<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Purāṇas](https://indike.org/pramana/in.purana) › [Brahmandapurana](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda) › 1.21

# Brahmandapurana 1.21

Brahmāṇḍapurāṇa 1.21

- **Language:** Sanskrit

## Contents

- [1.21.176](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.176) — 1 part

### [1.21.1](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.1)

sūta uvāca  
sūryā candramasāvetau bhramato yāvadeva tu /  
prakāśaistu prabhābhistau maṇḍalābhyāṃ samucchritau //

### [1.21.2](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.2)

saptānāṃ tu samudrāṇāṃ dvīpānāṃ satu vistaraḥ /  
vistarārddhe pṛthivyāstu bhavedanyatra bāhyataḥ //

### [1.21.3](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.3)

paryāsaparimāṇaṃ tu candrādityau prakāśataḥ /  
paryāstātpārimāṇyena bhūmestulyaṃ divaṃ smṛtam //

### [1.21.4](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.4)

avati trīnimāṃllokān yasmātsūryaḥ paribhraman /  
avidhātuḥ prakāśākhyo hyavanātsa raviḥ smṛtaḥ //

### [1.21.5](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.5)

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi pramāṇaṃ candrasūryayoḥ /  
mahittattvānmahīśabdo 'hyasminvarṣe nipādyate //

### [1.21.6](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.6)

asya bhāratavarṣasya viṣkaṃbhāttulyavistṛtam /  
maṇḍalaṃ bhāskarasyātha yojanāni nibodhata //

### [1.21.7](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.7)

navayojanasāhasro vistāro bhāskarasya tu /  
vistārātrriguṇaścāsya pariṇāhastu maṇḍale //

### [1.21.8](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.8)

viṣkaṃbhamaṇḍalāccaiva bhāskarāddviguṇaḥ śaśī /  
atha pṛthivyā vakṣyāmi pramāṇaṃ yojanaiḥ saha //

### [1.21.9](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.9)

saptadvīpasamudrāyā vistāro maṇḍalaṃ ca yat /  
ityetadiha saṃkhyātaṃ purāṇe parimāṇataḥ //

### [1.21.10](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.10)

tadvakṣyāmi samākhyāya sāṃpratairabhimānibhiḥ /  
abhimāninovyatītā ye tulyāste sāṃprataistviha //

### [1.21.11](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.11)

devā ye vai vyatītāstu rūpairnāmabhireva ca /  
tasmāttu sāṃpratairdevairvakṣyāmi vasudhātalam //

### [1.21.12](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.12)

divāstu sanniveśaṃ vai sāṃprataireva kṛtsnaśaḥ /  
śatārddhakoṭivistārā pṛthivī kṛtsnaśaḥ smṛtā //

### [1.21.13](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.13)

tasyā ūrddhvapramāṇena meroryāvattu saṃsthitiḥ /  
pṛthivyā hyarddhavistāro yojanāgrātprakīrttitaḥ //

### [1.21.14](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.14)

merormadhyātpratidiśaṃ koṭirekā tu sā smṛtā /  
tathā śātasahasrāṇāmekona navatiḥ punaḥ //

### [1.21.15](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.15)

pañcāśattu sahasrāṇi pṛthivyarddhasya maṇḍalam /  
gaṇitaṃ yojanāgrāttu koṭyastvekādaśa smṛtāḥ //

### [1.21.16](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.16)

tathā śatasahasrāṇi saptatriṃśādhikāni tu /  
ityetadiha saṃśyātaṃ pṛthivyantasya maṇḍalam //

### [1.21.17](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.17)

tārakāsaṃniveśāsya divi yāva cca maṇḍalam /  
paryāsasanniveśaśca bhūmeryāvattu maṇḍalam //

### [1.21.18](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.18)

paryāsaparimāṇena bhūmestulyaṃ divaḥ smṛtam /  
saptānāmapi dvīpānāmeta tsthānaṃ prakīrtitam //

### [1.21.19](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.19)

paryāyaparimāṇena maṇḍalānugatena ca /  
uparyupari lokānāṃ chatravatparimaṇḍalam //

### [1.21.20](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.20)

saṃsthitirvihitā sarvā yeṣu tiṣṭhanti jantavaḥ /  
etadaṇḍakapālasya pramāṇaṃ parikīrttitam //

### [1.21.21](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.21)

aṇḍasyāntastvime lokāḥ saptadvīpā ca medinī /  
bhūrlokaśca bhuvarllokastṛtīyassṛriti ssvataḥ //

### [1.21.22](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.22)

maharlloko janaścaiva tapaḥ satyaṃ ca saptamam /  
ete sapta kṛtā lokāśchatrākārā vyavasthitāḥ //

