāyinaḥ /  
agniṣvāttāstu tāṃ menā patnī himavate daduḥ //

### [1.13.34](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.34)

upahūtā smṛtā ye vai taddauhitrānnibodhata /  
menā himavataḥ patnī mainākaṃ sā vyajāyata //

### [1.13.35](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.35)

gaṅgāṃ saridvarāṃ caiva patnī yā lavaṇodadheḥ /  
mainākasyā tmajaḥ kraucaḥ kraiñcadvīpo yataḥ smṛtaḥ //

### [1.13.36](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.36)

merostu dhāraṇī patnī divyauṣadhisamanvitam /  
mandaraṃ suṣuve putraṃ tisraḥ kanyāśca viśrutāḥ //

### [1.13.37](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.37)

velāṃ ca niyatiṃ caiva tṛtīyāṃ cāyatiṃ viduḥ /  
dhātuścaivāyatiḥ patnī vidhāturniyatiḥ smṛtā //

### [1.13.38](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.38)

svāyaṃ bhuveṃ'tare pūrvaṃ yayorvai kīrttitāḥ prajāḥ /  
suṣuve sāgarādvelā kanyāmekāmaninditām //

### [1.13.39](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.39)

savarṇāṃ nāma sāmudrīṃ patnīṃ prācīnabarhiṣaḥ /  
savarṇāyāṃ sutā jātā daśa prācīnabarhiṣaḥ //

### [1.13.40](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.40)

sarve pracetaso nāma dhanurvedasya pāragāḥ /  
teṣāṃ svāyaṃbhuvo dakṣaḥ putratvaṃ jagmi vānprabhuḥ //

### [1.13.41](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.41)

trayaṃbakasyābhiśāpena cākṣuṣasyātare manoḥ /  
etacchutvā tataḥ sūtamapṛcchacchāṃśapāyaniḥ //

### [1.13.42](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.42)

utpannaḥ sa kathaṃ dakṣo hyabhiśāpādbhavasya tu /  
cākṣuṣasyāntare pūrvaṃ tannaḥ prabrūhi pṛcchatām //

### [1.13.43](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.43)

ityuktaḥ kathayāmāsa sūto dakṣāśrayāṃ kathām /  
śāṃśapāyanimāmantrya tryaṃbakācchāpakāraṇam //

### [1.13.44](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.44)

sūta uvāca  
dakṣasyāsansutā hyaṣṭau kanyā yāḥ kīrttitā mayā /  
svebhyo gṛhebhya ānāyya tāḥ pitābhyarcayadgṛhe //

### [1.13.45](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.45)

tatastvabhyarcitāḥ sarvā nyavasaṃstāḥ piturgṛhe /  
tāsāṃ jyeṣṭhā satī nāma patnī yā tryaṃbakasya vai //

### [1.13.46](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.46)

nājuhāvātmajāṃ tāṃ vai dakṣo rudramabhidviṣan /  
akarotsaṃnatiṃ dakṣe na kadācinmaheśvaraḥ //

### [1.13.47](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.47)

jāmātā śvaśure tasminsvabhāvāttejasi sthitaḥ /  
tato jñātvā satī sarvāḥ nyavasaṃstāḥ piturgṛhe //

### [1.13.48](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.48)

jagāma sāpyanāhūtā satī tatsva piturgṛham /  
tābhyo hīnāṃ pitā cakre satyāḥ pūjāmasaṃmatām //

### [1.13.49](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.49)

tato 'bravītsā pitaraṃ devī krodhādamarṣitā /  
yavīyasībhyo pyadhamāṃ pūjāṃ kṛtvā mama prabho //

### [1.13.50](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.50)

asatkṛtya pitarmāṃ tvaṃ kṛtavānasi garhitam /  
ahaṃ jyeṣṭhā variṣṭhā ca tvaṃ māṃ satkartumarha si //

### [1.13.51](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.51)

evamukto 'bravīdenāṃ dakṣaḥ saṃraktalocanaḥ /  
tvattaḥ śreṣṭhāvariṣṭhāśca pūjyā bālāḥ sutā mama //

### [1.13.52](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.52)

tāsāṃ caiva tu bhartāra ste me bahumātāḥ sati /  
brahmiṣṭhāḥ sutapaskāśca mahāyogāḥ sudhārmikāḥ //

