<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Purāṇas](https://indike.org/pramana/in.purana) › [Brahmandapurana](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda) › 1.32

# Brahmandapurana 1.32

Brahmāṇḍapurāṇa 1.32

- **Language:** Sanskrit

## Contents

- [1.32.122](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.122) — 1 part

### [1.32.1](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.1)

sūta uvāca  
yugeṣu yāstu jāyante prajāstā me nibodhata /  
āsurī sarpagāndharvā paiśācī yakṣarākṣasī //

### [1.32.2](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.2)

yasminyuge ca saṃbhūti stāsāṃ yāvacca jīvitam /  
piśācāsuragandharvāṃ yakṣarākṣasapannagāḥ //

### [1.32.3](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.3)

pariṇāhocchrayaistulyā jāyante ha kṛte yuge /  
ṣaṇṇavatyaṅgulo tsedho hyaṣṭānāṃ devajanmanām //

### [1.32.4](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.4)

svenāṅgulapramāṇena niṣpannena ca pauṣṭikāt /  
etatsvābhāvikaṃ teṣāṃ pramāṇamiti kurvate //

### [1.32.5](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.5)

manuṣyā vartamānāstu yugaṃ saṃdhyāśakeṣviha /  
devāsurapramāṇaṃ tu saptasaptaṅgulādasat //

### [1.32.6](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.6)

aṅgulānāṃ śataṃ pūrṇamaṣṭapañcāśaduttaram /  
devāsurapramāṇaṃ tu ucchrayātkalijaiḥ smṛtam //

### [1.32.7](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.7)

catvāraścāpyaśītiśca kalijairaṅgulaiḥ smṛtaḥ /  
svenāṅgulipramāṇena ūrddhvamāpādamastakāt //

### [1.32.8](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.8)

ityeṣa mānuṣotsedho hrasatīha yugāṃśake /  
sarveṣu yugakāleṣu atītānāgateṣviha //

### [1.32.9](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.9)

svenāṅgulipramāṇena aṣṭatālaḥ smṛto naraḥ /  
āpādatalamastiṣko navatālo bhavettu yaḥ //

### [1.32.10](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.10)

saṃhatā jānubāhustu sa surairapi pūjyate /  
gavāśvahastināṃ caiva mahiṣa syāvarātmanām //

### [1.32.11](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.11)

karmaṇaitena vijñeye hrāsavṛddhī yuge yuge /  
ṣaṭsaptatyaṅgulotsedhaḥ paśūnāṃ kakudastu vai //

### [1.32.12](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.12)

aṅgulāṣṭaśataṃ pūrṇamutsedhaḥ kariṇāṃ smṛtaḥ /  
aṅgulānāṃ sahasraṃ tu catvāriṃśāṅgulairvinā //

### [1.32.13](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.13)

pañcāśatā yavānāṃ ca utsedhaḥ śākhināṃ smṛtaḥ /  
mānuṣasya śarīrasya sanniveśastu yādṛśaḥ //

### [1.32.14](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.14)

tallakṣaṇastu devānāṃ dṛśyeta tattvadarśanāt /  
buddhyātiśayayuktaśca devānāṃ kāya ucyate //

### [1.32.15](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.15)

tathā sātiśayaschaiva mānuṣaḥ kāya ucyate /  
ityete vai parikrāntā bhāvā ye divyamānuṣāḥ //

### [1.32.16](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.16)

paśūnāṃ pakṣiṇāṃ caiva sthāvarāṇāṃ ca sarvaśaḥ /  
gāvo hyajāvayo 'śvāśca hastinaḥ pakṣiṇo nagāḥ //

### [1.32.17](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.17)

upayuktāḥ kriyāsvete yajñiyāsviha sarvaśaḥ /  
devasthāneṣu jāyante tadrūpā eva te punaḥ //

### [1.32.18](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.18)

yathāśayopabhogāstu devānāṃ śubhamūrttayaḥ /  
teṣāṃ rūpānurūpaistu pramāṇaiḥ sthāṇujaṅgamaiḥ //

### [1.32.19](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.19)

manojñaistatra bhāvaiste sukhino hyupapedire /  
ataḥ śiṣṭānpravakṣyāmi sataḥ sādhūṃstathaiva ca //

### [1.32.20](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.20)

saditi brahmaṇaḥ śabdastadvanto ye bhavantyuta /  
sājātyādbrahmaṇastvete tena santaḥ pracakṣate //