### [1.21.23](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.23)

svakairāvaraṇaiḥ sūkṣmairdhāryamāṇāḥ pṛthakpṛthak /  
daśabhāgādhikābhiśca tābhiḥ prakṛtibhirbahiḥ //

### [1.21.24](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.24)

pūryamāṇā viśeṣaiśca samutpannaiḥ parasparāt /  
asyāṇḍasya samantācca sanniviṣṭo ghanodadhiḥ //

### [1.21.25](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.25)

pṛthivyā maṇḍalaṃ kṛtsnaṃ ghanatoyena dhāryate /  
ghanodadhiḥ pareṇātha dhāryyate ghanatejasā //

### [1.21.26](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.26)

bāhyato ghanatejasca tiryyagūrddhvaṃ tu maṇḍalam /  
saṃmatāddhanavātena dhāryamāṇaṃ pratiṣṭhitam //

### [1.21.27](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.27)

ghanavātaṃ tathākāśamākāśaṃ ca mahātmanā /  
bhūtādinā vṛtaṃ sarvaṃ bhūtādirmahatā vṛtaḥ //

### [1.21.28](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.28)

vṛto mahānanantena pradhānenāvya yātmanā /  
purāṇi lokapālānāṃ pravakṣyāmi yathākramam //

### [1.21.29](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.29)

jyotirguṇapracārasya pramāṇaparisiddhaye /  
meroḥ prācyāṃ diśi tathā mānasasyaiva mūrddhani //

### [1.21.30](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.30)

vasvaukasārā māhendrī purī hemapariṣkṛtā /  
dakṣiṇena punarmerormānasasyaiva mūrddhani //

### [1.21.31](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.31)

vaivasvato niva sati yamaḥ saṃyamane pure /  
pratīcyāṃ tu punarmerormānasasyaiva mūrddhani //

### [1.21.32](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.32)

sukhā nāma purī ramyā varuṇasyāpi dhīmataḥ /  
varuṇo yādasāṃ nāthassukhākhye vasate pure //

### [1.21.33](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.33)

diśyuttarasyāṃ merostu mānasasyaiva mūrddhani /  
tulyā mahendrapuryyāstu somasyāpi vibhāvarī //

### [1.21.34](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.34)

mānasottaravṛṣṭe tu lokapālāścaturdiśam /  
sthitā dharmavyavasthārtha lokamaṃrakṣaṇāya ca //

### [1.21.35](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.35)

lokapālopariṣṭāttu sarvato dakṣiṇāyane /  
kāṣṭhāgatasya sūryasya gatiyā tāṃ nibodhata //

### [1.21.36](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.36)

dakṣiṇo 'pakrame sūryyaḥ kṣipteṣuriva sarpati /  
jyotiṣāṃ cakramādāya satataṃ parigacchati //

### [1.21.37](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.37)

madhyagaścāmarāvatyāṃ yadā bhavati bhāskaraḥ /  
vaivasvate saṃyamate udayastatra dṛśyate //

### [1.21.38](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.38)

sukhāyāmarddharātraṃ syādvibhāyāmastameti ca /  
vaivasvate saṃyamane madhyagaḥ syādraviryadā /  
sukhāyāmatha vāruṇyāmuttiṣṭhansa tu dṛśyate //

### [1.21.39](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.39)

vibhāyā marddharātraṃ syānmāhendyāmastameti ca /  
yadā dakṣiṇapurveṣāmaparāhṇo vidhīyate //

### [1.21.40](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.40)

dakṣiṇāparadeśyānāṃ pūrvahṇaḥ parikī rttitaḥ /  
teṣāmapararātraśca ye janā uttarāḥ pare //

### [1.21.41](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.41)

deśā uttarapūrvā ye pūvarātrastu tānprati /  
evamevottareṣvar ke bhuvaneṣu virājate //

### [1.21.42](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.42)

sukhāyāsatha vāruṇyāṃ madhyāhne cāryamā yadā /  
vibhāyāṃ somapuryāṃ vā uttiṣṭhati vibhāvasuḥ //

### [1.21.43](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.43)

rātryarddha cāmarāvatyāmastameti yamasya ca /  
somapuryā vibhāyāṃ tu madhyāhne syāddivākaraḥ //

### [1.21.44](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.44)

mahedrasyāmarāvatyāṃ sūrya uttiṣṭhate tadā /  
arddharātraṃ saṃyamane vāruṇyāmastameti ca //

### [1.21.45](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.45)

sa śīghrameva paryeti bhāskaro 'lātaca travat /  
bhramanvai bhramamārṇāni ṛkṣāṇi carate raviḥ //