### [1.13.53](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.53)

guṇaiścaivādhikāḥ ślāghyāḥ sarve te tryaṃbakātsati /  
vasiṣṭho 'triḥ pulastyaśca hyaṅgirā pulahaḥ kratuḥ //

### [1.13.54](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.54)

bhṛgurmarīciśca tathā śraiṣṭhā jāmātaro mama /  
yasmānmāṃ sparddhate śarvaḥ sadā caivāvamanyate //

### [1.13.55](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.55)

tena tvāṃ na vibhūṣomi pratikūlo hi me bhavaḥ /  
ityuktavāṃstadā dakṣaḥ saṃpramūḍhena cetasā //

### [1.13.56](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.56)

śāpārthamātmanaścaiva ye coktāḥ paramarṣayaḥ /  
tathoktā pitaraṃ sā vai kruddhā devīdama bravīt //

### [1.13.57](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.57)

vāṅmanaḥ karmabhiryasmādaduṣṭāṃ māṃ vigarhase /  
tasmāttyajāmyahamimaṃ dehaṃ tāta tavātmajam //

### [1.13.58](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.58)

tatastenāvamānena satī duḥkhādamarṣitā /  
abravīdvacanaṃ devī namaskṛtya svayaṃbhuve //

### [1.13.59](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.59)

yatrāhamupapadye ca punardehena bhāsvatā /  
tatrāpyahamasaṃbhūtā saṃbhūtā dhārmikādapi //

### [1.13.60](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.60)

gaccheyaṃ dharmapatnītvaṃ tryaṃbakasyaiva dhīmataḥ /  
tatraivātha samāsīnā yuktātmānaṃ samādadhe //

### [1.13.61](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.61)

dhārayāmāsa cāgneyīṃ dhāraṇāṃ manasātmanaḥ /  
tata ātmasamuttho 'syā vāyunā samudīritaḥ /  
sarvāgebhyo viniḥsṛtya vahnistāṃ bhasmasātkarot //

### [1.13.62](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.62)

tadupaśrutya nidhanaṃ satyā devo 'tha śūlabhṛt /  
saṃvādaṃ ca tayorbuddhā yāthātathyena śaṅkaraḥ /  
dakṣasya ca ṛṣīṇāṃ ca cukopa bhagavānprabhuḥ //

### [1.13.63](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.63)

rudra uvāca  
sarveṣāmeva lokānāṃ bhūrlokastvādirucyate /  
taṃ sadā dhārayiṣyāmi nideśātparameṣṭhinaḥ //

### [1.13.64](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.64)

asyāṃ kṣitau dhṛtā lokāḥ sarve tiṣṭhanti bhāsvarāḥ /  
tānahaṃ dhārayā mīha satataṃ ca tadājñayā //

### [1.13.65](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.65)

cāturvarṇyaṃ hi devānāṃ te cāpyekatra bhuñjate /  
nāhaṃ taiḥ saha bhokṣaye vai tato dāsyanti te pṛthak //

### [1.13.66](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.66)

yasmādavamatā dakṣa matkṛte 'nāgasā satī /  
praśastāścetarāḥ sarvāḥ svasutā bhartṛbhiḥ saha //

### [1.13.67](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.67)

tasmā dvaivasvate prāpte punarete maharṣayaḥ /  
utpatsyante dvitīye vai mama yajña hyayonicāḥ //

### [1.13.68](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.68)

hute vai brahmaṇā śukre cākṣuṣasyātare manoḥ /  
abhivyāhṛtya sarvāṃstān dakṣaṃ caivāśapatpunaḥ //

### [1.13.69](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.69)

bhavitā mānuṣo rājā cākṣuṣasya tvamanvaye /  
prācīnabarhiṣaḥ pautraḥ putraścaiva prace tasām //

### [1.13.70](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.70)

dakṣa eveha nāmnā tu māriṣāyāṃ janiṣyasi /  
kanyāyāṃ śākhināṃ tvaṃ vai prāpte vaivasvateṃ'tare //

### [1.13.71](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.71)

vighnaṃ tatrā pyahaṃ tubhyamācariṣyāmi durmate /  
dharmmayukte ca te kārye ekasmiṃstu durāsade //

