<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Purāṇas](https://indike.org/pramana/in.purana) › [Brahmandapurana](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda) › 1.5

# Brahmandapurana 1.5

Brahmāṇḍapurāṇa 1.5

- **Language:** Sanskrit

## Contents

- [1.5.141](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.141) — 1 part

### [1.5.1](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.1)

śrīsūta uvāca  
āpo 'gre sarvagā āsannenasimanpṛthivītale /  
śāntavātaiḥ pralīne 'sminna prājñāyata kiñcana //

### [1.5.2](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.2)

ekārṇave tadā tasminnaṣṭe sthāvarajaṅgame /  
vibhurbhavati sa brahmā sahasrākṣaḥ sahasrapāt //

### [1.5.3](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.3)

sahasraśīrṣā puruṣo rukmavarṇo hyatīndriyaḥ /  
brahma nārāyaṇākhyastu suṣvāpa salile tadā //

### [1.5.4](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.4)

sattvodrekānniṣiddhastu śūnyaṃ lokamavaikṣata /  
imaṃ codāharantyatrar ślokaṃ nārāyaṇaṃ prati //

### [1.5.5](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.5)

āpo nārā iti proktā āpo vai narasūnavaḥ /  
ayana tasya tāḥproktāstena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ //

### [1.5.6](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.6)

tulya yugasahasrasya vasankālamupāsyataḥ /  
svarṇapatreprakurute brahmatvādarśakāraṇāt //

### [1.5.7](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.7)

brahma tu salile tasminnavāg bhūtvā tadā caran /  
niśāyāmiva khadyotaḥ prāpṛṭkāle tatastataḥ //

### [1.5.8](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.8)

tatastu salile tasmin vijñāyāntargate mahat /  
anumānādasaṃmūḍho bhūmeraddharaṇaṃ prati //

### [1.5.9](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.9)

oṅkārāṣṛtanuṃ tvanyāṃ kalpādiṣu yathā purā /  
tato mahātmā manasā divyarūpama cintayat //

### [1.5.10](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.10)

salile 'vaplutāṃ bhūmiṃ dṛṣṭvā sa samacintayat /  
kiṃ tu rūpamahaṃ kṛtvā salilāduddhare mahīm //

### [1.5.11](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.11)

jalakrīḍāsamucitaṃ vārāhaṃ rūpamasmarat /  
udṛśyaṃ sarvabhūtānāṃ vāṅmayaṃ brahmasaṃjñitam //

### [1.5.12](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.12)

daśayojanavistīrṇamāyataṃśatayojanam /  
nīlameghapratīkāśaṃ meghastanitaniḥsvanam //

### [1.5.13](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.13)

mahāparvatavarṣmāṇaṃ śvetatīkṣṇogradaṃṣṭriṇām /  
vidyudagnipratikāśamādityasamatejasam //

### [1.5.14](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.14)

pīnavṛttāyataskandhaṃ viṣṇuvikramagāmi ca /  
pīnonnatakaṭīdeśaṃ vṛṣalakṣaṇapūjitam //

### [1.5.15](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.15)

āsthāya rūpamatulaṃ vārāhamamitaṃ hariḥ /  
pṛthivyuddharaṇārthāya praviveśa rasātalam //

### [1.5.16](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.16)

dīkṣāsamāptīṣṭidaṃṣṭraḥkratudanto juhūsukhaḥ /  
agnijihvo darbharomā brahmaśīrṣo mahātapāḥ //

### [1.5.17](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.17)

vedaskandho havirgandhirhavyakavyādivegavān /  
prāgvaṃśakāyo dyutimān nānādīkṣābhiranvitaḥ //

### [1.5.18](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.18)

dakṣiṇā tdṛdayo yogī śraddhāsattvamayo vibhuḥ /  
upākarmaruciścaiva pravargyāvartabhūṣaṇaḥ //

