<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Purāṇas](https://indike.org/pramana/in.purana) › [Brahmandapurana](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda) › 1.6

# Brahmandapurana 1.6

Brahmāṇḍapurāṇa 1.6

- **Language:** Sanskrit

## Contents

- [1.6.77](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.77) — 1 part

### [1.6.1](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.1)

sūta uvāca  
ityevaṃ prathamaṃ pādaṃ prakṛtyarthaṃ prakīrtitam /  
śrutvā tu saṃhṛṣṭamanāḥ kāpeyaḥ saṃśayāyati //

### [1.6.2](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.2)

ārādhya vacasā sūtaṃ tasyārtha tvaparāṃ kathām /  
atha prabṛti kalpajñaḥ pratisaṃdhiḥ pracakṣate //

### [1.6.3](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.3)

samatītasya kalpasya vartamānasya cānayoḥ /  
kalpayorantaraṃ yatra pratisaṃdhiśca yastayoḥ /  
etadveditumicchāmi yathāvatkuśalo hyasi //

### [1.6.4](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.4)

kāpeyenaivamuktastu sūtaḥ pravadatāṃ varaḥ /  
trailokyasyodbhavaṃ kṛtsnamākhyātumupacakrame //

### [1.6.5](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.5)

sūta uvāca  
atra vai varṇayiṣyāmi yāthātathyena suvratāḥ /  
kalpaṃ bhūtaṃ bhaviṣyaṃ ca pratisaṃdhiśca yastayoḥ //

### [1.6.6](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.6)

manvantarāṇi kalpeṣu yāni yāni ca suvratāḥ /  
yaścāyaṃ vartate kalpo vārāhaḥ sāṃprataḥ śubhaḥ //

### [1.6.7](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.7)

asmātkalpāttu yaḥ pūrvaḥ kalpo 'tītaḥ sanātanaḥ /  
tasya cāsya ca kalpasya madhyāvasthāṃ nibodhata //

### [1.6.8](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.8)

pratyāgate pūrvakalpe pratisaṃdhiṃ vinānaghāḥ /  
anyaḥ pravarttate kalpo janalokādayaḥ punaḥ //

### [1.6.9](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.9)

vyucchinnapratisaṃdhistu kalpātkalpaḥ parasparam /  
vyucchidyante prajāḥ sarvāḥ kalpānte sarvaśastadā //

### [1.6.10](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.10)

tasmātkalpāttu kalpasya pratisaṃdhirna vidyate /  
manvantare yugākhyānāmavicchinnāstu saṃdhayaḥ //

### [1.6.11](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.11)

parasparāt pravartante manvantarayugaiḥ saha /  
uktā ye prakriyārthena pūrvakalpāḥ samāsataḥ //

### [1.6.12](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.12)

teṣāṃ parārddhakalpānāṃ pūrve yasmāttu yaḥ paraḥ /  
āsītkalpe vyatīte vai pararddhātparamastu yaḥ //

### [1.6.13](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.13)

kalpāstvanye bhaviṣyā ye hyaparārddhaguṇīkṛtāḥ /  
prathamaḥ sāṃpratasteṣāṃ kalpoṃ yo vartate dvijāḥ //

### [1.6.14](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.14)

asminpūrve parārddhe tu dvitīyaḥ para ucyate /  
eṣa saṃsthitakālastu pratyāhārastataḥ smṛtaḥ //

### [1.6.15](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.15)

asmātkalpāttataḥ pūrvaṃ kalpo 'tītaḥ purātanaḥ /  
caturyugasahasrati saha manvantaraiḥ purā //

### [1.6.16](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.16)

kṣīṇe kalpe tatastasmin dāhakāla upasthite /  
tasminkāle tadā devā āsanvaimānikāstu ye //

### [1.6.17](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.17)

nakṣatragrahatārāśca candrasūryādayastu te /  
aṣṭāviṃśatirevaitāḥ koṭyastu sukṛtātma nām //

### [1.6.18](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.18)

manvantare yathaikasmin caturddaśasu vai tathā /  
trīṇi koṭiśatānyāsan koṭyo dvinavatistathā //