### [1.13.72](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.72)

suta uvāca  
tadupaśrutya dakṣastu rudraṃ so 'bhya śapatpunaḥ /  
yasmāttvaṃ matkṛte 'niṣṭamṛṣīṇāṃ kṛtavānasi /  
tasmātsārddhaṃ surairyajñe na tvāṃ yakṣyanti vai dvijāḥ //

### [1.13.73](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.73)

hutvā'hutiṃ tava krūra hyapaḥ sprakṣyanti karmasu /  
ihaiva vatsyasi tathā divaṃ hitvā yugakṣayāt //

### [1.13.74](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.74)

tato devaiḥsa taiḥ sārddhaṃ nejyate pṛthasijyate /  
tato 'bhivyāhṛto dakṣo rudreṇāmitatejasā //

### [1.13.75](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.75)

svāyaṃbhuvīṃ tanuṃ tyaktvā utpanno mānuṣeṣviha //

### [1.13.76](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.76)

jñātvā gṛhapatirdakṣo yajñānā mīśvaraṃ prabhum /  
samasteneha yajñena so 'yajaddaivataiḥ saha //

### [1.13.77](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.77)

atha devī satī yā tu prāpte vaivasvateṃ'tare /  
menāyāṃ tāmumāṃ devīṃ janayāmāsa śailarāṭ //

### [1.13.78](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.78)

yā tu devī satī pūrvamāsītpaścādumābhavat /  
sadā patnī bhavasyaiṣā na tayā mucyate bhavaḥ //

### [1.13.79](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.79)

marīcaṃ kaśyapaṃ devī yathāditiranuvratā /  
yathā nārāyaṇaṃ śrīśca maghavataṃ śacī yathā //

### [1.13.80](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.80)

viṣṇuṃ kīrtī ruṣā mūryaṃ vasiṣṭhaṃ cāpyarundhatī /  
naitāstu vijahatyetān bhartṝn devyaḥ kadācana //

### [1.13.81](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.81)

āvartamānāḥ kalpeṣu jāyante taiḥ punaḥ saha /  
evaṃ prācetaso dakṣo jajñe vai cākṣuṣeṃ'tare //

### [1.13.82](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.82)

daśabhyastu pracetobhyo māriṣāyāṃ punarnṛpaḥ /  
jajñe tadābhiśāpena dvitīya iti naḥ śrutam //

### [1.13.83](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.83)

bhṛgavādayaśca ye sapta jajñire ca maharṣayaḥ /  
ādye tretāyuge pūrvaṃ manorvaivasvatasya ca //

### [1.13.84](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.84)

devasya mahato yajñe vāruṇīṃ bibhratastanum /  
ityeṣo 'nuśayo hyāsīttayorjātyantarānugaḥ //

### [1.13.85](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.85)

prajāpateśca dakṣasya tryabakasya ca dhīmataḥ /  
tasmānnānuśayaḥ kāryo vaireṣviha kadācana //

### [1.13.86](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.86)

jātyantaragatasyāpi bhavitasya śubhāśubhaiḥ /  
khyātiṃ na muñcate jantustanna kāryaṃ vipaścitā //

### [1.13.87](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.87)

ityeṣā samanukrāntā kathā pāpapramocanī /  
yā dakṣamadhikṛtyeha tvayā pūrvaṃ pracauditā //

### [1.13.88](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.88)

pitṛvaṃśaprasaṃgena kathā hyeṣā prakīrttitā /  
pitṝṇāmānupūrvyeṇa devānvakṣyāmyataḥ param //

### [1.13.89](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.89)

tretāyugamukhe pūrvamāsansvāyaṃbhuveṃ'tare /  
devāyāmā iti khyātāḥ pūrvaṃ ye yajñasūnavaḥ //

### [1.13.90](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.90)

prathitā brahmaṇaḥ putrā ajatvādajitāstu te /  
putrāḥ svāyaṃbhuvasyaite śaktā nāma tu mānasāḥ //

### [1.13.91](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.91)

teṣāṃ yato gaṇā hyete devānāṃ tu trayaḥ smṛtāḥ /  
chandajāstu trayastriṃśatsarge svāyaṃbhuvasya ha //

### [1.13.92](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.92)

yaduryayātirdevau dvau vīvadhasrāsato matiḥ /  
vibhāsaśca kratuścaiva prayātirviśruto dyutiḥ //