### [1.5.19](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.19)

nānāchandogatipatho guhyopaniṣadāsanaḥ /  
māyāpatnīsahāyo vai giriśṛṅgamivocchrayaḥ //

### [1.5.20](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.20)

ahorātrekṣaṇādharo vedāṅgaśrutibhūṣaṇaḥ /  
ājyagandhaḥ sruvastuṇḍaḥ sāmaghoṣasvano mahān //

### [1.5.21](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.21)

satyadharmamayaḥ śrīmān karmavikramasatkṛtaḥ /  
prāyaścittanakho ghoraḥ paśujānurmahāmakhaḥ //

### [1.5.22](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.22)

udgātātro homaliṅgaḥ phalabījamahoṣadhīḥ /  
vādyantarātmasatrasya nāsmikāso maśoṇitaḥ //

### [1.5.23](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.23)

bhaktā yajñavarāhāntāścāpaḥ saṃprāviśatpunaḥ /  
agnisaṃchāditāṃ bhūmiṃ samāmicchanprajāpatim //

### [1.5.24](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.24)

upagamyā juhāvaitā madyaścādyasamanyasat /  
māmudrāśca samudreṣu nādeyāśca nadīṣu ca /  
pṛthak tāstu samīkṛtya pṛthivyāṃ so 'cinodgirīn //

### [1.5.25](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.25)

prāksarge dahyamānāstu tadā saṃvartakāgninā /  
denāgninā vilīnāste parvatā bhuvi sarvaśaḥ //

### [1.5.26](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.26)

satyādekārṇave tasmin vāyunā yattu saṃhitāḥ /  
niṣiktā yatrayatrāsaṃstatratatrācalo 'bhavat //

### [1.5.27](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.27)

tatasteṣu prakīrṇeṣu lokodadhigirīṃstathā /  
viśvakarmā vibhajate kalpādiṣu punaḥ punaḥ //

### [1.5.28](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.28)

sasamudrāmimāṃ pṛthvīṃ saptadvīpāṃ saparvatām /  
bhūrādyāṃścaturo lokānpunaḥpunarakalpayat //

### [1.5.29](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.29)

lākānprakalpayitvā ca prajāsarga sasarja ha /  
brahmā svayaṃbhūrbhagavām sisṛkṣurvividhāḥ prajāḥ //

### [1.5.30](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.30)

sasarja sṛṣṭaṃ tadrūpaṃ kalpādiṣu yathā purā /  
tasyābhidhyāyataḥ sargaṃ tadā vai buddhipūrvakam //

### [1.5.31](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.31)

pradhānasamakāle ca prādurbhūtastamo mayaḥ /  
tamo moho mahāmohastāmisro hyandhasaṃjñitaḥ //

### [1.5.32](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.32)

avidyā pañcaparvaiṣā prādurbhūtā mahātmanaḥ /  
pañcadhāvasthitaḥ sargo dhyāyata sābhimāninaḥ //

### [1.5.33](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.33)

sarvatastamasā caiva bījakuṃbhalatāvṛtāḥ /  
bahirantaścāprakāśastathāniḥsaṃjña eva ca //

### [1.5.34](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.34)

yasmātteṣāṃ kṛtā buddhir duḥkhāni karaṇāni ca /  
tasmācca saṃvṛtātmāno nagā mukhyāḥ prakīrtitāḥ //

### [1.5.35](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.35)

mukhyasarge tadodbhūtaṃ dṛṣṭvā brahmātmasaṃbhavaḥ /  
apratī tamanāḥ sotha tadotpattimamanyata //

### [1.5.36](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.36)

tasyābhidhyāyataścānyastiryaksroto 'bhyavartata /  
yasmāttiryagvivartteta tiryakasrotastataḥ smṛtaḥ //

### [1.5.37](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.37)

tamobahutvātte sarve hyajñānabahulāḥ smṛtāḥ /  
utpādyagrāhimaścaiva te 'jñāne jñānamāninaḥ //