### [1.6.19](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.19)

athādhikāsapta tiśca sahasrāṇāṃ purā smṛtā /  
ekaikasmiṃstu kalpe vai devā vaimānikāḥ smṛtāḥ //

### [1.6.20](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.20)

atha manvantareṣvāsaṃścaturdaśasu khe divi /  
devāśca pitaraścaiva ṛṣayo 'mṛtapāstathā //

### [1.6.21](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.21)

teṣāmanucarāścaiva patnyaḥ putrāstathaiva ca /  
varṇāśramātiriktāśca tasminkāle tu khe surāḥ //

### [1.6.22](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.22)

taistaiḥ sāyujyagaiḥ sārddha prāpte vastumaye tadā /  
tulyaniṣṭhābhavansarve prāpte hyābhūtasaṃplave //

### [1.6.23](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.23)

tataste 'vaśyabhāvitvādū buddhyāḥ paryā yamātmanaḥ /  
trailokyavāsino devā iha tānābhimāninaḥ //

### [1.6.24](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.24)

sthitikāle tadā pūrṇe āsanne paścimottare /  
kalpāvasānikā devāsta sminaprāpte hyupaplave //

### [1.6.25](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.25)

tadotsukā viṣādeṃna tyaktasthānāni bhāgaśaḥ /  
maharlokāya saṃvignāstataste dadhire manaḥ //

### [1.6.26](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.26)

te yuktā nupapadyante mahatīṃ ca śarīrike /  
viśuddhibahulāḥ sarve mānasīṃ siddhimāsthitāḥ //

### [1.6.27](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.27)

taiḥ kalpavāsibhiḥ sārddhaṃ mahānāsāditastadā /  
brāhmaṇaiḥ kṣatriyairvaiśyaistadbhavaiścāparairjanaiḥ //

### [1.6.28](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.28)

gatvā tu te mahārlokaṃ devasaṃghāścaturddaśa /  
stataste janalokāya sodvegā dadhire manaḥ //

### [1.6.29](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.29)

etena kramayogena yayuste kalpavāsinaḥ /  
evaṃ devayugānāṃ tu sahasrāṇi parasparam //

### [1.6.30](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.30)

viśuddhibahulāḥ sarve mānasīṃ siddhimāsthitāḥ /  
taiḥ kalpavāsibhiḥ sārddhaṃ jana āsāditastu vai //

### [1.6.31](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.31)

tatra kalpāndaśa sthitvā satyaṃ gacchanti vai punaḥ /  
gatvā te brahmalokaṃ vai aparāvarttinīṃ gatim //

### [1.6.32](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.32)

ādhipatyaṃ vimāne vai aiśvaryeṇa tu tatsamāḥ /  
bhavanti brahmaṇā tulyā rūpeṇa viṣayeṇa ca //

### [1.6.33](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.33)

tatra te hyavatiṣṭhanta prītiyuktāśca saṃyamān /  
ānandaṃ brahmaṇaḥ prāpya mucyante brahmaṇā saha //

### [1.6.34](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.34)

avaśyabhāvinārthena prākṛtenaiva te svayam /  
mānārcanābhiḥ saṃbaddhāstadā tatkālabhāvitāḥ //

### [1.6.35](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.35)

svapato buddhipūrvaṃ tu bodho bhavati vai yathā /  
tathātu bhāvite sevāṃ tathānandaḥ pravartate //

### [1.6.36](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.36)

pratyāhāraistu bhodānāṃ yeṣāṃ bhinnāni śuṣmiṇām /  
taiḥ sārddha varddhate teṣāṃ kāryāṇi karaṇāni ca //

### [1.6.37](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.37)

nānā tvadarśināṃ teṣāṃ brahmalokanivāsinām /  
vinivṛttādhikāraṇāṃ svena dharmeṇa tiṣṭhatām //

### [1.6.38](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.38)

te tulyalakṣaṇāḥ siddhāḥ śuddhātmāno nirañjanāḥ /  
prākṛte karaṇopetāḥ svātmanyeva vyavasthitāḥ //

### [1.6.39](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.39)

prakhyāpayitvā cātmānaṃ prakṛtistveṣa tattvataḥ /  
puruṣānyabahutvena pratītā tatpravartate //