### [1.13.93](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.93)

vāyavyaḥ saṃyamaścaiva yāmā dvādaśa kīrttitāḥ /  
asamaścogradṛṣṭiśca sunayo 'tha śuciśravāḥ //

### [1.13.94](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.94)

kevalo viśvarūpaśca sudakṣo madhupastathā /  
turīya idrayukcaiva yukto grāvajitastu vai //

### [1.13.95](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.95)

canimā viśvadevā ca javiṣṭho mitavānapi /  
jaro vibhurvibhāvaśca sa ṛcīko 'tha durdihaḥ //

### [1.13.96](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.96)

śrutirgṛṇāno 'tha bṛhacchukrā dvādaśa kīrttitāḥ /  
āsansvāyaṃbhuvasyaite cāntare somapāyinaḥ //

### [1.13.97](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.97)

dīptimanto gaṇā hyete vīryavanto mahābalāḥ /  
teṣāmindrastaddā hyāsītprathame viśvabhukta prabhuḥ //

### [1.13.98](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.98)

asurā ye tadā teṣāmāsan dāyādabāndhavāḥ /  
suparṇayakṣagandharvāḥ piśācoragarākṣasāḥ //

### [1.13.99](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.99)

aṣṭau tāḥ pitṛbhiḥ sārddhamāsanyā devayonayaḥ /  
svāyaṃbhuventare 'tītāḥ prajāstāsāṃ mahasraśaḥ //

### [1.13.100](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.100)

prabhāvarūpasaṃpannā āyuṣā ca balena ca /  
vistarādiha nocyante māprasaṃgo bhavediha //

### [1.13.101](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.101)

svāyaṃbhuvo visargastu vijñeyaḥ sāṃpratena ha /  
atīto vartamānena dṛṣṭo vaivasvate na saḥ //

### [1.13.102](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.102)

prajābhirdevātābhiśca ṛṣibhiḥ pitṛbhiḥ saha /  
teṣāṃ sarparṣayaḥ pūrvamāsanye tānnibodhata //

### [1.13.103](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.103)

bhṛgvaṃ girā marīciśca pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ /  
atriścaiva vasiṣṭhasca sapta svāyaṃbhuve 'tare //

### [1.13.104](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.104)

āgnīdhraścāgnibāhuśca modhā medhātithir vasuḥ /  
jyotiṣmān dyutimānhavyaḥ savanaḥ sattra eva ca //

### [1.13.105](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.105)

manoḥ svāyaṃbhuvasyaite daśa putrā mahaujasaḥ /  
vāyuvegā mahāsattvā rājānaḥ prathameṃ'tare //

### [1.13.106](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.106)

sāsuraṃ tatsugandharvaṃ sayakṣoragarākṣasam /  
sapiśācamanuṣyañca sasuparṇāpsarogaṇam //

### [1.13.107](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.107)

naśakyamānu pūrvyeṇa vaktuṃ varṣaśatairapi /  
bahutvānnāmadheyānāṃ saṃkhyā teṣāṃ kutaḥ kule //

### [1.13.108](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.108)

yā vai prajā yugākhyāstu āsansvāyaṃbhuveṃ'tare /  
kālena mahatātītā ayanābdayugakramaiḥ //

### [1.13.109](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.109)

ṛṣaya ūcuḥ  
ka eṣa bhagavān kālaḥ sarvabhūtāpahārakaḥ /  
kasya yoniḥ kimādiśca kiṃ satattvaḥ kimātmakaḥ //

### [1.13.110](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.110)

kimasya cakṣuḥ kā mūrtiḥ ke vā avayavāḥ smṛtāḥ /  
kiṃ nāmadheyaṃ ko 'syātmā eptattvaṃ brūhi tattvataḥ //

### [1.13.111](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.111)

sūta uvāca  
śrūyatā kālasadbhāvaḥ śrutvā caivāvadhāryatām /  
sūryayonirnimeṣādiḥ saṃkhyācakṣuḥ sa ucyate //

### [1.13.112](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.112)

mūrtirasya tvaho rātro nimeṣāvayavaśca saḥ /  
saṃvatsaraḥ satattvaśca nāma cāsya kalātmakaḥ //

### [1.13.113](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.113)

sāmpratānāgatātītakālātmā sa prajāpatiḥ /  
pañcadhā pravibhaktāṃ tu kālāvasthāṃ nibodhata //