### [1.5.38](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.38)

ahaṅkṛtā ahaṃmānā aṣṭāviṃśaddvidhātmikāḥ /  
ekādaśandriyavidhā navadhātmādayastathā //

### [1.5.39](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.39)

aṣṭau tu tārakādyāśca teṣāṃ śaktivadhāḥ smṛtāḥ /  
antaḥ prakāśāste sarve āvṛtāśca bahiḥ punaḥ //

### [1.5.40](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.40)

tiryak srotasa ucyante vaśyātmānastrisaṃjñakāḥ //

### [1.5.41](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.41)

tiryak srotastu sṛṣṭvā vai dvitīyaṃ viśvamīśvaraḥ /  
abhiprāyamathodbhūtaṃ dṛṣṭvā sargaṃ tathāvidham //

### [1.5.42](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.42)

tasyābhidhyāyato yontyaḥ sāttvikaḥ samajāyata /  
ūrddhasrotastṛtīyastu tadvai corddhaṃ vyavasthitam //

### [1.5.43](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.43)

yasmādūrddhaṃ nyavartanta tadūrddhasrotasaṃjñakam /  
tāḥ sukhaṃ prītibahulā bahirantaśca vāvṛtāḥ //

### [1.5.44](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.44)

prakāśā bahirantaśca ūrddhasrotaḥprajāḥ smṛtāḥ /  
navadhātādayaste vai tuṣṭātmāno budhāḥ smṛtāḥ //

### [1.5.45](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.45)

ūrddhasrota stutīyo yaḥ smṛtaḥ sarvaḥ sadaivikaḥ /  
ūrddhasrotaḥsu sṛṣṭeṣu deveṣu sa tadā prabhuḥ //

### [1.5.46](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.46)

prītimānabhavadbrahmā tato 'nyaṃ nābhimanyata /  
sargamanyaṃ simṛkṣustaṃ sādhakaṃ punarīśvaraḥ //

### [1.5.47](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.47)

tasyābhidhyāyataḥ sargaṃ satyābhidhyāyinastadā /  
prādurbabhau bhautasargaḥ sorvāk srotastu sādhakaḥ //

### [1.5.48](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.48)

yasmāttervākpravartante tatorvākūsrotasastu te /  
te ca prakāśabahulāstamaspṛṣṭarajodhikāḥ //

### [1.5.49](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.49)

tasmātte duḥkhabahulā bhūyobhūyaśca kārimaḥ /  
prakāśā bahirantaśca manuṣyāḥ sādhakāśca te //

### [1.5.50](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.50)

lakṣaṇairnārakādyaistairaṣṭadhā ca vyavasthitāḥ /  
siddhātmāno manuṣyāste gandharvaiḥ saha dharmiṇaḥ //

### [1.5.51](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.51)

pañcamo 'nugrahaḥ sargaścaturddhā sa vyavasthitaḥ /  
viparyayeṇa śaktyā ca siddha mukhyāstathaiva ca //

### [1.5.52](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.52)

nivṛttā vartamānāśca prajāyante punaḥpunaḥ /  
bhūtādikānāṃ sattvānāṃ ṣaṣṭhaḥ sargaḥ sa ucyate //

### [1.5.53](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.53)

svādanāścāpyaśīlāśca jñeyā bhūtādikāśca te /  
prathamo mahataḥ sargo vijñeyo brahmaṇastu saḥ //

### [1.5.54](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.54)

tanmātrāṇāṃ dvitīyastu bhūta sargaḥ sa ucyate /  
vaikārikastṛtīyastu caidriyaḥ sarga ucyate //

### [1.5.55](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.55)

ityeta prākṛtāḥ sargā utpannā buddhipūrvakāḥ /  
mukhyasargaśca turthastu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ //

### [1.5.56](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.56)

tiryaksrotaḥsasargastu tairyagyonyastu pañcamaḥ /  
tathorddhasrotasāṃ sargaḥ ṣaṣṭho devata ucyate //