### [1.21.46](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.46)

evaṃ caturṣu pārśveṣu dakṣiṇāṃ tena sarpati /  
udayāstamane cāsāvṛtti ṣṭhati punaḥ punaḥ //

### [1.21.47](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.47)

pūvāhṇe cāparāhṇe ca dvau dvau devālayau tu saḥ /  
tapatyarkaśca madhyāhne taireva ca svaraśmibhiḥ //

### [1.21.48](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.48)

udito varddhamānābhirāmadhyāhnaṃ tapanraviḥ /  
ataḥ paraṃ hrasaṃtībhirgobhirastaṃ nigacchati //

### [1.21.49](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.49)

udayāstamayābhyāṃ ca smṛte pūrvāpare diśau /  
yāvatpurastāttapati tāpatpṛṣṭhe 'tha pārśvayoḥ //

### [1.21.50](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.50)

yatrodyandṛśyate sūryasteṣāṃ sa udayaḥ samṛtaḥ /  
praṇāśaṃ gacchate yatra teṣāmastaḥ sa ucyate //

### [1.21.51](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.51)

sarveṣāmuttare meruloṅkālokaśca dakṣiṇe /  
vidūrabhāvādarkasya bhūmilekhāvṛtasya ca //

### [1.21.52](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.52)

līyante raśmayo yasmāttena rātrau na dṛśyate /  
grahanakṣatrasomānāṃ darśanaṃ bhāskarasya ca //

### [1.21.53](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.53)

ucdhrayasya pramāṇena jñeyamastamathodayam /  
śuklacchāyo 'gnirā paśca kṛṣṇacchāyā ca medinī //

### [1.21.54](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.54)

vidūrabhāvādarkasya hyudyate 'pi viraśimatā /  
raktabhāvo viraśmatvādraktatvācjāpyanuṣṇatā //

### [1.21.55](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.55)

lekhāyāmāsthitaḥ sūryo yatra yatra ca dṛśyate /  
ūrddhva śātasahasra tu yojanānāṃ sa dṛśyate //

### [1.21.56](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.56)

prabhā hi saurī pādena hyastaṃ gacchati bhāskare /  
agnimāviśate rādrau tasmāddūrātprakāśate //

### [1.21.57](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.57)

udite hi punaḥ sūrye hyauṣṇyamāgneyamāviśet /  
saṃyukto vahninā sūryastapate tu tato divā //

### [1.21.58](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.58)

prākāśyaṃ ca tathauṣṇyaṃ ca saurāgneye ca tejasī /  
parasparānupraveśāddīpyete tu divāniśam //

### [1.21.59](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.59)

uttare caiva bhūmyarddhe tathā tasmiṃśca dakṣiṇe /  
uttiṣṭhati tathā sūrye rātrirāviśatatvapaḥ //

### [1.21.60](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.60)

tasmācchītā bhaktyāṃpo divārātripraveśanāt /  
astaṃ yāti punaḥ sūrye dinamāviśate tvaṣaḥ //

### [1.21.61](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.61)

tasmāduṣṇā bhavatyāpo naktamahnaḥ praveśanāt /  
etena kramayogena bhūmyarddhe dakṣiṇottare //

### [1.21.62](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.62)

udayāstamaner'kasya ahorātraṃ viśatyapaḥ /  
denaṃ sūryaprakāśākhyaṃ tāmasī rātrirūcyate //

### [1.21.63](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.63)

tasmādvyavasthitā rātriḥ sūryāpekṣamahaḥ smṛtam /  
evaṃ puṣkaramadhyena yadā sarpati bhāskaraḥ //

### [1.21.64](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.64)

aṃśāṃśakaṃ tu medinyāṃ muhūrttenaiva gacchati /  
yojanāgrānmuhūrttasya iha saṃkhyāṃ nibodhata //

### [1.21.65](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.65)

pūrṇe śatasahasrāṇāmekatriṃśādhikaṃ smṛtam /  
pañcāśattu tathānyāni sahasrāṇyadhikāni ca //

### [1.21.66](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.66)

mauhūrtti kī gatirhyeṣā sūryasya tu vidhīyate /  
etena gatiyogena yadā kāṣṭhāṃ tu dakṣiṇām //

### [1.21.67](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.67)

paryāgacchetpataṅgo 'sau madhye kāṣṭhāntameva hi /  
madhyena puṣkarasyātha bhramate dakṣiṇāyane //

### [1.21.68](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.68)

mānasottaraśaile tu antare viṣuvaṃ ca tat /  
sarpate dakṣiṇāyāṃ tu kāṣṭhāyāṃ vai nibodhata //

### [1.21.69](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.69)

navakoṭyaḥ prasaṃkhyātā yojanaiḥ parimaṇḍalam /  
tathā śatasahasrāṇi catvāriṃśacca pañca ca //