### [1.32.21](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.21)

daśātmake ye viṣaye kāraṇe cāṣṭalakṣaṇe /  
na krudhyanti na tdṛṣyanti jitātmānastu te smṛtāḥ //

### [1.32.22](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.22)

sāmānyeṣu tu dharmeṣu tathā vaiśeṣikeṣu ca /  
brahmakṣatraviśo yasmādyuktāstasmā ddvijātayaḥ //

### [1.32.23](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.23)

varṇāśrameṣu yuktasya svargatau sukhacārimaḥ /  
śrautasmārtasya dharmasya jñānāddharmajña ucyate //

### [1.32.24](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.24)

vidyāyāḥ sādhanātsādhurbrahmacārī gurorhitaḥ /  
gṛhāṇāṃ sādhanāccaiva gṛhasthaḥ sādhurucyate //

### [1.32.25](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.25)

sādhanāttapaso 'raṇye sādhurvaikhānasaḥ smṛtaḥ /  
yatamāno yatiḥ sādhuḥ smṛto yogasya sādhanāt //

### [1.32.26](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.26)

evamāśramadharmāṇāṃ sādhanātsādhavaḥ smṛtāḥ /  
gṛhastho brahmacārī ca vānaprastho yatistathā //

### [1.32.27](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.27)

atha devā na pitaro munayo na ca mānuṣāḥ /  
ayaṃ dharmo hyayaṃ neti vindate bhinnadarśanāḥ //

### [1.32.28](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.28)

dharmādharmāvihaproktau śabdāvetau kriyātmakau /  
kuśalākuśalaṃ karma dharmādharmāviha smṛtām //

### [1.32.29](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.29)

dhāraṇartho dhṛtiścaiva dhātuḥ śabde prakīrttitaḥ /  
adhāraṇāmahattve ca adharma iti cocyate //

### [1.32.30](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.30)

atheṣṭaprāpako dharma ācāryairupadiśyate /  
adharmaścāniṣṭaphalohyācāryairupadiśyate //

### [1.32.31](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.31)

vṛddhāścālolupāścaiva tvātmavanto hyadāṃbhikāḥ /  
samyagvinītā ṛjavastānācāryānprajakṣate //

### [1.32.32](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.32)

svayamācarate yasmādācāraṃ sthāpayatyapi /  
ācinoti ca śāstrāṇi ācāryastena cocyate //

### [1.32.33](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.33)

dharmajñairvihito dharmaḥ śrautaḥ smārtto dvidhā dvijaiḥ /  
dārāgnihotrasambandhāddvidhā śrautasya lakṣaṇam //

### [1.32.34](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.34)

smārtto varṇāśramācārairyamaiḥ saniyamaiḥ smṛtaḥ /  
pūrvebhyo vedayitveha śrautaṃ saptarṣa yo 'bruvan //

### [1.32.35](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.35)

ṛco yajūṃsāmāni brahmaṇo 'ṅgāni ca śrutiḥ /  
manvantarasyātītasya smṛtvācārānmanurjagau //

### [1.32.36](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.36)

tasmā tsmārttaḥ dharmo varṇāśramavibhājakaḥ /  
sa eṣa vividho dharmaḥ śiṣṭācāra ihocyate //

### [1.32.37](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.37)

śeṣaśabdaḥ śiṣṭa iti śeṣaṃ śiṣṭaṃ pracakṣate /  
manvantareṣu ye śiṣṭā iha tiṣṭhanti dhārmikāḥ //

### [1.32.38](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.38)

manuḥ saptarṣayaścaiva lokasaṃtānakāramāt /  
dharmārthaṃ ye ca tiṣṭhanti tāñchiṣṭānvai pracakṣate //

### [1.32.39](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.39)

manvādayaśca ye 'śiṣṭā ye mayā prāgudīritāḥ /  
taiḥ śiṣṭaiścarito dharmaḥ samyageva yuge yuge //

### [1.32.40](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.40)

trayī vārttā daṇḍanītirijyā varṇāśramāstathā /  
śiṣṭairācaryate yasmānmanunā ca punaḥ punaḥ //

### [1.32.41](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.41)

pūrvaiḥ pūrvagatatvācca śiṣṭācāraḥ sa sātvataḥ /  
dānaṃ satyaṃ tapo jñānaṃ vidyejyā vrajanaṃ dayā //