### [1.6.40](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.40)

pravartite punaḥ sarge teṣāṃ sākāraṇātmanām /  
saṃyoge prakṛtirjñaiyā muktānāṃ tattvadarśinām //

### [1.6.41](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.41)

tatropavargiṇāṃ teṣāṃ na punarmārgagāminām /  
abhāvaḥ punarutpannaḥ śāntānāmarciṣāmiva //

### [1.6.42](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.42)

tatasteṣu gateṣūrdhvaṃ trailokyeṣu mahātmasu /  
etaiḥ sārdhaṃ maharlokastadānāsāditastu vai //

### [1.6.43](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.43)

tacchiṣyā vai bhaviṣyanti kalpadāha upasthite /  
gandharvādyāḥ piśācāśca mānuṣā brāhmaṇādayaḥ //

### [1.6.44](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.44)

paśavaḥ pakṣiṇascaiva sthāvarāśca sarīsṛpāḥ /  
tiṣṭhatsu teṣu tatkālaṃ pṛthivītalavāsiṣu //

### [1.6.45](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.45)

sahasraṃ yattu raśmīnāṃ svayameva vibhāvyate /  
tatsaptaraśmayo bhūtvā ekaiko jāyate raviḥ //

### [1.6.46](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.46)

krameṇottiṣṭamānāste trīṃllokānpradahantyuta /  
jaṅgamāḥ sthāvarāścaivanadyaḥ sarve ca parvatāḥ //

### [1.6.47](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.47)

śuṣkāḥ pūrvamanāvṛṣṭyā sūryyaiste ca pradhūpitāḥ /  
tadā tu vivaśāḥ sarve nirdagdhāḥ sūryaraśmi bhiḥ //

### [1.6.48](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.48)

jaṅgamāḥ sthāvarāścaiva dharmādharmātmakāstu vai /  
dagdhadehāstadā te tu dhūtapāpāyugāntare //

### [1.6.49](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.49)

khyātātapā vinirmuktāḥ śubhaya cātibandhayā /  
tataste hyupapadyante tulyarūpairjanairjanāḥ //

### [1.6.50](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.50)

uṣitvā rajanīṃ tatra brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ /  
punaḥ sarge bhavantīha mānasā brahmaṇaḥ sutāḥ //

### [1.6.51](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.51)

tatasteṣūpapanneṣu janaistrailokyavāsiṣu /  
nirdagdheṣu ca lokeṣu tadā sūryaistu saptabhiḥ //

### [1.6.52](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.52)

vṛṣṭyā kṣitau plāvitāyāṃ vijaneṣvarṇaveṣu ca /  
sāmudrāścaiva meghāśca āpaḥ sarvāśca pārthivāḥ //

### [1.6.53](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.53)

śaramāṇā vrajantyeva salilākhyāstathā nugāḥ /  
āgatāgatikaṃ caiva yadā tatsalilaṃ bahu //

### [1.6.54](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.54)

saṃchādyemāṃ sthitāṃ bhamimarṇavākhyaṃ tadābhavat /  
ābhāti yasmāt svābhāso bhāśabdo vyāptidīptiṣu //

### [1.6.55](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.55)

sarvataḥ samanuprāptyā tāsāṃ cāmbho vibhāvyate /  
tadantastanute yasmātsarvāṃ pṛthvīṃ samanta tataḥ //

### [1.6.56](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.56)

dhātustanoti vistāre nacaitāstanavaḥ smṛtāḥ /  
śara ityeṣa śīrṇe tu nānārtho dhāturucyate //

### [1.6.57](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.57)

ekārṇave bhavatyāpo na śīghrāstena te narāḥ /  
tasmin yugasahasrānte saṃsthite brahmaṇo 'hani //

### [1.6.58](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.58)

tāvatkāle rajanyāṃ ca vartantyāṃ salilātmanā /  
tatastu salile tāsminnaṣṭāgnau pṛthavītale //

### [1.6.59](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.59)

praśāntavāte 'ndhakāre nirāloke samantataḥ /  
etenādhiṣṭhitaṃ hīdaṃ brahmā sa puruṣaḥ prabhuḥ //