### [1.21.70](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.70)

ahorātrātpataṅgasya gatireṣā vidhīyate /  
dakṣiṇādvinivṛtto 'sau viṣuvastho yadā raviḥ //

### [1.21.71](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.71)

kṣīrodasya samudrasyottarataścādritaścaran /  
maṇḍalaṃ viṣuvattasya yojanaistannibodhata //

### [1.21.72](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.72)

tisraḥ koṭyastu saṃkhyātā viṣuvasyāpi maṇḍalam /  
tathā śatasahasrāṇāmaśītyekādhikā punaḥ //

### [1.21.73](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.73)

śravaṇe cottaraṣāḍhe citrabhānuryadā bhavet /  
śākadvīpasya ṣaṣṭhasya uttarāto diśaścaran //

### [1.21.74](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.74)

utarāyāḥ pramāṇaṃ ca kāṣṭhāyā maṇḍalasya ca /  
yojanāgrātprasaṃkhyātā koṭirekā tu sa dvijāḥ //

### [1.21.75](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.75)

aśītirniyutānīha yojanānāṃ tathaiva ca /  
aṣṭapañcāśataṃ cava yojanānyadhikāni tu //

### [1.21.76](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.76)

nāgavīthyuttarāvīthī hyaja vīthī ca dakṣiṇā /  
mūlaṃ caiva tathāṣāḍhe tvajavīthyudayāstrayaḥ //

### [1.21.77](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.77)

aśvinī kṛttikā yāmyaṃ nāgavīthyudayāstrayaḥ /  
kāṣṭhayorantaraṃ yacca tadvakṣyeyajanaiḥ punaḥ //

### [1.21.78](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.78)

etacchatasahasrāṇāmaṣṭābhiścottaraṃ śatam /  
trayaḥ śatādhikāścanye trayastriṃśacca yojanaiḥ //

### [1.21.79](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.79)

kāṣṭhayorantaraṃ hyetadyojanāgrātprakīrtitam /  
kāṣṭhayorlekhayoścaiva hyantaraṃ dakṣiṇottare //

### [1.21.80](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.80)

tenvavakṣye prasaṃkhyāya cojanaistannibodhata /  
ekaikamantaraṃ tasya viyutānyekasaptatiḥ //

### [1.21.81](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.81)

sahasrāṇyatiriktāśca tato 'nyā pañcasaptatiḥ /  
lekhayoḥ kāṣṭhayoścaiva bāhyābhyantarayoḥ smṛtam //

### [1.21.82](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.82)

abhyantaraṃ tu paryeti maṇḍalānyuttarāyaṇe /  
bāhyato dakṣiṇe caiva satataṃ tu yathākramam //

### [1.21.83](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.83)

maṇḍalānāṃ śataṃ pūrmaṃ tryaśītyadhikamuttaram /  
carate dakṣiṇe cāpi tāvadeva vibhāvasuḥ //

### [1.21.84](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.84)

pramāṇaṃ maṇḍalasyātha yojanāgraṃ nibodhata /  
yojanānāṃ sahasrāṇi saptādaśa samāsataḥ //

### [1.21.85](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.85)

śate dve punarapyanye yojanāmāṃ prakīrttite /  
ekaviṃśatibhiścaiva yojanairadhikairhi te //

### [1.21.86](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.86)

etatpramāṇamākhyātaṃ yojanairmaṇḍalasya ca /  
viṣkaṃbho maṇḍalasyātha tiryak sa tu vidhīyate //

### [1.21.87](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.87)

pratyahaṃ carate tāni sūryā vai maṇḍalakramāt /  
kulālacakraparyanto yathā śīghraṃ nivarttate //

### [1.21.88](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.88)

dakṣiṇaprakrame sūryastathā śīghraṃ pravarttate /  
tasmātprakṛṣṭāṃ bhūmiṃ tu kālenālpena gacchati //

### [1.21.89](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.89)

sūryo dvādaśabhiḥ śairghyānmuhūrtairdakṣiṇāyane /  
trayodaśārddhamṛkṣāṇāmahnā tu carate raviḥ //

### [1.21.90](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.90)

muhūrtai stāvadṛkṣāṇi naktamaṣṭādaśaiścaran /  
kulālacakramadhye tu yathā mandaṃ prasarpati //

### [1.21.91](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.91)

tathodagayane sūryaḥ sarpate mandavikramaḥ /  
tasmā ddīrghena kālena bhūmiṃ svalpāni gacchati //

### [1.21.92](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.92)

aṣṭādaśa muhūrta tu uttarāyaṇapaścimam /  
aho bhavati taccāpi carate mandavikramaḥ //