### [1.32.42](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.42)

aṣṭau tāni caritrāṇi śiṣṭācārasya lakṣaṇam /  
śiṣṭā yasmāccarantyenaṃ manuḥ saptarṣayastu vai //

### [1.32.43](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.43)

manvantareṣu sarveṣu śiṣṭācārastataḥ smṛtaḥ /  
vijñeyaḥ śravaṇācchrautaḥ smaraṇātsmārtta ucyate //

### [1.32.44](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.44)

ijyāvedātmakaḥ śrautaḥ smārtto varṇāśramātmakaḥ /  
pratyaṅgāni ca vakṣyāmi dharmasyeha tu lakṣaṇam //

### [1.32.45](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.45)

dṛṣṭvā tu bhūtamarthaṃ yaḥ pṛṣṭo vai na nigū hati /  
yathā bhūtapravādastu ityetatsatyalakṣaṇam //

### [1.32.46](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.46)

brahmacaryaṃ japo maunaṃ nirāhāratvameva ca /  
ityetattapaso rūpaṃ sughoraṃ sudurā sadam //

### [1.32.47](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.47)

paśūnāṃ dravyahaviṣāmṛksāmayajuṣāṃ tathā /  
ṛtvijāṃ dakṣiṇānāṃ ca saṃyogo yajña ucyate //

### [1.32.48](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.48)

ātmavatsarvabhūteṣu yā hitāyāhitāya ca /  
pravarttante samā dṛṣṭiḥ kṛtsnāpyeṣā dayā smṛtā //

### [1.32.49](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.49)

ākruṣṭo nihato vāpi nākrośedyo na hanti ca /  
vāṅmanaḥkarmabhirvetti titikṣaiṣā kṣamā smṛtā //

### [1.32.50](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.50)

svāminā rakṣyamāṇānāmutsṛṣṭānāṃ ca saṃbhrame /  
parasvānāmanādānamalobha iti kīrtyate //

### [1.32.51](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.51)

maithunasyāsamācāro na cintā nānujalpanam /  
nivṛttirbrahmacaryaṃ tadacchidraṃ tapa ucyate //

### [1.32.52](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.52)

ātmārthaṃ vā parārthaṃ vā cendriyāṇīha yasya vai /  
mithyā na saṃpravarttante śāmasyaitattu lakṣamam //

### [1.32.53](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.53)

daśātmake yo viṣaye kāraṇe cāṣṭalakṣaṇe /  
na kruddhyeta pratihataḥ sa jitātmā vibhāvyate //

### [1.32.54](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.54)

yadyadiṣṭatamaṃ dravyaṃ nyāyenaivāgataṃ ca yat /  
tattadguṇavate deyamityetaddānalakṣaṇam //

### [1.32.55](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.55)

dānaṃ trividhamityetatkaniṣṭhajyeṣṭhamadhyamam /  
tatra naiśreyasaṃ jyeṣṭhaṃ kaniṣṭhaṃ svārthasiddhaye //

### [1.32.56](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.56)

kāruṇyātsarvabhūteṣu saṃvibhāgastu madhyamaḥ /  
śrutismṛtibhyāṃ vihito dharmo varmāśramātmakaḥ //

### [1.32.57](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.57)

śiṣṭācārāviruddhaśca dharmaḥ satsādhusaṃmataḥ /  
apradveṣohyani ṣṭeṣu tatheṣṭasyābhinandanam //

### [1.32.58](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.58)

prītitāpaviṣādebhyo vinivṛttirviraktatā /  
saṃnyāsaḥ karmaṇāṃ nyāsaḥ kṛtānāmakṛtaiḥ saha //

### [1.32.59](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.59)

kuśalākuśalānāṃ tu prahāṇaṃ nyāsa ucyate /  
vyaktā ye viśeṣāste vikāre 'sminnacetane //

### [1.32.60](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.60)

cetanācetanānyatvavijñānaṃ jñānamucyate /  
pratyaṅgānāṃ tu dharmasya tvityetallakṣaṇaṃ smṛtam //

### [1.32.61](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.61)

ṛṣibhirdharmatattvajñaiḥ pūrvaṃ svāyaṃbhuve 'ntare /  
atra vo varṇayiṣyāmi vidhiṃ manvantarasya yaḥ //