### [1.6.60](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.60)

vibhāgamasya lokasya prakartuṃ punaraicchata /  
ekārṇave tadā tasminnaṣṭe sthāvarajaṅgame //

### [1.6.61](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.61)

tadā bhavati sa brahmā sahasrākṣaḥ sahasrapāt /  
sahasraśīrṣā puruṣo rukmavarṇo jitendriyaḥ /  
imaṃ codāharantyatrar ślokaṃ nārāyaṇaṃ prati //

### [1.6.62](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.62)

āpo nārāstattanava ityarthā nanuśuśruma /  
āpūryamāṇāstatrāste tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ //

### [1.6.63](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.63)

sahasraśīrṣā sumanāḥ sahasrapāt sahasracakṣurvadanaḥ sahasrakṛt /  
sahasrabāhuḥ prathamaḥ prajāpatistrayīmayo 'yaṃ puruṣo nirucyate //

### [1.6.64](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.64)

ādityavarṇo bhuvanasya goptā eko hyamūrtaḥ prathamastvaso virāṭ /  
hiraṇya garbhaḥ puruṣo mahātmā saṃpadyate vai manasaḥ parastāt //

### [1.6.65](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.65)

kalpādau rajasodrikto brahmā bhūstvāsṛjatprabhuḥ /  
kalpānte tamasodriktaḥ kālo bhūtvāgrasatpunaḥ //

### [1.6.66](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.66)

sa vai nārāyaṇo bhūtvā sattvodrikto jalāśaye /  
tridhā vibhajya cātmānaṃ trailokye saṃpravarttate //

### [1.6.67](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.67)

sṛjati grasate caiva vīkṣyate ca tribhiḥ svayam /  
ekārṇave tadā tasminnaṣṭe sthāvarajaṅgame //

### [1.6.68](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.68)

caturyugasahasrānte sarvataḥ sa jalāvṛte /  
brahmāṃ nārāyaṇākhyastu sa cakāśe bhave svayam //

### [1.6.69](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.69)

caturvidhāḥ prajāḥ sarvā brahmaśaktyā tamovṛtāḥ /  
paśyanti taṃ maharloke kālaṃ suptaṃ maharṣayaḥ //

### [1.6.70](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.70)

bhṛgvādayo yathoddiṣṭāstasmin kāle maharṣayaḥ /  
satyādayastathā tvaṣṭau kalpe līne maharṣayaḥ /  
tadā vivartyamānaistairmahatparigataṃ parām //

### [1.6.71](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.71)

gatyarthādṛṣaterdhātornāmaniṣpattirucyate /  
yasmādṛṣatisattvena mahattasmānmaharṣayaḥ //

### [1.6.72](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.72)

maharlokasthitairdṛṣṭaḥ kālaḥ suptastadā ca taiḥ /  
sattvādyāḥ sapta ye tvāsankalpe 'tīte maharṣayaḥ //

### [1.6.73](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.73)

evaṃ brahmā tāsu tāsu rajanīṣu sahasraśaḥ /  
dṛṣṭavantastadānītāḥ kālaṃ suptaṃ maharṣayaḥ //

### [1.6.74](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.74)

kalpasyādau subahulā yasmātsaṃsthāścaturddaśa /  
kalpayā māsa vai brahmā tasmātkalpo nirucyate //

### [1.6.75](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.75)

sa sraṣṭā sarvabhūtānāṃ kalpādiṣu punaḥ punaḥ /  
vyaktāvyako mahādevastasya sarvamidaṃ jagat //

### [1.6.76](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.76)

ityeṣa pratisaṃbandhaḥ kīrtitaḥ kalpayordvayoḥ /  
sāṃprataṃ hi tayormadhye prāgavasthā babhūva ha //

### [1.6.77](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.77)

kīrtitastu samāsena pūrvakalpe yathātatham /  
sāṃprataṃ saṃpravakṣyāmi kalpametaṃ nibodhata //

### [1.6.77.p1](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.77.p1)

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye anuṣaṅgāpāde kalpamanvantarākhyānavarṇanaṃ nāma ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ

## Linked texts (1)

- [Vāyupurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.6) — Vyāsa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6) · Pramāṇa
