Pramāṇa · Search · About · API

Brahmandapurana 1.32

Brahmāṇḍapurāṇa 1.32

Language
Sanskrit

Contents

1.32.1

sūta uvāca
yugeṣu yāstu jāyante prajāstā me nibodhata /
āsurī sarpagāndharvā paiśācī yakṣarākṣasī //

1.32.2

yasminyuge ca saṃbhūti stāsāṃ yāvacca jīvitam /
piśācāsuragandharvāṃ yakṣarākṣasapannagāḥ //

1.32.3

pariṇāhocchrayaistulyā jāyante ha kṛte yuge /
ṣaṇṇavatyaṅgulo tsedho hyaṣṭānāṃ devajanmanām //

1.32.4

svenāṅgulapramāṇena niṣpannena ca pauṣṭikāt /
etatsvābhāvikaṃ teṣāṃ pramāṇamiti kurvate //

1.32.5

manuṣyā vartamānāstu yugaṃ saṃdhyāśakeṣviha /
devāsurapramāṇaṃ tu saptasaptaṅgulādasat //

1.32.6

aṅgulānāṃ śataṃ pūrṇamaṣṭapañcāśaduttaram /
devāsurapramāṇaṃ tu ucchrayātkalijaiḥ smṛtam //

1.32.7

catvāraścāpyaśītiśca kalijairaṅgulaiḥ smṛtaḥ /
svenāṅgulipramāṇena ūrddhvamāpādamastakāt //

1.32.8

ityeṣa mānuṣotsedho hrasatīha yugāṃśake /
sarveṣu yugakāleṣu atītānāgateṣviha //

1.32.9

svenāṅgulipramāṇena aṣṭatālaḥ smṛto naraḥ /
āpādatalamastiṣko navatālo bhavettu yaḥ //

1.32.10

saṃhatā jānubāhustu sa surairapi pūjyate /
gavāśvahastināṃ caiva mahiṣa syāvarātmanām //

1.32.11

karmaṇaitena vijñeye hrāsavṛddhī yuge yuge /
ṣaṭsaptatyaṅgulotsedhaḥ paśūnāṃ kakudastu vai //

1.32.12

aṅgulāṣṭaśataṃ pūrṇamutsedhaḥ kariṇāṃ smṛtaḥ /
aṅgulānāṃ sahasraṃ tu catvāriṃśāṅgulairvinā //

1.32.13

pañcāśatā yavānāṃ ca utsedhaḥ śākhināṃ smṛtaḥ /
mānuṣasya śarīrasya sanniveśastu yādṛśaḥ //

1.32.14

tallakṣaṇastu devānāṃ dṛśyeta tattvadarśanāt /
buddhyātiśayayuktaśca devānāṃ kāya ucyate //

1.32.15

tathā sātiśayaschaiva mānuṣaḥ kāya ucyate /
ityete vai parikrāntā bhāvā ye divyamānuṣāḥ //

1.32.16

paśūnāṃ pakṣiṇāṃ caiva sthāvarāṇāṃ ca sarvaśaḥ /
gāvo hyajāvayo 'śvāśca hastinaḥ pakṣiṇo nagāḥ //

1.32.17

upayuktāḥ kriyāsvete yajñiyāsviha sarvaśaḥ /
devasthāneṣu jāyante tadrūpā eva te punaḥ //

1.32.18

yathāśayopabhogāstu devānāṃ śubhamūrttayaḥ /
teṣāṃ rūpānurūpaistu pramāṇaiḥ sthāṇujaṅgamaiḥ //

1.32.19

manojñaistatra bhāvaiste sukhino hyupapedire /
ataḥ śiṣṭānpravakṣyāmi sataḥ sādhūṃstathaiva ca //

1.32.20

saditi brahmaṇaḥ śabdastadvanto ye bhavantyuta /
sājātyādbrahmaṇastvete tena santaḥ pracakṣate //

1.32.21

daśātmake ye viṣaye kāraṇe cāṣṭalakṣaṇe /
na krudhyanti na tdṛṣyanti jitātmānastu te smṛtāḥ //

1.32.22

sāmānyeṣu tu dharmeṣu tathā vaiśeṣikeṣu ca /
brahmakṣatraviśo yasmādyuktāstasmā ddvijātayaḥ //

1.32.23

varṇāśrameṣu yuktasya svargatau sukhacārimaḥ /
śrautasmārtasya dharmasya jñānāddharmajña ucyate //

1.32.24

vidyāyāḥ sādhanātsādhurbrahmacārī gurorhitaḥ /
gṛhāṇāṃ sādhanāccaiva gṛhasthaḥ sādhurucyate //