### [1.32.62](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.62)

tathaiva cāturhetrasya cāturvidyasya caiva hi /  
pratimanvantare caiva śrutiranyā vidhīyate //

### [1.32.63](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.63)

ṛco yajūṃṣi samāni yathā ca pratidaivatam /  
ābhūtasaṃplavasyāpi varjyaikaṃ śatarudriyam //

### [1.32.64](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.64)

vidhirhaitrastathā stotraṃ pūrvavatsaṃpravartate /  
dravyastotraṃ guṇastotraṃ phalastotraṃ tathaiva ca //

### [1.32.65](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.65)

caturthamābhijanakaṃ stotrametaccaturvidham /  
manvantareṣu sarveṣu yathā devā bhavanti ye //

### [1.32.66](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.66)

pravartayati teṣāṃ vai brahmā stotraṃ caturvidham /  
evaṃ mantragaṇānāṃ tu samutpattiścaturvidhā //

### [1.32.67](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.67)

atharvagaryajuṣāṃ sāmnāṃ vedeṣviha pṛthakpṛthak /  
ṛṣīṇāṃ tapyatāmugraṃ tapaḥ paramaduṣkaram //

### [1.32.68](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.68)

mantrāḥ prādurbabhūvurhi pūrvamanvantareṣviha /  
asaṃtoṣādbhayā dduḥkhātsukhācchokācca pañcadhā //

### [1.32.69](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.69)

ṛṣīṇāṃ tārakākhyena darśanena yadṛcchayā /  
ṛṣīṇāṃ yadṛṣitvaṃ hi tadvakṣyāmīha lakṣaṇaiḥ //

### [1.32.70](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.70)

atītānāgatānāṃ ca pañcadhā tvṛṣirucyate /  
atastvṛṣīṇāṃ vakṣyāmi tatra hyārṣasamudbhavam //

### [1.32.71](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.71)

guṇasāmye varttamāne sarvasaṃpralaye tadā /  
avibhāge tu vedānāmanirdeśye tamomaye //

### [1.32.72](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.72)

abuddhibūrvakaṃ tadvai cetanārthe pravarttate /  
cetanābuddhipūrvaṃ tu cetanena pravarttate //

### [1.32.73](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.73)

pravarttate tathā dvau tu yathā matsyodake ubhe /  
cetanādhiṣṭhitaṃ sattvaṃ pravarttati guṇātmakam //

### [1.32.74](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.74)

kāraṇatvāttathā kāryaṃ tadā tasya pravarttate /  
viṣayo viṣayitvācca arther'thatvāttathaiva ca //

### [1.32.75](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.75)

kālena prāpaṇīyena bhedāstu karaṇātmakāḥ /  
saṃsidhyanti tadā vyaktāḥ krameṇa mahadādayaḥ //

### [1.32.76](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.76)

mahataścāpyahaṅkārastasmādbhūtedriyāṇi ca /  
bhūtabhedāśca bhūtebhyo jajñire sma parasparam //

### [1.32.77](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.77)

saṃsiddhakāryakaraṇaḥ sadya eva vyavarttata /  
yatholmukāttu truṭayaḥ ekakālādbhavanti hi //

### [1.32.78](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.78)

tathā vivṛttāḥ kṣetrajñāḥ kālenaikena kāraṇāt /  
yathāndhakāre khadyotaḥ sahasā saṃpradṛśyate //

### [1.32.79](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.79)

tathā vivṛtto hyavyaktātkhadyota iva sañjvalan /  
sa māhansaśarīrastu yatraivāyamavarttata //

### [1.32.80](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.80)

tatraiva saṃsthito vidvāndvāraśālāmukhe vibhuḥ /  
mahāṃstu tamasaḥ pāre vailakṣaṇyādvibhāvyate //

### [1.32.81](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.81)

tatraiva saṃsthite vidvāṃstamasoṃ'ta iti śrutiḥ /  
buddhirvivarttamānasya prādurbhūtā caturvidhā //

### [1.32.82](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.82)

jñānaṃ vairāgyamaiśvaryaṃ dharmaśceti catuṣṭayam /  
sāṃsiddhikānyathaitāni vijñeyāni narasya vai //

### [1.32.83](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.83)

sa mahātmā śarīrasya vaivarttātsiddhirucyate /  
anuśete yataḥ sarvānkṣetrajñānamathāpi vā //