### [1.13.114](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.114)

divasārddhamāsamāsaiśca ṛtubhistvayanaistathā /  
saṃvatsarastu prathamo dvitīyaḥ parivatsaraḥ //

### [1.13.115](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.115)

iḍravatsarastṛtīyaśca caturthaścānuvatsaraḥ /  
pañcamo vatsarasteṣāṃ kālaḥsa yugasajñitaḥ //

### [1.13.116](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.116)

teṣāṃ tattvaṃ pravakṣyāmi kīrtyamānaṃ nibodhata /  
kraturagnistu yaḥ proktaḥ sa tu saṃvatsaro mataḥ //

### [1.13.117](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.117)

āditeyastvasau sūryaḥ kālāgniḥ parivatsaraḥ /  
śuklakṛṣṇagatiścāpi apāṃ sāramayaḥ khagaḥ //

### [1.13.118](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.118)

sa iḍāvatsaraḥ somaḥ purāṇe niścayaṃ gataḥ /  
yaścāyaṃ pavate lokāṃstanubhiḥ saptasaptabhiḥ //

### [1.13.119](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.119)

anuvātā ca lokasya sa vāyuranuvatsaraḥ /  
ahaṅkārādudagrudraḥ saṃbhūto brahmaṇāstu yaḥ //

### [1.13.120](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.120)

sa rudro vatsara steṣāṃ vijñeyo nīlalohitaḥ /  
satattvaṃ tasya vakṣyami kīrtyamānaṃ nibodhata //

### [1.13.121](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.121)

aṅgapratyaṅgasaṃyogātkālātmā pratitāmahaḥ /  
ṛksāmayajuṣāṃ yoniḥ pañcānāṃ patirīśvaraḥ //

### [1.13.122](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.122)

so 'gniryamaśca kālaśca saṃbhūtiḥ sa prajāpatiḥ /  
proktaḥ saṃvatsaraśceti sūrya conirmanīṣibhiḥ //

### [1.13.123](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.123)

yasmātkālavibhāgānāṃ māsartvayanayorapi /  
grahanakṣatraśītoṣṇavarṣāyuḥ karmaṇāṃ tathā //

### [1.13.124](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.124)

yoniḥ sa pravibhāgānāṃ divasānāṃ ca bhāskaraḥ /  
vaikārikaḥ prasannātmā brahmaputraḥ prajāpatiḥ //

### [1.13.125](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.125)

eko naiko 'tha divaso māso 'thartuḥ pitāmahaḥ /  
ādityaḥ savitā bhānurjīvano brahmasatkṛtaḥ //

### [1.13.126](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.126)

prabhavaścāvyayaścaiva bhūtānāṃ tena bhāskaraḥ /  
tārābhimānī vijñeyo dvitīyaḥ parivatsaraḥ //

### [1.13.127](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.127)

somaḥ sarvauṃṣadhipatiryasmātsa prapitāmahaḥ /  
ājīvaḥ sarvabhūtānāṃ yogakṣemakṛdīśvaraḥ //

### [1.13.128](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.128)

āvekṣamāṇaḥ satataṃ bibharti jagadaṃśubhiḥ /  
tithīnāṃ parvasaṃdhīnāṃ pūrṇimādarśayorapi //

### [1.13.129](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.129)

yonirniśākaro yaśca amṛtātmā prajāpatiḥ /  
tasmātsa pitṛmānsomaḥ smṛta iṅvatsarātmakaḥ //

### [1.13.130](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.130)

prāṇāpānasamānādyairvyānodānātmakairapi /  
karmabhiḥ prāṇināṃ loke sarvaceṣṭāpravartakaḥ //

### [1.13.131](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.131)

pañcānāṃ cendriyamanorbuddhismṛtibalātmanām /  
samānakālakaraṇakriyāḥ saṃpādayannapi //

### [1.13.132](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.132)

sarvātmā sarvalokeśa āvahapravahādibhiḥ /  
varttate copakārairyastanubhiḥ saptasaptabhiḥ //

### [1.13.133](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.133)

vidhātā sarvabhūtānāṅkṣemī nityaṃ prabhañjanaḥ /  
yoniragnerapāṃ bhūme raveścandramasaścayaḥ //

### [1.13.134](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.134)

vāyuḥ prajāpatirbhūto lokātmā prapitāmahaḥ /  
ahorātrakarastasmātsa vāyuranuvatsaraḥ //