### [1.21.93](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.93)

trayodaśārddhaṃ mādyena tvṛkṣāṇāṃ carate raviḥ /  
muhūrtaistāvadṛkṣāṇi naktaṃ dvādaśabhiścaran //

### [1.21.94](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.94)

tato mandataraṃ nābhyāṃ cakraṃ bhramati vai yathā /  
mṛtpiṇḍa iva madhyastho dhruvo bhramati vai tathā //

### [1.21.95](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.95)

triṃśanmuhūrtānevāhurahorātraṃ dhruvo bhraman /  
ubhayoḥ kāṣṭhayormadhye bhramate maṇḍalāni tu //

### [1.21.96](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.96)

kulālacakranābhiśca yathā tatraiva varttate /  
dhruvastathā hi vijñeyastatraiva parīvarttate //

### [1.21.97](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.97)

ubhayoḥ kāṣṭhayormadhye bhramate maṇḍalāni saḥ /  
divānaktaṃ ca sūryasya mandā śīghrā ca vai gātiḥ //

### [1.21.98](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.98)

uttaraprakrame cāpi divā mandā gatistathā /  
tathaiva ca punarnaktaṃ śīghrā sūryasya vai gātiḥ //

### [1.21.99](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.99)

dakṣiṇaprakrameṇaiva divā śīghraṃ vidhīyate /  
gatiḥ sūryasya naktaṃ ca mandā caiva gatistathā //

### [1.21.100](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.100)

evaṃ gativiśeṣeṇa vibhajan rātryahāni tu /  
tajāpi saṃcaranmārgaṃ samena viṣameṇa ca //

### [1.21.101](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.101)

lokālokasthitā hyete lokapālāścaturdiśam /  
agastyaścarate teṣāmupariṣṭājjavena tu //

### [1.21.102](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.102)

bhuñjannasāpahorā tramevaṃ gativiśeṣaṇam /  
dakṣiṇe nāgavīthyāstu lokālokasya cottare //

### [1.21.103](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.103)

lokasantānako hyeṣa vaiśvānarapathādvahiḥ /  
pṛṣṭe yāvatprabhā saurī purastātsaṃprakāśate //

### [1.21.104](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.104)

pārśvataḥ pṛṣṭhataścaiva lokālokasya varttate /  
yojanānāṃ sahasrāṇi daśakaṃ tucchrito giriḥ //

### [1.21.105](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.105)

prakāśaścāprakāśaśca sarvataḥ parimaṇḍalaḥ /  
nakṣatracandrasūryaśca grahaistārāgaṇaiḥ saha //

### [1.21.106](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.106)

abhyantaraṃ prakāśante lokālokasya vai gireḥ /  
etāvāneva lokastu nirālokastataḥ param //

### [1.21.107](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.107)

lokenālokavāneṣa nirālokastvalokataḥ /  
lokālokaṃ tu saṃdhatte yasmātsuryaparigraham //

### [1.21.108](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.108)

tasmātsandhyeti tāmāhuruṣāvyuṣṭyoryadantaram /  
uṣā rātriḥ smṛtā viprairvyuṣṭiścāpi tvahaḥ smṛtam //

### [1.21.109](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.109)

sūryāgnigrasamānānāṃ saṃdhyākāle hi rakṣasām /  
prajāpatiniyogena śāpastveṣāṃ durātmanām //

### [1.21.110](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.110)

akṣayatvaṃ tu dehasya prāpitāmraṇaṃ tathā /  
tisraḥ koṭyastu vikhyātā mandehā nāma rākṣasāḥ //

### [1.21.111](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.111)

prārthayanti sahasrāṃśubhudayantaṃ dinedine /  
tāpayantaṃ durātmānaḥ sūryamicchanti khāditum //

### [1.21.112](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.112)

atha sūryasya teṣāṃ ca yuddhamāsītsudāruṇam /  
tato brahmā ca devāśca brāhmamāścaiva sattamāḥ //

### [1.21.113](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.113)

saṃdhyāṃ tu samupāsīnāḥ prakṣipanti jalaṃ sadā /  
oṅkārabrahmasaṃyuktaṃ gāyatryā cābhimantritam //

### [1.21.114](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.114)

sphūrjajjyotiśca caṇḍāṃśustathā dīpyati bhāskaraḥ /  
tataḥ punarmahātejā mahābalaparākramaḥ //

### [1.21.115](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.115)

yojanānāṃ sahasrāṇi ūrddhvamuttiṣṭhate śatam /  
prayāti bhagavānāśu brāhmaṇairabhirakṣitaḥ /  
vālakhilyaiśca munibhirdhṛtārciḥ samarīcibhiḥ //

