Brahmandapurana 1.6
Brahmāṇḍapurāṇa 1.6
- Language
- Sanskrit
Contents
- 1.6.77 — 1 part
1.6.1
sūta uvāca
ityevaṃ prathamaṃ pādaṃ prakṛtyarthaṃ prakīrtitam /
śrutvā tu saṃhṛṣṭamanāḥ kāpeyaḥ saṃśayāyati //
1.6.2
ārādhya vacasā sūtaṃ tasyārtha tvaparāṃ kathām /
atha prabṛti kalpajñaḥ pratisaṃdhiḥ pracakṣate //
1.6.3
samatītasya kalpasya vartamānasya cānayoḥ /
kalpayorantaraṃ yatra pratisaṃdhiśca yastayoḥ /
etadveditumicchāmi yathāvatkuśalo hyasi //
1.6.4
kāpeyenaivamuktastu sūtaḥ pravadatāṃ varaḥ /
trailokyasyodbhavaṃ kṛtsnamākhyātumupacakrame //
1.6.5
sūta uvāca
atra vai varṇayiṣyāmi yāthātathyena suvratāḥ /
kalpaṃ bhūtaṃ bhaviṣyaṃ ca pratisaṃdhiśca yastayoḥ //
1.6.6
manvantarāṇi kalpeṣu yāni yāni ca suvratāḥ /
yaścāyaṃ vartate kalpo vārāhaḥ sāṃprataḥ śubhaḥ //
1.6.7
asmātkalpāttu yaḥ pūrvaḥ kalpo 'tītaḥ sanātanaḥ /
tasya cāsya ca kalpasya madhyāvasthāṃ nibodhata //
1.6.8
pratyāgate pūrvakalpe pratisaṃdhiṃ vinānaghāḥ /
anyaḥ pravarttate kalpo janalokādayaḥ punaḥ //
1.6.9
vyucchinnapratisaṃdhistu kalpātkalpaḥ parasparam /
vyucchidyante prajāḥ sarvāḥ kalpānte sarvaśastadā //
1.6.10
tasmātkalpāttu kalpasya pratisaṃdhirna vidyate /
manvantare yugākhyānāmavicchinnāstu saṃdhayaḥ //
1.6.11
parasparāt pravartante manvantarayugaiḥ saha /
uktā ye prakriyārthena pūrvakalpāḥ samāsataḥ //
1.6.12
teṣāṃ parārddhakalpānāṃ pūrve yasmāttu yaḥ paraḥ /
āsītkalpe vyatīte vai pararddhātparamastu yaḥ //
1.6.13
kalpāstvanye bhaviṣyā ye hyaparārddhaguṇīkṛtāḥ /
prathamaḥ sāṃpratasteṣāṃ kalpoṃ yo vartate dvijāḥ //
1.6.14
asminpūrve parārddhe tu dvitīyaḥ para ucyate /
eṣa saṃsthitakālastu pratyāhārastataḥ smṛtaḥ //
1.6.15
asmātkalpāttataḥ pūrvaṃ kalpo 'tītaḥ purātanaḥ /
caturyugasahasrati saha manvantaraiḥ purā //
1.6.16
kṣīṇe kalpe tatastasmin dāhakāla upasthite /
tasminkāle tadā devā āsanvaimānikāstu ye //
1.6.17
nakṣatragrahatārāśca candrasūryādayastu te /
aṣṭāviṃśatirevaitāḥ koṭyastu sukṛtātma nām //
1.6.18
manvantare yathaikasmin caturddaśasu vai tathā /
trīṇi koṭiśatānyāsan koṭyo dvinavatistathā //
1.6.19
athādhikāsapta tiśca sahasrāṇāṃ purā smṛtā /
ekaikasmiṃstu kalpe vai devā vaimānikāḥ smṛtāḥ //
1.6.20
atha manvantareṣvāsaṃścaturdaśasu khe divi /
devāśca pitaraścaiva ṛṣayo 'mṛtapāstathā //
1.6.21
teṣāmanucarāścaiva patnyaḥ putrāstathaiva ca /
varṇāśramātiriktāśca tasminkāle tu khe surāḥ //
1.6.22
taistaiḥ sāyujyagaiḥ sārddha prāpte vastumaye tadā /
tulyaniṣṭhābhavansarve prāpte hyābhūtasaṃplave //
1.6.23
tataste 'vaśyabhāvitvādū buddhyāḥ paryā yamātmanaḥ /
trailokyavāsino devā iha tānābhimāninaḥ //
1.6.24
sthitikāle tadā pūrṇe āsanne paścimottare /
kalpāvasānikā devāsta sminaprāpte hyupaplave //
1.6.25
tadotsukā viṣādeṃna tyaktasthānāni bhāgaśaḥ /
maharlokāya saṃvignāstataste dadhire manaḥ //
1.6.26
te yuktā nupapadyante mahatīṃ ca śarīrike /
viśuddhibahulāḥ sarve mānasīṃ siddhimāsthitāḥ //
1.6.27