### [1.13.135](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.135)

ete prajānāṃ patayaścatvāra upapakṣajāḥ /  
pitaraḥ sarvalokānāṃ lokātmānaḥ prakīrttitāḥ //

### [1.13.136](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.136)

dhyāyato brahmāṇo vaktrādudansamabhavadbhavaḥ /  
ṛṣirviprā mahādevo bhūtātmā prapitāmahaḥ //

### [1.13.137](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.137)

īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ praṇavo yo 'thapaṭhyate /  
ātmāveśena bhūtānāmaṅgapratyaṅgasaṃbhavaḥ //

### [1.13.138](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.138)

unmādako 'nugrahakṛdrudro vatsara ucyate /  
sūryyaśca candramāścāgnirvāyū rudrastathaiva ca //

### [1.13.139](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.139)

yugābhimānī kālātmā nityaṃ saṃkṣayakṛdvibhuḥ /  
rudraḥ praviṣṭo bhagavāñjagatyasminsvatejasā //

### [1.13.140](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.140)

āśrayānmayi saṃyogāttanubhirnāmamistathā /  
tatastasya tu vīryeṇa lokānugrahakārakam //

### [1.13.141](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.141)

devatvaṃ ca pitṛtvaṃ ca kālatvaṃ cāsya yatparam /  
tasmādvai sarvathā rudrastadvidvadbhirabhījyate //

### [1.13.142](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.142)

yataḥ patiḥ sa bhagavān prajeśānāṃ prajāpatiḥ /  
bhāvanaḥ sarvabhūtānāṃ sarvātmā nīlalohitaḥ //

### [1.13.143](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.143)

auṣadhīḥ pratisaṃdhatte rudraḥ kṣīṇāḥ punaḥpunaḥ /  
prajāpatimukhairdevaiḥ samyagiṣṭaphalārthibhiḥ //

### [1.13.144](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.144)

tribhireva kapālaiśca trayaṃbakairauṣadhikṣaye /  
ijyate bhagavān yasmāttasmārtryaṃbaka ucyate //

### [1.13.145](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.145)

gāyatrī caiva triṣṭupca jagatī caiva yāḥ smṛtāḥ /  
tryaṃbakā nāmataḥ premṇā yonayastā vanaspateḥ //

### [1.13.146](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.146)

tābhirekatvabhūtābhistrividhābhiḥ svavīryataḥ /  
trisādhanaḥ puroḍāśastrikapālaḥ sa vai smṛtaḥ //

### [1.13.147](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.147)

tryaṃbakaḥ sa puroḍāśastenaiṣa tryaṃbakaḥ smṛtaḥ /  
ityetatpañcavarṣaṃ hi yugaṃ proktaṃ manīṣibhiḥ //

### [1.13.148](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.148)

yaścaiṣa pañcadhātmā vai proktaḥ saṃvatsaro dvijaiḥ /  
saikaḥ ṣaṭko vijajñe 'tha madhvādiṛtusaṃjñakaḥ //

### [1.13.149](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.149)

ṛtuputrārttavāḥ pañca iti sargaḥ samāsataḥ /  
ityeṣa bahumāno vai prāṇinā jīvitāni ca /  
nadīvega ivāsaktaḥ kālo dhāvati saṃharan //

### [1.13.150](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.150)

eteṣāṃ yadapatyaṃ vai tadaśakyaṃ pramāṇataḥ /  
bahutvātparisaṃkhyātuṃ putra pautramanantakam //

### [1.13.151](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.151)

imaṃ vaṃśaṃ prajeśānāṃ mahataḥ puṇyakarmaṇām /  
kīrttayanpuṇyakīrttīnāṃ mahatīṃ siddhimāpnuyāt //

### [1.13.151.p1](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.151.p1)

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde kālasadbhāvavarṇanaṃ nāma trayodaśoṃ'dhyāya

## Linked texts (3)

- [Vāyupurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.30.6) — Vyāsa, Sanskrit
- [Skandamahāpurāṇa (vulgate)](https://indike.org/pramana/in.purana.skanda*vulgate.7.1.84_445) — Sanskrit
- [Śivapurāṇa (complete text)](https://indike.org/pramana/in.purana.siva*complete.9.17.55) — Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13) · Pramāṇa