### [1.5.57](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.57)

tatrorddhasrotasāṃ sargaḥ saptamaḥ sa tu mānuṣaḥ /  
aṣṭamonugrahaḥ sargaḥ sāttvikastāmasaśca saḥ //

### [1.5.58](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.58)

pañcaite vaikṛtāḥ sargāḥ prākṛtādyāstrayaḥ smṛtāḥ /  
prākṛto vaikṛtaścaiva kaumāro navamaḥ smṛtaḥ //

### [1.5.59](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.59)

prakṛtā buddhipūrvāstu trayaḥ sargāstu vaikṛtāḥ /  
duddhiburvāḥ pravarteyustadvargā brāhmaṇāstu vai //

### [1.5.60](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.60)

vistarācca yathā sarve kīrtyamānaṃ nibodhata /  
caturddhā ca sthitasso 'pi sarvabhūteṣu kṛtsnaśaḥ //

### [1.5.61](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.61)

viparyayoṇa śattyā ca buddhyā siddhyā tathaiva ca /  
sthāvareṣu viparyāsastiryagyoniṣu śaktitaḥ //

### [1.5.62](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.62)

siddhātmāno manuṣyāstu puṣṭirdeveṣu kṛtsnaśaḥ /  
atho sasarja vai brahmā mānasānātmanaḥ samān //

### [1.5.63](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.63)

vaivartyena tu jñānena nivṛttāste mahau jasaḥ /  
saṃbuddhya caiva nāmātho apavṛttāstrayastu te //

### [1.5.64](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.64)

asṛṣṭvaiva prajāsargaṃpratisargaṃ tatastataḥ /  
brahmā teṣu vyarakteṣu tato 'nyānsā dhakānsṛjan //

### [1.5.65](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.65)

sthānābhimānino devāḥ punarbrahmānuśāsanam /  
abhūtasṛṣṭyavasthā ce sthāninastānnibodha me //

### [1.5.66](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.66)

āpo 'gniḥ pṛthivī vāyurantarikṣo divaṃ tathā /  
svargo diśaḥ samudrāśca nadyaścaiva vanaspatīn //

### [1.5.67](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.67)

auṣadhīnāṃ tathātmāno hyātmano vṛkṣavīrudhām /  
latāḥ kāṣṭhāḥ kalāścaiva muhūrtāḥ saṃdhirātryahāḥ //

### [1.5.68](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.68)

arddhamāsāśca māsāśca ayanābdayugāni ca /  
sthāne srotaḥsvabhīmānāḥ sthānākhyāścaiva te smṛtāḥ //

### [1.5.69](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.69)

sthānātmanaḥ sa sṛṣṭvā tu tato 'nyānsa tadāsṛjat /  
devāṃścaiva pitṝṃścaiva yaurimā varddhitāḥ prajāḥ //

### [1.5.70](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.70)

bhṛgvaṅgirā marīciśca pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ /  
dakṣo 'triśca vasiṣṭhaśca sāsṛjannava mānasān //

### [1.5.71](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.71)

nava brahmāṇa ityete purāṇe niścayaṃ gatāḥ /  
brahmā yathātmakānāṃ tu sarveṣāṃ brahmayoginām //

### [1.5.72](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.72)

tato 'sṛjatpunarbrahmā rudraṃ roṣatmasaṃbhavam /  
saṃkalpaṃ caiva dharma ca sarveṣāmeva parvatau //

### [1.5.73](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.73)

so 'sṛjadvyavasāyaṃ tu brahmā bhūtaṃ sukhātmakam /  
saṃkalpāccaiva saṃkalpo jajñe so 'vyaktayoninaḥ //

### [1.5.74](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.74)

prāṇāddakṣo 'sṛjadvācaṃ cakṣurbhyāṃ ca marīcinam /  
bhṛguśca hṛdayājjajñe ṛṣiḥ salilayoninaḥ //