### [1.21.116](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.116)

kāṣṭhā nimeṣā daśa pañca caiva triṃśacca kāṣṭhā gaṇayetkalāṃ tu /  
triṃśatkalāścāpi bhavenmuhūrttastaistriṃśatā rātryahanī samete //

### [1.21.117](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.117)

hrāsavṛddhī tvaharbhāgairdivasānāṃ yathākramāt //

### [1.21.118](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.118)

saṃdhyā muhūrttamātrā tu hrāsavṛddhistu sā smṛtā /  
lekhāprabhṛtyathāditye trimuhūrttagate tu vai //

### [1.21.119](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.119)

prātastataḥ smṛtaḥ kālo bhāgaścāhnaḥ sa pañcamaḥ /  
tasmātprātastanātkālātrrimuhūrttastu saṃgavaḥ //

### [1.21.120](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.120)

madhyāhnastrimuhūrttastu tasmātkālaśca saṃgavāt /  
tasmānmadhyandinātkālādaparāhṇa iti smṛtaḥ //

### [1.21.121](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.121)

traya eva muhūrttāstu kālāgaḥ smṛto budhaiḥ /  
aparāhṇe vyatīte tu kālaḥ sāyāhna ucyate //

### [1.21.122](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.122)

daśapañca muhūrtāhno muhūrttāstraya eva ca /  
daśapañcamuhūrtta vai hyaharvaiṣuvataṃ smṛtam //

### [1.21.123](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.123)

varddhante ca hrasaṃte ca hyayane dakṣiṇottare /  
ahastu grasate rātriṃ rātriśca grasate tvahaḥ //

### [1.21.124](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.124)

śaradvasaṃtayormadhyaṃ viṣuvatparibhāvyate /  
ahorātre kalāścaiva samaṃ somaḥ samaśnute //

### [1.21.125](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.125)

tathā pañcadaśāhāni pakṣa ityabhidhīyate /  
dvauca pakṣaubhavenmāso dvaumāsāvarkajāvṛtuḥ //

### [1.21.126](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.126)

ṛtutritayamayane dve hi varṣaṃ tu saurakam /  
nimeṣā vidyutaścaiva kāṣṭāstā daśa pañca ca //

### [1.21.127](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.127)

kalāstāstriśataḥ kāṣṭhā mātrā śītidvayātmikā /  
saptaikā dvyadhikā triśanmātrā ṣaṭatriṃśaduttarā //

### [1.21.128](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.128)

dviṣāṣṭinā trayoviṃśanmātrāyāśca kalā bhavet /  
catvāri śatsahasrāṇi śatānyaṣṭau ca vidyutaḥ //

### [1.21.129](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.129)

saptatiścaiva tatrāpi navatiṃ viddhi niścaye /  
catvāryeva śatānyāhurvidyute dve ca saṃyute //

### [1.21.130](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.130)

varāṃśo hyeṣa vijñeyo nāḍikā cātra kāraṇam /  
saṃvatsarādayaḥ pañca caturmānavikalpitāḥ //

### [1.21.131](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.131)

niścayaḥ sarvakālasya yugamityabhidhīyate /  
saṃvatsarastu prathamo dvitīyaḥ parivatsaraḥ //

### [1.21.132](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.132)

iḍāvatsarastṛtīyastu caturthaścānuvatsaraḥ /  
pañcamovatsarasteṣāṃ kālastu yugasaṃhitaḥ //

### [1.21.133](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.133)

triṃśacchataṃ bhavetpūrṇaṃ parvaṇāṃ tu raveryuge /  
śatānyaṣṭādaśa triṃśadudayādbhāskarasya ca //

### [1.21.134](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.134)

ṛtavastriṃśataḥ saurādayanāni daśaiva tu /  
pañca ca triśataṃ cāpi ṣaṣṭivarṣaṃ ca bhāskaram //

### [1.21.135](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.135)

triśadeva tvahorātrāstaistu māsastu bhāskaraḥ /  
ekaṣaṣṭi tvahorātramṛtureko vibhāvyate //

### [1.21.136](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.136)

ahnāṃ tu tryadhikāśītiḥ śataṃ cāpyadhikaṃ bhavet /  
mānaṃ taccitrabhānostu vijñeyamayanasya ha //

### [1.21.137](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.137)

sauraṃ saumyaṃ tu vijñeyaṃ nākṣatraṃ sāvanaṃ tathā /  
mānānyetāni catvāri yaiḥpurāṇe hi niścayaḥ //

### [1.21.138](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.138)

yaḥ śvetasyottaraścaiva śṛṅgavānnāma parvvataḥ /  
trīṇitasya tu śṛṅgāṇi spṛśantīva nabhastalam //