### [1.32.84](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.84)

puriṣatvācca puruṣaḥ kṣatrejñānātsa ucyate /  
yasmādvuddhyānuśete ca tasmādvodhātmakaḥ sa vai //

### [1.32.85](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.85)

saṃsiddhaye parigataṃ vyaktāvyaktamacetanam /  
evaṃ vivṛttaḥ kṣetrajñaḥ kṣetrajñānābhisaṃhitaḥ //

### [1.32.86](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.86)

vivṛttisamakālaṃ tu buddhyāvyaktamṛṣiḥ svayam /  
paraṃ hyarṣayate yasmātparamarṣitvamasya tat //

### [1.32.87](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.87)

gatyarthādṛṣaterdhātornāma nirvṛtirāditaḥ /  
yasmādeva svayaṃ bhūtastasmāccāpyṛṣitā smṛtā //

### [1.32.88](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.88)

īśvarātsvayamudbhūtā mānasā brahmaṇaḥ sutāḥ /  
yasmādutpadyamānaistairmahānparigataḥ paraḥ //

### [1.32.89](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.89)

yasmāda-ṣanti te dhīrā mahāntaṃ sarvato guṇaiḥ /  
tasmānmaharṣayaḥ proktā buddheḥ parama darśinā //

### [1.32.90](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.90)

īśvarāṇāṃ sutāsteṣāṃ mānasā aurasāśca vai /  
ahaṅkāraṃ tapaścaiva ṛṣanti ṛṣitāṃ gatāḥ //

### [1.32.91](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.91)

tasmātsaptarṣayaste vai bhūtādau tattvadarśanāt /  
ṛṣiputrā ṛṣīkāstu maithunādgarbhasaṃbhavāḥ //

### [1.32.92](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.92)

tanmātrāṇi ca satyaṃ ca ṛṣante te mahaujasaḥ /  
saptaṣaryasta taste ca parasatyasya darśanāḥ //

### [1.32.93](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.93)

ṛṣīkāṇāṃ sutāste syurvijñeyā ṛṣiputrakāḥ /  
ṛṣanti te ṛtaṃ yasmādviśeṣāṃścaiva tattvataḥ //

### [1.32.94](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.94)

tasmātsaptarṣayastepi śruteḥ paramadarśanāt /  
avyaktātmā mahānātmāhaṅkārātmā tathaiva ca //

### [1.32.95](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.95)

bhūtātmā cendriyātmā ca teṣāṃ tajjñānamucyate /  
ityetā ṛṣijātīstā nāmabhiḥ pañca vai śṛṇu //

### [1.32.96](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.96)

bhṛgurmarīciratriśca hyaṅgirāḥ pulahaḥ kratuḥ /  
manurdakṣo vasiṣṭaśca pulastyaśceti te daśa //

### [1.32.97](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.97)

brahmaṇo mānasā hyete udbhūtāḥ svayamīśvarāḥ /  
paratvenarṣayo yasmātsmṛtāstasmānmaharṣayaḥ //

### [1.32.98](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.98)

īśvarāṇāṃ sutā hyete ṛṣayastānnibodhata /  
kāvyo bṛhaspatiścaiva kaśyapaśvyavanastathā //

### [1.32.99](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.99)

utathyo vāmadevaśca apā syaścośijastathā /  
kardamo viśravāḥ śaktirvālakhilyāstathārvataḥ //

### [1.32.100](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.100)

ityete ṛṣayaḥ proktāstapasā carṣitāṃ gatāḥ /  
ṛṣiputrānṛ ṣīkāṃstu garbhotpannānnibodhata //

### [1.32.101](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.101)

vatsaro nagṛhūścaiva bharadvājastathaiva ca /  
ṛṣidīrghatamāścaiva bṛhadukthaḥ śaradvataḥ //

### [1.32.102](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.102)

vājaśravāḥ śuciścaiva vaśyāśvaśca parāśaraḥ /  
dadhīcaḥ śaṃśapāścaiva rājā vaiśravaṇastathā //

### [1.32.103](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.103)

ityete ṛṣikāḥ proktāste satyādṛṣitāṃ gatāḥ /  
īśvarā ṛṣayaścaiva ṛṣikāścaiva te smṛtāḥ //