1.32.25

sādhanāttapaso 'raṇye sādhurvaikhānasaḥ smṛtaḥ /
yatamāno yatiḥ sādhuḥ smṛto yogasya sādhanāt //

1.32.26

evamāśramadharmāṇāṃ sādhanātsādhavaḥ smṛtāḥ /
gṛhastho brahmacārī ca vānaprastho yatistathā //

1.32.27

atha devā na pitaro munayo na ca mānuṣāḥ /
ayaṃ dharmo hyayaṃ neti vindate bhinnadarśanāḥ //

1.32.28

dharmādharmāvihaproktau śabdāvetau kriyātmakau /
kuśalākuśalaṃ karma dharmādharmāviha smṛtām //

1.32.29

dhāraṇartho dhṛtiścaiva dhātuḥ śabde prakīrttitaḥ /
adhāraṇāmahattve ca adharma iti cocyate //

1.32.30

atheṣṭaprāpako dharma ācāryairupadiśyate /
adharmaścāniṣṭaphalohyācāryairupadiśyate //

1.32.31

vṛddhāścālolupāścaiva tvātmavanto hyadāṃbhikāḥ /
samyagvinītā ṛjavastānācāryānprajakṣate //

1.32.32

svayamācarate yasmādācāraṃ sthāpayatyapi /
ācinoti ca śāstrāṇi ācāryastena cocyate //

1.32.33

dharmajñairvihito dharmaḥ śrautaḥ smārtto dvidhā dvijaiḥ /
dārāgnihotrasambandhāddvidhā śrautasya lakṣaṇam //

1.32.34

smārtto varṇāśramācārairyamaiḥ saniyamaiḥ smṛtaḥ /
pūrvebhyo vedayitveha śrautaṃ saptarṣa yo 'bruvan //

1.32.35

ṛco yajūṃsāmāni brahmaṇo 'ṅgāni ca śrutiḥ /
manvantarasyātītasya smṛtvācārānmanurjagau //

1.32.36

tasmā tsmārttaḥ dharmo varṇāśramavibhājakaḥ /
sa eṣa vividho dharmaḥ śiṣṭācāra ihocyate //

1.32.37

śeṣaśabdaḥ śiṣṭa iti śeṣaṃ śiṣṭaṃ pracakṣate /
manvantareṣu ye śiṣṭā iha tiṣṭhanti dhārmikāḥ //

1.32.38

manuḥ saptarṣayaścaiva lokasaṃtānakāramāt /
dharmārthaṃ ye ca tiṣṭhanti tāñchiṣṭānvai pracakṣate //

1.32.39

manvādayaśca ye 'śiṣṭā ye mayā prāgudīritāḥ /
taiḥ śiṣṭaiścarito dharmaḥ samyageva yuge yuge //

1.32.40

trayī vārttā daṇḍanītirijyā varṇāśramāstathā /
śiṣṭairācaryate yasmānmanunā ca punaḥ punaḥ //

1.32.41

pūrvaiḥ pūrvagatatvācca śiṣṭācāraḥ sa sātvataḥ /
dānaṃ satyaṃ tapo jñānaṃ vidyejyā vrajanaṃ dayā //

1.32.42

aṣṭau tāni caritrāṇi śiṣṭācārasya lakṣaṇam /
śiṣṭā yasmāccarantyenaṃ manuḥ saptarṣayastu vai //

1.32.43

manvantareṣu sarveṣu śiṣṭācārastataḥ smṛtaḥ /
vijñeyaḥ śravaṇācchrautaḥ smaraṇātsmārtta ucyate //

1.32.44

ijyāvedātmakaḥ śrautaḥ smārtto varṇāśramātmakaḥ /
pratyaṅgāni ca vakṣyāmi dharmasyeha tu lakṣaṇam //

1.32.45

dṛṣṭvā tu bhūtamarthaṃ yaḥ pṛṣṭo vai na nigū hati /
yathā bhūtapravādastu ityetatsatyalakṣaṇam //

1.32.46

brahmacaryaṃ japo maunaṃ nirāhāratvameva ca /
ityetattapaso rūpaṃ sughoraṃ sudurā sadam //

1.32.47

paśūnāṃ dravyahaviṣāmṛksāmayajuṣāṃ tathā /
ṛtvijāṃ dakṣiṇānāṃ ca saṃyogo yajña ucyate //

1.32.48

ātmavatsarvabhūteṣu yā hitāyāhitāya ca /
pravarttante samā dṛṣṭiḥ kṛtsnāpyeṣā dayā smṛtā //

1.32.49

ākruṣṭo nihato vāpi nākrośedyo na hanti ca /
vāṅmanaḥkarmabhirvetti titikṣaiṣā kṣamā smṛtā //