### [1.5.75](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.75)

śirasaścāṅgirāścaiva śrotrādatristathaiva ca /  
pulastyaśca tathodānādvyānāttu pulahastathā //

### [1.5.76](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.76)

samānato vasiṣṭhaśca hyapānānnirmame kratum /  
ityete brahmaṇaḥ śreṣṭhāḥ putrā vai dvādaśa smṛtāḥ //

### [1.5.77](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.77)

dharmādayaḥ prathamajā vijñeyā brahmamaḥ smṛtāḥ /  
bhṛgvādayastu ye sṛṣṭā na ca te brahmavādinaḥ //

### [1.5.78](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.78)

gṛhamedhipurāṇāste vijñeyā brahmaṇaḥ sutāḥ /  
dvādaśaite prasūyante saha rūdreṇa ca dvijāḥ //

### [1.5.79](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.79)

kratuḥ sanatkumāraśca dvāvetāvūrddharetasau /  
pūrvotpattau purā hyetau sarveṣāmapi pūrvajau //

### [1.5.80](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.80)

vyatītau saptame kalpe purāṇau lokasādhakau /  
virajete 'tra vai loke tejasākṣipya cātmanaḥ //

### [1.5.81](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.81)

tāpubhau yogadharmāṇāvāropyātmānamātmanā /  
prajādharmaṃ ca kāmaṃ ca vartayete mahaujasau //

### [1.5.82](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.82)

yathotpannastathaiveha kumāra iti cocyate /  
tataḥ sanatkumāreti nāma tasya pratiṣṭhitam //

### [1.5.83](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.83)

teṣāṃ dvādaśa te vaṃśā divyā devagāṇānvitāḥ /  
kriyāvantaḥ prajāvanto maharṣibhiralaṅkṛtāḥ //

### [1.5.84](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.84)

prāṇajāṃstu sa dṛṣṭvā vai brahmā dvādaśa sāttvikān /  
tato 'surānpitṝndevānmanuṣyāṃścāsṛjatprabhuḥ //

### [1.5.85](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.85)

mukhāddevānajanayat pitṝṃścaivātha vakṣasaḥ /  
prajananānmanuṣyānvai jaghanānnirmame 'surān //

### [1.5.86](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.86)

naktaṃ sṛjanpunarbrahmā jyotsnāyā mānuṣātmanaḥ /  
sudhāyāśca pitṝṃścaiva devadevaḥ sasarjaha //

### [1.5.87](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.87)

mukhyāmukhyān mṛjandevānasurāṃśca tataḥ punaḥ /  
sanasaśca manuṣyāṃśca pitṛvanmahataḥ pitṝn //

### [1.5.88](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.88)

vidyuto 'śanimeghāṃśca lohitendradhanūṃṣi ca /  
ṛco yajūṃṣi sāmāni nirmame yajñasiddhaye //

### [1.5.89](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.89)

uccāvacāni bhūtāni mahasastasya jajñire /  
brahmaṇastu prajāsargaṃ devārṣipitṛmānavam //

### [1.5.90](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.90)

punaḥ sṛjati bhūtāni carāṇi sthāvarāṇi ca /  
yakṣānpiśācān gandharvānsarvaśo 'psarasastathā //

### [1.5.91](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.91)

narakinnararakṣāṃsi vayaḥ paśumṛgoragān /  
avyayaṃ vā vyayañcaiva dvayaṃ sthāvarajaṅgamam //

### [1.5.92](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.92)

teṣāṃ te yānti karmāṇi prāk sṛṣṭāni svayaṃbhuvā /  
tānyeva pratipadyante sṛjyamānāḥ punaḥ punaḥ //

### [1.5.93](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.93)

hiṃsrāhiṃsre mṛdukrūre dharmādharmauṃ kṛtākṛte /  
teṣāmeva pṛthak sūtamavibhaktaṃ trayaṃ viduḥ //