### [1.21.139](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.139)

taiścāpi śṛṅgaissanagaḥ śṛṅgavā niti kathyate /  
ekaśca mārgaviṣkaṃbhavistāraścāsya kīrtitaḥ //

### [1.21.140](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.140)

tasya vai pūrvataḥ śṛṅgaṃ madhyamaṃ taddhiraṇmayam /  
dakṣiṇaṃ rājataṃ caiva śṛṅgaṃ tu sphaṭikaprabham //

### [1.21.141](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.141)

sarvaratnamayaṃ caiva śṛṅgamuttaramuttamam /  
evaṃ kūṭaistribhiḥ śailaḥ śṛṅgavāniti viśrutaḥ //

### [1.21.142](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.142)

yattadvai pūrvataḥ śṛṅgaṃ tadarkaḥ pratipadyate /  
śaradvasaṃtayormadhye madhyamāṃ gatimāsthitaḥ //

### [1.21.143](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.143)

atastulyamahorātraṃ karoti timirā pahaḥ /  
haritāśca hayā divyāstasya yuktā mahārathe /  
anuliptā ivābhānti padmaraktairgabhastibhiḥ //

### [1.21.144](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.144)

meṣati ca tulānte ca bhāskarodayataḥ smṛtāḥ /  
muhūrttā daśa pañcaiva aho rātriśca tāvatī //

### [1.21.145](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.145)

kṛttikānāṃ yadā sūryaḥ prathamāṃ śagato bhavet /  
viśākhānāṃ tadā jñeyaścaturthāṃśa niśākaraḥ //

### [1.21.146](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.146)

viśākhānāṃ yadā sūryaścarateṃśaṃ tṛtīyakam /  
tadā candraṃ vijānīyātkṛttikāśirasi sthitam //

### [1.21.147](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.147)

viṣuvaṃ taṃ vijānīyādevamāhurmaharṣayaḥ //

### [1.21.148](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.148)

sūryeṇa viṣuvaṃ vidyā tkālaṃ somena lakṣayet /  
samā rātrirahaścaiva yadā tadviṣuvaṃ bhavet //

### [1.21.149](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.149)

tadā dānāni deyāni pitṛbhyo viṣuveṣu ca /  
brāhmaṇebhyo viśeṣeṇa mukhametattu daivatam //

### [1.21.150](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.150)

ūnamāsādhimāsau ca kalā kāṣṭhā muhūrttakāḥ /  
paurṇamāsī tathā jñeyā amāvāsyā tathaiva ca /  
sinīvālī kuhūścaiva rākā cānumatistathā //

### [1.21.151](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.151)

tapastapasyau madumādhavau ca śukraḥśuciścāyanamuttaraṃ syāt /  
nabhonabhasyāviṣaūrjasaṃjñau sahaḥsahasyāviti dakṣiṇaṃ syāt //

### [1.21.152](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.152)

ārtavāśca tato jñeyā pañcābdā brahmaṇāḥ sutāḥ //

### [1.21.153](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.153)

tasmācca ṛtavo jñeyā ṛtubhyo hyārttavāḥ smṛtāḥ /  
tasmādṛtumukhī jñeyā amāvāsyāsya parvaṇaḥ //

### [1.21.154](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.154)

tasmāttu viṣuvaṃ jñeyaṃ pitṛdevahitaṃ sadā /  
parva jñātvā na muhyeta pitrye daive ca mānavaḥ //

### [1.21.155](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.155)

tasmātsmṛtaṃ pracānāṃ vai viṣuvatsarvagaṃ sadā /  
ālokāttu smṛto loko lokālokaḥ sa ucyate //

### [1.21.156](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.156)

lokapālāḥ sthitāstatra lokālokasya madhyataḥ /  
catvāraste mahātmānastiṣṭantyābhūtasaṃplavāt //

### [1.21.157](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.157)

sudhāmā caiva vairājaḥ kardamaḥ śaṅkhapāstathā /  
hiraṇyaromā parjanyaḥ ketumānrājasaśca yaḥ //

### [1.21.158](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.158)

nirdvandvā nirabhīmānā niḥ sīmā niṣparigrahāḥ /  
lokapālāḥ sthitā hyete lokāloke caturdiśam //

### [1.21.159](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.159)

uttaraṃ yadapastasya hyajavīthyāśca dakṣiṇām /  
pitṛyānaḥ sa vai panthā vaiśvānarapathādvahiḥ //

### [1.21.160](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.160)

tatrāsate prajāvanto munayo ye 'gnihotriṇaḥ /  
lokasya saṃtānakarāḥ pitṛyānapathe sthitāḥ //