1.32.50

svāminā rakṣyamāṇānāmutsṛṣṭānāṃ ca saṃbhrame /
parasvānāmanādānamalobha iti kīrtyate //

1.32.51

maithunasyāsamācāro na cintā nānujalpanam /
nivṛttirbrahmacaryaṃ tadacchidraṃ tapa ucyate //

1.32.52

ātmārthaṃ vā parārthaṃ vā cendriyāṇīha yasya vai /
mithyā na saṃpravarttante śāmasyaitattu lakṣamam //

1.32.53

daśātmake yo viṣaye kāraṇe cāṣṭalakṣaṇe /
na kruddhyeta pratihataḥ sa jitātmā vibhāvyate //

1.32.54

yadyadiṣṭatamaṃ dravyaṃ nyāyenaivāgataṃ ca yat /
tattadguṇavate deyamityetaddānalakṣaṇam //

1.32.55

dānaṃ trividhamityetatkaniṣṭhajyeṣṭhamadhyamam /
tatra naiśreyasaṃ jyeṣṭhaṃ kaniṣṭhaṃ svārthasiddhaye //

1.32.56

kāruṇyātsarvabhūteṣu saṃvibhāgastu madhyamaḥ /
śrutismṛtibhyāṃ vihito dharmo varmāśramātmakaḥ //

1.32.57

śiṣṭācārāviruddhaśca dharmaḥ satsādhusaṃmataḥ /
apradveṣohyani ṣṭeṣu tatheṣṭasyābhinandanam //

1.32.58

prītitāpaviṣādebhyo vinivṛttirviraktatā /
saṃnyāsaḥ karmaṇāṃ nyāsaḥ kṛtānāmakṛtaiḥ saha //

1.32.59

kuśalākuśalānāṃ tu prahāṇaṃ nyāsa ucyate /
vyaktā ye viśeṣāste vikāre 'sminnacetane //

1.32.60

cetanācetanānyatvavijñānaṃ jñānamucyate /
pratyaṅgānāṃ tu dharmasya tvityetallakṣaṇaṃ smṛtam //

1.32.61

ṛṣibhirdharmatattvajñaiḥ pūrvaṃ svāyaṃbhuve 'ntare /
atra vo varṇayiṣyāmi vidhiṃ manvantarasya yaḥ //

1.32.62

tathaiva cāturhetrasya cāturvidyasya caiva hi /
pratimanvantare caiva śrutiranyā vidhīyate //

1.32.63

ṛco yajūṃṣi samāni yathā ca pratidaivatam /
ābhūtasaṃplavasyāpi varjyaikaṃ śatarudriyam //

1.32.64

vidhirhaitrastathā stotraṃ pūrvavatsaṃpravartate /
dravyastotraṃ guṇastotraṃ phalastotraṃ tathaiva ca //

1.32.65

caturthamābhijanakaṃ stotrametaccaturvidham /
manvantareṣu sarveṣu yathā devā bhavanti ye //

1.32.66

pravartayati teṣāṃ vai brahmā stotraṃ caturvidham /
evaṃ mantragaṇānāṃ tu samutpattiścaturvidhā //

1.32.67

atharvagaryajuṣāṃ sāmnāṃ vedeṣviha pṛthakpṛthak /
ṛṣīṇāṃ tapyatāmugraṃ tapaḥ paramaduṣkaram //

1.32.68

mantrāḥ prādurbabhūvurhi pūrvamanvantareṣviha /
asaṃtoṣādbhayā dduḥkhātsukhācchokācca pañcadhā //

1.32.69

ṛṣīṇāṃ tārakākhyena darśanena yadṛcchayā /
ṛṣīṇāṃ yadṛṣitvaṃ hi tadvakṣyāmīha lakṣaṇaiḥ //

1.32.70

atītānāgatānāṃ ca pañcadhā tvṛṣirucyate /
atastvṛṣīṇāṃ vakṣyāmi tatra hyārṣasamudbhavam //

1.32.71

guṇasāmye varttamāne sarvasaṃpralaye tadā /
avibhāge tu vedānāmanirdeśye tamomaye //

1.32.72

abuddhibūrvakaṃ tadvai cetanārthe pravarttate /
cetanābuddhipūrvaṃ tu cetanena pravarttate //

1.32.73

pravarttate tathā dvau tu yathā matsyodake ubhe /
cetanādhiṣṭhitaṃ sattvaṃ pravarttati guṇātmakam //

1.32.74

kāraṇatvāttathā kāryaṃ tadā tasya pravarttate /
viṣayo viṣayitvācca arther'thatvāttathaiva ca //