### [1.5.94](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.94)

etadevaṃ ca naivaṃ ca na cobhe nānubhe tathā /  
karma svaviṣayaṃ prāhuḥ sattvasthāḥ samadarśinaḥ //

### [1.5.95](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.95)

nāmātmapañcabhūtānāṃ kṛtānāṃ ca prapañcatām /  
divaśabdena pañcaite nirmame samaheśvaraḥ //

### [1.5.96](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.96)

ārṣāṇi caiva nāmāni yāśca deveṣu sṛṣṭayaḥ /  
śarvaryāṃ na prasūyante punastebhyodadhatprabhuḥ //

### [1.5.97](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.97)

ityevaṃ kāraṇādbhūto lokasargaḥ svayaṃbhuvaḥ /  
mahadādyā viśeṣāntā vikārāḥ prākṛtāḥ svayam //

### [1.5.98](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.98)

candrasūryaprabho loko grahanakṣatramaṇḍitaḥ /  
nadībhiśca samudraiśca parvataiśca sahasraśaḥ //

### [1.5.99](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.99)

puraiśca vividhai ramyaiḥ sphītairjanapadaistathā /  
asmin brahmavane 'vyakto brahmā carati sarvavit //

### [1.5.100](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.100)

avyaktabījaprabhavastasyaivānugrahe sthitaḥ /  
buddhiskandhamayaścaiva indriyāntarakoṭaraḥ //

### [1.5.101](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.101)

mahābhūtaprakāśaśca viśeṣaiḥ patravāṃstu saḥ /  
dharmādharmasupuṣpastu sukhaduḥkhaphalodayaḥ //

### [1.5.102](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.102)

ājīvaḥ sarvabhūtānāṃ brahmavṛkṣaḥ sanātanaḥ /  
etadbrahmavanaṃ caiva brahmavṛkṣasya tasya tat //

### [1.5.103](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.103)

avyaktaṃ kāraṇaṃ yatra nityaṃ sadasadātmakam /  
pradhānaṃ prakṛtiṃmāyāṃ caivāhustattvacintakāḥ //

### [1.5.104](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.104)

ityeṣo 'nugrahaḥmargo brahmanaimittikaḥ smṛtaḥ /  
abuddhipūrvakāḥ sargā brahmaṇaḥ prākṛtāstrayaḥ //

### [1.5.105](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.105)

sukhyādayastu ṣaṭ sargā vaikṛtā buddhipūrvakāḥ /  
vaikalpātsaṃpravartante brahmaṇastebhimanyavaḥ //

### [1.5.106](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.106)

ityete prākṛtāścaiva vaikṛtāśca nava smṛtāḥ /  
sargāḥ parasparotpannāḥ kāraṇaṃ tu budhaiḥ smṛtam //

### [1.5.107](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.107)

mūrddhānaṃ vai yasya vedā vadanti viyannābhiścandrasūryauṃ ca netre /  
diśaḥ śrotre viddhi pādau kṣitiṃ ca so 'cintyātmā sarvabhūtapraṇetā //

### [1.5.108](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.108)

vaktrādyasya brāhmaṇāḥ saṃprasūtā vakṣasaścaiva kṣatriyāḥ pūrvabhāge /  
vaiśyā ūrubhyāṃ yasya padbhyāṃ ca śūdrāḥsarvevarṇā gātrataḥ saṃprasūtāḥ //

### [1.5.109](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.109)

nārāyaṇātparovyaktādaṇḍamavyaktasaṃjñitam /  
aṇḍajastu svayaṃ brahmā lokāstena kṛtāḥ svayam //

### [1.5.110](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.110)

tatra kalpān daśasthitvā satyaṃ gacchanti te punaḥ /  
te lokā brahmalokaṃ vai aparāvartinīṃ gatim //