taiḥ kalpavāsibhiḥ sārddhaṃ mahānāsāditastadā /
brāhmaṇaiḥ kṣatriyairvaiśyaistadbhavaiścāparairjanaiḥ //
1.6.28
gatvā tu te mahārlokaṃ devasaṃghāścaturddaśa /
stataste janalokāya sodvegā dadhire manaḥ //
1.6.29
etena kramayogena yayuste kalpavāsinaḥ /
evaṃ devayugānāṃ tu sahasrāṇi parasparam //
1.6.30
viśuddhibahulāḥ sarve mānasīṃ siddhimāsthitāḥ /
taiḥ kalpavāsibhiḥ sārddhaṃ jana āsāditastu vai //
1.6.31
tatra kalpāndaśa sthitvā satyaṃ gacchanti vai punaḥ /
gatvā te brahmalokaṃ vai aparāvarttinīṃ gatim //
1.6.32
ādhipatyaṃ vimāne vai aiśvaryeṇa tu tatsamāḥ /
bhavanti brahmaṇā tulyā rūpeṇa viṣayeṇa ca //
1.6.33
tatra te hyavatiṣṭhanta prītiyuktāśca saṃyamān /
ānandaṃ brahmaṇaḥ prāpya mucyante brahmaṇā saha //
1.6.34
avaśyabhāvinārthena prākṛtenaiva te svayam /
mānārcanābhiḥ saṃbaddhāstadā tatkālabhāvitāḥ //
1.6.35
svapato buddhipūrvaṃ tu bodho bhavati vai yathā /
tathātu bhāvite sevāṃ tathānandaḥ pravartate //
1.6.36
pratyāhāraistu bhodānāṃ yeṣāṃ bhinnāni śuṣmiṇām /
taiḥ sārddha varddhate teṣāṃ kāryāṇi karaṇāni ca //
1.6.37
nānā tvadarśināṃ teṣāṃ brahmalokanivāsinām /
vinivṛttādhikāraṇāṃ svena dharmeṇa tiṣṭhatām //
1.6.38
te tulyalakṣaṇāḥ siddhāḥ śuddhātmāno nirañjanāḥ /
prākṛte karaṇopetāḥ svātmanyeva vyavasthitāḥ //
1.6.39
prakhyāpayitvā cātmānaṃ prakṛtistveṣa tattvataḥ /
puruṣānyabahutvena pratītā tatpravartate //
1.6.40
pravartite punaḥ sarge teṣāṃ sākāraṇātmanām /
saṃyoge prakṛtirjñaiyā muktānāṃ tattvadarśinām //
1.6.41
tatropavargiṇāṃ teṣāṃ na punarmārgagāminām /
abhāvaḥ punarutpannaḥ śāntānāmarciṣāmiva //
1.6.42
tatasteṣu gateṣūrdhvaṃ trailokyeṣu mahātmasu /
etaiḥ sārdhaṃ maharlokastadānāsāditastu vai //
1.6.43
tacchiṣyā vai bhaviṣyanti kalpadāha upasthite /
gandharvādyāḥ piśācāśca mānuṣā brāhmaṇādayaḥ //
1.6.44
paśavaḥ pakṣiṇascaiva sthāvarāśca sarīsṛpāḥ /
tiṣṭhatsu teṣu tatkālaṃ pṛthivītalavāsiṣu //
1.6.45
sahasraṃ yattu raśmīnāṃ svayameva vibhāvyate /
tatsaptaraśmayo bhūtvā ekaiko jāyate raviḥ //
1.6.46
krameṇottiṣṭamānāste trīṃllokānpradahantyuta /
jaṅgamāḥ sthāvarāścaivanadyaḥ sarve ca parvatāḥ //
1.6.47
śuṣkāḥ pūrvamanāvṛṣṭyā sūryyaiste ca pradhūpitāḥ /
tadā tu vivaśāḥ sarve nirdagdhāḥ sūryaraśmi bhiḥ //
1.6.48
jaṅgamāḥ sthāvarāścaiva dharmādharmātmakāstu vai /
dagdhadehāstadā te tu dhūtapāpāyugāntare //
1.6.49
khyātātapā vinirmuktāḥ śubhaya cātibandhayā /
tataste hyupapadyante tulyarūpairjanairjanāḥ //
1.6.50
uṣitvā rajanīṃ tatra brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ /
punaḥ sarge bhavantīha mānasā brahmaṇaḥ sutāḥ //
1.6.51
tatasteṣūpapanneṣu janaistrailokyavāsiṣu /
nirdagdheṣu ca lokeṣu tadā sūryaistu saptabhiḥ //
1.6.52
vṛṣṭyā kṣitau plāvitāyāṃ vijaneṣvarṇaveṣu ca /
sāmudrāścaiva meghāśca āpaḥ sarvāśca pārthivāḥ //
1.6.53
śaramāṇā vrajantyeva salilākhyāstathā nugāḥ /
āgatāgatikaṃ caiva yadā tatsalilaṃ bahu //
1.6.54
saṃchādyemāṃ sthitāṃ bhamimarṇavākhyaṃ tadābhavat /