1.32.75

kālena prāpaṇīyena bhedāstu karaṇātmakāḥ /
saṃsidhyanti tadā vyaktāḥ krameṇa mahadādayaḥ //

1.32.76

mahataścāpyahaṅkārastasmādbhūtedriyāṇi ca /
bhūtabhedāśca bhūtebhyo jajñire sma parasparam //

1.32.77

saṃsiddhakāryakaraṇaḥ sadya eva vyavarttata /
yatholmukāttu truṭayaḥ ekakālādbhavanti hi //

1.32.78

tathā vivṛttāḥ kṣetrajñāḥ kālenaikena kāraṇāt /
yathāndhakāre khadyotaḥ sahasā saṃpradṛśyate //

1.32.79

tathā vivṛtto hyavyaktātkhadyota iva sañjvalan /
sa māhansaśarīrastu yatraivāyamavarttata //

1.32.80

tatraiva saṃsthito vidvāndvāraśālāmukhe vibhuḥ /
mahāṃstu tamasaḥ pāre vailakṣaṇyādvibhāvyate //

1.32.81

tatraiva saṃsthite vidvāṃstamasoṃ'ta iti śrutiḥ /
buddhirvivarttamānasya prādurbhūtā caturvidhā //

1.32.82

jñānaṃ vairāgyamaiśvaryaṃ dharmaśceti catuṣṭayam /
sāṃsiddhikānyathaitāni vijñeyāni narasya vai //

1.32.83

sa mahātmā śarīrasya vaivarttātsiddhirucyate /
anuśete yataḥ sarvānkṣetrajñānamathāpi vā //

1.32.84

puriṣatvācca puruṣaḥ kṣatrejñānātsa ucyate /
yasmādvuddhyānuśete ca tasmādvodhātmakaḥ sa vai //

1.32.85

saṃsiddhaye parigataṃ vyaktāvyaktamacetanam /
evaṃ vivṛttaḥ kṣetrajñaḥ kṣetrajñānābhisaṃhitaḥ //

1.32.86

vivṛttisamakālaṃ tu buddhyāvyaktamṛṣiḥ svayam /
paraṃ hyarṣayate yasmātparamarṣitvamasya tat //

1.32.87

gatyarthādṛṣaterdhātornāma nirvṛtirāditaḥ /
yasmādeva svayaṃ bhūtastasmāccāpyṛṣitā smṛtā //

1.32.88

īśvarātsvayamudbhūtā mānasā brahmaṇaḥ sutāḥ /
yasmādutpadyamānaistairmahānparigataḥ paraḥ //

1.32.89

yasmāda-ṣanti te dhīrā mahāntaṃ sarvato guṇaiḥ /
tasmānmaharṣayaḥ proktā buddheḥ parama darśinā //

1.32.90

īśvarāṇāṃ sutāsteṣāṃ mānasā aurasāśca vai /
ahaṅkāraṃ tapaścaiva ṛṣanti ṛṣitāṃ gatāḥ //

1.32.91

tasmātsaptarṣayaste vai bhūtādau tattvadarśanāt /
ṛṣiputrā ṛṣīkāstu maithunādgarbhasaṃbhavāḥ //

1.32.92

tanmātrāṇi ca satyaṃ ca ṛṣante te mahaujasaḥ /
saptaṣaryasta taste ca parasatyasya darśanāḥ //

1.32.93

ṛṣīkāṇāṃ sutāste syurvijñeyā ṛṣiputrakāḥ /
ṛṣanti te ṛtaṃ yasmādviśeṣāṃścaiva tattvataḥ //

1.32.94

tasmātsaptarṣayastepi śruteḥ paramadarśanāt /
avyaktātmā mahānātmāhaṅkārātmā tathaiva ca //

1.32.95

bhūtātmā cendriyātmā ca teṣāṃ tajjñānamucyate /
ityetā ṛṣijātīstā nāmabhiḥ pañca vai śṛṇu //

1.32.96

bhṛgurmarīciratriśca hyaṅgirāḥ pulahaḥ kratuḥ /
manurdakṣo vasiṣṭaśca pulastyaśceti te daśa //

1.32.97

brahmaṇo mānasā hyete udbhūtāḥ svayamīśvarāḥ /
paratvenarṣayo yasmātsmṛtāstasmānmaharṣayaḥ //

1.32.98

īśvarāṇāṃ sutā hyete ṛṣayastānnibodhata /
kāvyo bṛhaspatiścaiva kaśyapaśvyavanastathā //

1.32.99

utathyo vāmadevaśca apā syaścośijastathā /
kardamo viśravāḥ śaktirvālakhilyāstathārvataḥ //