### [1.5.111](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.111)

ādhipatyaṃ vinā te vai aiśvaryeṇa tu tatsamāḥ /  
bhavanti brahmaṇā tulyā rūpeṇa viṣayeṇa ca //

### [1.5.112](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.112)

tatra te hyavatiṣṭhante prītiyuktāḥ svasaṃyutāḥ /  
avaśyaṃbhāvinārthena prākṛtaṃ tanute svayam //

### [1.5.113](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.113)

nānātvanābhisaṃbadhyāstadā tatkālabhāvitāḥ /  
svapato 'buddhipūrva hi bodho bhavati vai yathā //

### [1.5.114](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.114)

tatkālabhāvite teṣāṃ tathā jñānaṃ pravarttate /  
pratyāhāraistu bhedānāṃ teṣāṃ hi na tu śuṣmiṇām //

### [1.5.115](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.115)

taiśva sārdhaṃ pravartante kāryāṇi kāraṇāni ca /  
nānātvadarśināṃ teṣāṃ brahmalokanivāsinām //

### [1.5.116](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.116)

vinivṛttavikārāṇāṃ svena dharmeṇa tiṣṭhatām /  
tulyalakṣaṇa siddhāstu śubhātmāno nirañjanāḥ //

### [1.5.117](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.117)

prākṛte karaṇopetāḥ svātmanyeva vyavasthitāḥ /  
prasthāpayitvā cātmānaṃ prakṛtistveṣa tattavataḥ //

### [1.5.118](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.118)

puruṣānyabahutvena pratītā na pravartate /  
pravartate punaḥ sargasteṣāṃ sākāraṇātmanām //

### [1.5.119](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.119)

saṃyogaḥ prakṛtirjñeyā yaktānāṃ tattvadarśinām /  
tatropavargiṇī teṣāmapunarbhāragāminām //

### [1.5.120](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.120)

abhāvataḥ punaḥ satyaṃ śāntānāmarciṣāmiva /  
tatarateṣu gateṣūrddhaṃ trailokyāttu mudātmasu //

### [1.5.121](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.121)

te sārddhaṃ cairmaharllokastadānāsāditastu vai /  
tacchiṣyā ye ha tiṣṭhanti kalpadāha upasthite //

### [1.5.122](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.122)

gandharvādyāḥ piśācāścamānuṣā brahmaṇādayaḥ /  
paśavaḥ pakṣiṇaścaiva sthāvarāḥ sasarīsṛpāḥ //

### [1.5.123](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.123)

tiṣṭhatsuteṣu tatkālaṃ pṛthivītalavasiṣu /  
sahasraṃyattu raśmīnāṃ sūryasyeha vinaśyati //

### [1.5.124](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.124)

te sapta raśmayo bhūtvā ekaiko jāyate raviḥ /  
krameṇa śatamānāste trīṃllokānpradahantyuta //

### [1.5.125](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.125)

jaṅgamānsthāvarāṃścaiva nadīḥ sarvāśca parvatān /  
śuṣke pūrvamanāvṛṣṭyā caistaiśacaiva pratāpitāḥ //

### [1.5.126](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.126)

tadā te vivaśāḥ sarve nirdagdhāḥ sūryaraśmibhiḥ /  
jaṅgamāḥ sthāvarāścaiva dharmādharmādikāstu vai //

### [1.5.127](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.127)

dagdhadehāstadā te tu dhūtapāpā yugātyaye /  
khyātātapā vinirmuktāḥ śubhayā cātibandhayā //

### [1.5.128](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.128)

tataste hyupapadyante tulyarūpairjanairjanāḥ /  
uṣitvā rajanīṃ te ca brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ //

### [1.5.129](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.129)

punaḥ sarge bhavantīha mānasyo brahmaṇaḥ prajāḥ /  
tatasteṣu prapanneṣu janaistrailokyavāsiṣu //