### [1.21.161](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.161)

bhūtāraṃbhakṛtaṃ karma āśiṣo ṛtvigudyatāḥ /  
prārabhante lokakāmāsteṣāṃ panthāḥ sa dakṣiṇāḥ //

### [1.21.162](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.162)

calitaṃ te punardharmaṃ sthāpayanti yugeyuge /  
saṃtaptāstapasā caiva maryādābhiḥ śrutena ca //

### [1.21.163](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.163)

jāyamānāstu pūrve vai paścimānāṃ gṛhe ṣviha /  
paścimāścaiva pūrveṣāṃ jāyante nidhaneṣvapi //

### [1.21.164](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.164)

evamāvarttamānāste tiṣṭhantyābhūtasaṃplavāt /  
aṣṭāśītisahasrāṇi ṛṣīmāṅgṛhamedhinām //

### [1.21.165](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.165)

saviturdakṣiṇaṃ mārgaśritā hyācandratārakam /  
kriyāvatāṃ prasaṃkhyaiṣā ye śmaśānāni bhejire //

### [1.21.166](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.166)

lokasaṃvyavahārāśca bhūtāraṃbhakṛtena ca /  
icchādveṣapravṛttyā ca maithunopagamena vai //

### [1.21.167](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.167)

tathā kāmakṛteneha sevanādviṣayasya ca /  
etaistaiḥ kāraṇaiḥ siddhā ye śmaśānāni bhejire //

### [1.21.168](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.168)

pracaiṣiṇaste munayo dvāpareṣviha jajñire /  
nāgavīthyuttaro yaśca saptarṣigaṇadakṣiṇaḥ //

### [1.21.169](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.169)

uttaraḥ savituḥ panthā devayānaśca sa smṛtaḥ /  
yatra te vāsinaḥ siddhā vimalā brahmacāriṇaḥ //

### [1.21.170](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.170)

saṃtatiṃ te jugupsaṃte tasmānmṛtyustu tairjitaḥ /  
aṣṭāśītisahasrāṇi ṛṣīṇāmūrddhvaretasām //

### [1.21.171](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.171)

udakpanthānamatyarthaṃ śritā hyāśritasaṃplavāt /  
te saṃprayogāllokasya maithunasya ca varjanāt //

### [1.21.172](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.172)

icchādveṣanivṛttyā ca bhūtāraṃbhavivarjanāt /  
punaścākāmasaṃyogācchabdāderdeṣadar śanāt //

### [1.21.173](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.173)

ityetaiḥ kāraṇaiḥ siddhāste 'mṛtatvaṃ hi bhejire /  
ābhūtasaṃplavasthānāmamṛtatvaṃ vibhāvyate //

### [1.21.174](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.174)

trailokyasthiti kālāya punardārābhigaminām /  
brūṇahatyāśvamedhābhyāṃ puṇyapāpakṛto 'pare //

### [1.21.175](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.175)

ābhūtasaṃplavānte tu kṣīyaṃ te hyūrdhvaretasaḥ /  
urddhvottaramṛṣibhyastu dhruvo yatra sa vai smṛtaḥ //

### [1.21.176](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.176)

etadviṣṇupadaṃ divyaṃ tṛtīyaṃ vyomni bhāsvaram /  
yatra gatvā na śocanti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam /  
dharmadhruvādyāstiṣṭhanti yatra te lokasādhakāḥ //

### [1.21.176.p1](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21.176.p1)

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde ādityavyūhakīrttanaṃ nāmaikaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ

## Linked texts (11)

- [Vāyupurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.50.60) — Vyāsa, Sanskrit
- [Matsyapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.matsya.124.3) — Vyāsa, Sanskrit
- [Viṣṇupurāṇa (critical edition)](https://indike.org/pramana/in.purana.visnu*crit.2.8.18) — Sanskrit
- [Sāmbapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.upa.surya.samba.19.5) — Sanskrit
- [Liṅgapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.linga.1.54.4) — Vyāsa, Sanskrit
- [Kālahastīśavilāsa](https://indike.org/pramana/in.lit.kavya.mahakavya.saiva.kalahastisavilasa.1.124) — Sanskrit
- [Critical edition (BORI)](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa*crit.7.57.33) — Sanskrit
- [Agnipurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.agni.120.29) — Vyāsa, Sanskrit
- [Śivatattvaratnākara](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.rajadharma.sivatattvaratnakara.17.60) — Basappa Nāyaka 1684, Sanskrit
- [Śivattvaratnākara](https://indike.org/pramana/in.med.pasu.sivattvaratnakara.17.60) — Basava, Sanskrit
- [Liṅgapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.vernacular.tamil.kappiyam.lingapurana.60.4) — Ativīrarāma Pāṇṭiyar 1500, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.21) · Pramāṇa