1.32.100

ityete ṛṣayaḥ proktāstapasā carṣitāṃ gatāḥ /
ṛṣiputrānṛ ṣīkāṃstu garbhotpannānnibodhata //

1.32.101

vatsaro nagṛhūścaiva bharadvājastathaiva ca /
ṛṣidīrghatamāścaiva bṛhadukthaḥ śaradvataḥ //

1.32.102

vājaśravāḥ śuciścaiva vaśyāśvaśca parāśaraḥ /
dadhīcaḥ śaṃśapāścaiva rājā vaiśravaṇastathā //

1.32.103

ityete ṛṣikāḥ proktāste satyādṛṣitāṃ gatāḥ /
īśvarā ṛṣayaścaiva ṛṣikāścaiva te smṛtāḥ //

1.32.104

ete mantrakṛtaḥ sarve kṛtsnaśastānnibodhata /
bhṛguḥ kāvyaḥ pracetāśca ṛcīko hyātmavānapi //

1.32.105

aurvātha jamadagniśca vidaḥ sārasvatastathā /
ārṣṭiṣeṇo yudhājicca vītahavyasuvarcasau //

1.32.106

vainyaḥ pṛthurdivodāso bādhyaśvo gṛtsaśaunakau /
ekonaviśatirhyetebhṛgavo mantravāditaḥ //

1.32.107

aṅgirā vaidyagaścaiva bharadvājo 'tha bāṣkaliḥ /
ṛtavākastathā gargaḥ śiniḥ saṃkṛtireva ca //

1.32.108

purukutsaśca māndhātā hyaṃbarīṣastathaiva ca /
yuvanāśvaḥ paurakutsastrasaddasyuśca dasyumān //

1.32.109

āhāryo hyajamīḍhaśca tukṣayaḥ kapireva ca /
vṛṣādarbho virūpāśvaḥ kaṇvaścaivātha mudgalaḥ //

1.32.110

utathyaśca sanadvājastathā vājaśravā api /
ayāsyaścakravarttī cavāmadevastathaiva ca //

1.32.111

asijo bṛhadukthaśca ṛṣirdīrghatamāstathā /
kakṣīvāṃśca trayastriṃśatsmṛtā hyāṅgirasā varāḥ //

1.32.112

ete mantrakṛtaḥ sarve kāśyapāṃstu nibodhata /
kāśyapaścaiva vatsāro naidhruvo raibhya eva ca //

1.32.113

asito deva laścaiva ṣaḍete brahmavādinaḥ /
atrirarvasanaścaiva śyāvāśvaśca gaviṣṭhiraḥ //

1.32.114

āvihotra ṛṣirddhīmāṃstathā pūrvātithiśca saḥ /
ityete cā trayaḥ proktā mantrakārā maharṣayaḥ //

1.32.115

vasiṣṭhaścaiva śaktiśca tathaiva ca parāśaraḥ /
caturtha indrapramatiḥ pañcamaśca bharadvasuḥ //

1.32.116

ṣaṣṭhaśca maitrāvaruṇiḥ kuṇḍinaḥ saptamastathā /
iti sapta vaśiṣṭhāśca vijñeyā brahmavādinaḥ //

1.32.117

viśvāmitrastu gādheyo devarātastathodgalaḥ /
tathā vidvānmadhucchandā ṛṣiścānyo 'ghamarṣaṇaḥ //

1.32.118

aṣṭako lohitaścaiva kataḥ kolaśca tāvubhau /
devaśravāstathā reṇuḥ pūraṇo 'tha dhanañjayaḥ //

1.32.119

trayodaśaite dharmiṣṭhā vijñeyāḥ kuśikāvarāḥ /
agastyo 'yo dṛḍhāyuśca vidhmavāhastathaiva ca //

1.32.120

brahmiṣṭhāgastapā hyete trayaḥ paramakīrttayaḥ /
manurvaivasvataścaiva elo rājā purūkhāḥ //

1.32.121

kṣatrriyāṇāṃ carāvetau vijñeyau mantravādinau /
bhalandanaśca vatsaśca saṃkīlaścaiva te trayaḥ //

1.32.122

ete mantrakṛtaścaiva vaiśyānāṃ pravarāḥ smṛtāḥ /
ityeṣā navatiḥ proktā mantrā yairṛṣibhiḥ kṛtāḥ /
brāhyaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā ṛṣiputrānnibodhata //

1.32.122.p1

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde yugaprajālakṣaṇamṛṣipravaravarṇanaṃ ca nāma dvātriṃśattamo 'dhyāyaḥ

Linked texts (2)