### [1.5.130](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.130)

nirdagdheṣu ca lokeṣu tadā sūryaistu saptabhiḥ /  
vṛṣṭyā kṣitau plāvitāyāṃ vijaneṣvarṇaveṣu vā //

### [1.5.131](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.131)

samudrāścaiva meghāśca āpaścaivātha pārthivāḥ /  
śaramāṇā vrajantyeva salilākhyāstathācalāḥ //

### [1.5.132](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.132)

āgatāgatikaṃ caiva yadā tu salilaṃ bahu /  
saṃchādyemāṃ sthitāṃ bhūmimarṇavākhyaṃ tadābhavata //

### [1.5.133](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.133)

ābhāti yasmāccābhāsādbhāśabdaḥ kāntidīptiṣu /  
sa sarvaḥ samanuprāptā māsāṃ bhābhyo vibhāvyate //

### [1.5.134](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.134)

tadantastanute yasmātsarvāṃ pṛthvīṃ samatataḥ /  
dhātustanoti vistāraṃ tatopatanavaḥ smṛtāḥ //

### [1.5.135](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.135)

śāra ityeva śīrṇe tu nānārtho dhātu rucyate /  
ekārṇave bhavantyāpo na śīrṇāstena tā narāḥ //

### [1.5.136](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.136)

tasmin yugasahasrānte saṃsthite brahmaṇo 'hani /  
tāvatkālaṃ rajanyāṃ ca vartantyāṃ salilātmanaḥ //

### [1.5.137](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.137)

tataste salile tasmin naṣṭāgnau pṛthivītale /  
praśāntavāte 'ndhakāre nirāloke samantataḥ //

### [1.5.138](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.138)

yenaivādhiṣṭhitaṃ hīdaṃ brahmaṇaḥ puruṣaḥ prabhuḥ /  
vibhāgamasya lokasya prakartuṃ punaraicchata //

### [1.5.139](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.139)

śāra ityeva śīrṇe tu nānārtho dhātu rucyate /  
ekarṇave tatastasminnaṣṭe sthāvara jaṅgame /  
tadā bhavati sa brahmā sahasrākṣaḥ sahasrapāt //

### [1.5.140](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.140)

sahasraśīrṣā puruṣo rukmavarṇo hyatīndriyaḥ /  
brahmā nārāyaṇā khyastu suṣvāpa salile tadā //

### [1.5.141](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.141)

sattvodrekātprabuddhastu sa śūnyaṃ lokamaikṣata /  
anenādyena pādena purāṇaṃ parikīrtitam //

### [1.5.141.p1](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.141.p1)

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge prathame prakriyāpāde lokakalpanaṃ nāma pañcamo 'dhyāyaḥ

## Linked texts (11)

- [Vāyupurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.4) — Vyāsa, Sanskrit
- [Śivapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.siva.7.1.11.13.p32) — Vyāsa, Sanskrit
- [Kūrmapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.6.3) — Vyāsa, Sanskrit
- [Viṣṇupurāṇa (critical edition)](https://indike.org/pramana/in.purana.visnu*crit.1.5.10) — Sanskrit
- [Mārkaṇḍeyapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.markandeya.47.11) — Vyāsa, Sanskrit
- [Padmapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.padma.1.1.65-3) — Vyāsa, Sanskrit
- [Saurapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.upa.saiva.saura.22.33) — Sanskrit
- [Ṭoḍarānanda](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.todarananda.2.36) — Ṭoḍaramalla 1564, Sanskrit
- [Kūrmapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.vernacular.tamil.kappiyam.kurmapurana.6.p1) — Ativīrarāma Pāṇṭiyar, Sanskrit
- [Śivatattvaratnākara](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.rajadharma.sivatattvaratnakara.8.16) — Basappa Nāyaka 1684, Sanskrit
- [Śivattvaratnākara](https://indike.org/pramana/in.med.pasu.sivattvaratnakara.8.16) — Basava, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5) · Pramāṇa