ābhāti yasmāt svābhāso bhāśabdo vyāptidīptiṣu //
1.6.55
sarvataḥ samanuprāptyā tāsāṃ cāmbho vibhāvyate /
tadantastanute yasmātsarvāṃ pṛthvīṃ samanta tataḥ //
1.6.56
dhātustanoti vistāre nacaitāstanavaḥ smṛtāḥ /
śara ityeṣa śīrṇe tu nānārtho dhāturucyate //
1.6.57
ekārṇave bhavatyāpo na śīghrāstena te narāḥ /
tasmin yugasahasrānte saṃsthite brahmaṇo 'hani //
1.6.58
tāvatkāle rajanyāṃ ca vartantyāṃ salilātmanā /
tatastu salile tāsminnaṣṭāgnau pṛthavītale //
1.6.59
praśāntavāte 'ndhakāre nirāloke samantataḥ /
etenādhiṣṭhitaṃ hīdaṃ brahmā sa puruṣaḥ prabhuḥ //
1.6.60
vibhāgamasya lokasya prakartuṃ punaraicchata /
ekārṇave tadā tasminnaṣṭe sthāvarajaṅgame //
1.6.61
tadā bhavati sa brahmā sahasrākṣaḥ sahasrapāt /
sahasraśīrṣā puruṣo rukmavarṇo jitendriyaḥ /
imaṃ codāharantyatrar ślokaṃ nārāyaṇaṃ prati //
1.6.62
āpo nārāstattanava ityarthā nanuśuśruma /
āpūryamāṇāstatrāste tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ //
1.6.63
sahasraśīrṣā sumanāḥ sahasrapāt sahasracakṣurvadanaḥ sahasrakṛt /
sahasrabāhuḥ prathamaḥ prajāpatistrayīmayo 'yaṃ puruṣo nirucyate //
1.6.64
ādityavarṇo bhuvanasya goptā eko hyamūrtaḥ prathamastvaso virāṭ /
hiraṇya garbhaḥ puruṣo mahātmā saṃpadyate vai manasaḥ parastāt //
1.6.65
kalpādau rajasodrikto brahmā bhūstvāsṛjatprabhuḥ /
kalpānte tamasodriktaḥ kālo bhūtvāgrasatpunaḥ //
1.6.66
sa vai nārāyaṇo bhūtvā sattvodrikto jalāśaye /
tridhā vibhajya cātmānaṃ trailokye saṃpravarttate //
1.6.67
sṛjati grasate caiva vīkṣyate ca tribhiḥ svayam /
ekārṇave tadā tasminnaṣṭe sthāvarajaṅgame //
1.6.68
caturyugasahasrānte sarvataḥ sa jalāvṛte /
brahmāṃ nārāyaṇākhyastu sa cakāśe bhave svayam //
1.6.69
caturvidhāḥ prajāḥ sarvā brahmaśaktyā tamovṛtāḥ /
paśyanti taṃ maharloke kālaṃ suptaṃ maharṣayaḥ //
1.6.70
bhṛgvādayo yathoddiṣṭāstasmin kāle maharṣayaḥ /
satyādayastathā tvaṣṭau kalpe līne maharṣayaḥ /
tadā vivartyamānaistairmahatparigataṃ parām //
1.6.71
gatyarthādṛṣaterdhātornāmaniṣpattirucyate /
yasmādṛṣatisattvena mahattasmānmaharṣayaḥ //
1.6.72
maharlokasthitairdṛṣṭaḥ kālaḥ suptastadā ca taiḥ /
sattvādyāḥ sapta ye tvāsankalpe 'tīte maharṣayaḥ //
1.6.73
evaṃ brahmā tāsu tāsu rajanīṣu sahasraśaḥ /
dṛṣṭavantastadānītāḥ kālaṃ suptaṃ maharṣayaḥ //
1.6.74
kalpasyādau subahulā yasmātsaṃsthāścaturddaśa /
kalpayā māsa vai brahmā tasmātkalpo nirucyate //
1.6.75
sa sraṣṭā sarvabhūtānāṃ kalpādiṣu punaḥ punaḥ /
vyaktāvyako mahādevastasya sarvamidaṃ jagat //
1.6.76
ityeṣa pratisaṃbandhaḥ kīrtitaḥ kalpayordvayoḥ /
sāṃprataṃ hi tayormadhye prāgavasthā babhūva ha //
1.6.77
kīrtitastu samāsena pūrvakalpe yathātatham /
sāṃprataṃ saṃpravakṣyāmi kalpametaṃ nibodhata //
1.6.77.p1
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye anuṣaṅgāpāde kalpamanvantarākhyānavarṇanaṃ nāma ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ
Linked texts (1)
- Vāyupurāṇa — Vyāsa, Sanskrit