### [1.32.104](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.104)

ete mantrakṛtaḥ sarve kṛtsnaśastānnibodhata /  
bhṛguḥ kāvyaḥ pracetāśca ṛcīko hyātmavānapi //

### [1.32.105](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.105)

aurvātha jamadagniśca vidaḥ sārasvatastathā /  
ārṣṭiṣeṇo yudhājicca vītahavyasuvarcasau //

### [1.32.106](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.106)

vainyaḥ pṛthurdivodāso bādhyaśvo gṛtsaśaunakau /  
ekonaviśatirhyetebhṛgavo mantravāditaḥ //

### [1.32.107](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.107)

aṅgirā vaidyagaścaiva bharadvājo 'tha bāṣkaliḥ /  
ṛtavākastathā gargaḥ śiniḥ saṃkṛtireva ca //

### [1.32.108](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.108)

purukutsaśca māndhātā hyaṃbarīṣastathaiva ca /  
yuvanāśvaḥ paurakutsastrasaddasyuśca dasyumān //

### [1.32.109](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.109)

āhāryo hyajamīḍhaśca tukṣayaḥ kapireva ca /  
vṛṣādarbho virūpāśvaḥ kaṇvaścaivātha mudgalaḥ //

### [1.32.110](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.110)

utathyaśca sanadvājastathā vājaśravā api /  
ayāsyaścakravarttī cavāmadevastathaiva ca //

### [1.32.111](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.111)

asijo bṛhadukthaśca ṛṣirdīrghatamāstathā /  
kakṣīvāṃśca trayastriṃśatsmṛtā hyāṅgirasā varāḥ //

### [1.32.112](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.112)

ete mantrakṛtaḥ sarve kāśyapāṃstu nibodhata /  
kāśyapaścaiva vatsāro naidhruvo raibhya eva ca //

### [1.32.113](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.113)

asito deva laścaiva ṣaḍete brahmavādinaḥ /  
atrirarvasanaścaiva śyāvāśvaśca gaviṣṭhiraḥ //

### [1.32.114](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.114)

āvihotra ṛṣirddhīmāṃstathā pūrvātithiśca saḥ /  
ityete cā trayaḥ proktā mantrakārā maharṣayaḥ //

### [1.32.115](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.115)

vasiṣṭhaścaiva śaktiśca tathaiva ca parāśaraḥ /  
caturtha indrapramatiḥ pañcamaśca bharadvasuḥ //

### [1.32.116](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.116)

ṣaṣṭhaśca maitrāvaruṇiḥ kuṇḍinaḥ saptamastathā /  
iti sapta vaśiṣṭhāśca vijñeyā brahmavādinaḥ //

### [1.32.117](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.117)

viśvāmitrastu gādheyo devarātastathodgalaḥ /  
tathā vidvānmadhucchandā ṛṣiścānyo 'ghamarṣaṇaḥ //

### [1.32.118](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.118)

aṣṭako lohitaścaiva kataḥ kolaśca tāvubhau /  
devaśravāstathā reṇuḥ pūraṇo 'tha dhanañjayaḥ //

### [1.32.119](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.119)

trayodaśaite dharmiṣṭhā vijñeyāḥ kuśikāvarāḥ /  
agastyo 'yo dṛḍhāyuśca vidhmavāhastathaiva ca //

### [1.32.120](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.120)

brahmiṣṭhāgastapā hyete trayaḥ paramakīrttayaḥ /  
manurvaivasvataścaiva elo rājā purūkhāḥ //

### [1.32.121](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.121)

kṣatrriyāṇāṃ carāvetau vijñeyau mantravādinau /  
bhalandanaśca vatsaśca saṃkīlaścaiva te trayaḥ //

### [1.32.122](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.122)

ete mantrakṛtaścaiva vaiśyānāṃ pravarāḥ smṛtāḥ /  
ityeṣā navatiḥ proktā mantrā yairṛṣibhiḥ kṛtāḥ /  
brāhyaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā ṛṣiputrānnibodhata //

### [1.32.122.p1](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.122.p1)

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde yugaprajālakṣaṇamṛṣipravaravarṇanaṃ ca nāma dvātriṃśattamo 'dhyāyaḥ

## Linked texts (2)

- [Vāyupurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.2) — Vyāsa, Sanskrit
- [Matsyapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.matsya.145.9) — Vyāsa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32) · Pramāṇa
