Brahmandapurana 1.7
Brahmāṇḍapurāṇa 1.7
- Language
- Sanskrit
Contents
- 1.7.195 — 1 part
1.7.1
sūta uvāca
tulyaṃ yugasahasraṃ vai naiśaṃ kālamupāsya saḥ /
śarvaryaṃte prakurute brahmā tūtsargakāraṇāt //
1.7.2
brahmā tu salile tasmin vāyurbhūtvā tadācarat /
andhakārārṇave tasminnaṣṭe sthāvarajaṃgame //
1.7.3
jalena samanuplāvya sarvataḥ pṛthivītale /
pravibhāgena bhūteṣu satyamātre sthiteṣu vā //
1.7.4
niśayāmiva khadyotaḥ prāvṛṭ kāle tatastadā /
tadā kāmena tarasāmanyāmānaḥsvayaṃ dhiyā //
1.7.5
sopyupāyaṃ pratiṣṭhāyāṃ mārgamāṇastadā bhuvam /
tatastu salile tasmin jñātvā tvantargato mahīm //
1.7.6
andhamanyatamaṃ buddhā bhūmeruddharaṇakṣamaḥ /
cakāra taṃ tu devo 'tha pūrvakalpādiṣu smṛtaḥ //
1.7.7
satyaṃ rūpaṃ varāhasya kṛtvābho 'nupraviśya ca /
adbhiḥ saṃchāditāmicchan pṛthivīṃ sa prajāpatiḥ //
1.7.8
uddhṛtyorvīmatha nyastā sāpatyāṃtāmatinyasat /
sāmudrāśca samudreṣu nādeyāśca nadīṣu ca //
1.7.9
pṛthaktāstu samīkṛtya pṛthivyāṃ so 'cinodgirīn /
prāksarge dahyamāne tu purā saṃvarta kāgninā //
1.7.10
tenāgninā vilīnāste parvatā bhuvi sarvaśaḥ /
śailyādekārṇave tasminvāyunā ye tu saṃhitāḥ //
1.7.11
niṣiktā yatra yatrāsaṃstatratatrācalo 'bhavat /
skandhācalatvādacalāḥ parvabhiḥ parvatāḥ smṛtāḥ //
1.7.12
girayo hi nigīrṇatvādayanāttu śiloccayāḥ /
tata stāvāsamuddhṛtya kṣitimaṃtarjalātprabhuḥ //
1.7.13
saptasapta tu varṣāṇi tasyā dvīpeṣu saptasu /
viṣamāṇi samīkṛtya śilābhirabhito girīn //
1.7.14
dvīpeṣu teṣu varṣāṇi catvāriṃśattathaiva tu /
tāvaṃtaḥ parvatāścaiva varṣāṃte samavasthitāḥ //
1.7.15
svargādau kāṃtiviṣṭāste svabhāvenaiva nānyathā /
saptadvīpā samudrāśca anyonyasyānumaṃḍalam //
1.7.16
sanniviṣṭāḥ svabhāvena samāvṛtya parasparam /
bhūrādyāścaturo lokāścaṃdrādityau grahaiḥ saha //
1.7.17
pūrvavannirmame brahmā sthāvarāṇīha sarvaśaḥ /
kalpasya cāsya brahmā cāsṛjadyaḥ sthāninaḥ surān //
1.7.18
āpogniṃ pṛthivīṃ vāyumaṃtarikṣaṃ divaṃ tathā /
svargaṃ diśaḥ samudrāṃśca nadīḥ sarvāṃstu parvatān //
1.7.19
oṣadhīnāmātmanaśca ātmano vṛkṣavīrudhām /
lavakāṣṭhāḥ kalāścaiva muhurttānsaṃdhirātryahān //
1.7.20
arddhamāsāṃśca māsāṃśca ayanābdān yugāni ca /
sthānābhimāninaścaiva sthānānica pṛthakpṛthak //
1.7.21
sthānātmanastu sṛṣṭvā ca yugāvasthā vinirmame /
kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca tiṣyaṃ caiva tathā yugam //
1.7.22
kalpasyādau kṛtayuge prathamaṃ so 'sṛjatprajāḥ /
prāguktāśca mayā tubhyaṃ pūrvve kalpe prajāstu tāḥ //
1.7.23
tasminsaṃvarta māne tu kalpe dagdhāstadagninā /
aprāptāyāstapolokaṃ pṛthivyāṃ yāḥ samāsata //
1.7.24
āvartante punaḥ sarge vīkṣārthaṃ tā bhavanti hi /
vīkṣyārthaṃ tāḥ sthitāstatra punaḥ sargasya kāraṇāt //
1.7.25
tatastāḥ sṛjyamānāstu santānārthaṃ bhavanti hi /
dharmmārtha kāmamokṣāṇāmiha tāḥ sādhitāḥ smṛtāḥ //
1.7.26
devāśca pitaraścaiva kramaśo mānavāstathā /
tataste tapasā yuktāḥ sthānānyāpūrayanpurā //
1.7.27
brāhmaṇo manavaste vai siddhātmāno bhavanti hi /
āsaṃgadveṣayuktena karmaṇā te divaṃ gatāḥ //
1.7.28
āvartamānāste dehe saṃbhavanti yuge yuge /
svakarmmaphalaśeṣeṇa khyātāścaiva tadātmakāḥ //
1.7.29
saṃbhavanti jane lokāḥ kalpāgamanibandhanāḥ /
apsu yaḥ kāraṇaṃ teṣāṃ bodhayankarmmaṇā tu saḥ //
1.7.30
karmmabhistaistu jāyante janalokācchubhāśubhaiḥ /
gṛhṇanti te śarīrāṇi nānārūpāṇi yoniṣu //
1.7.31
devādyāḥ sthāvarāṃtāstu āpadyante parasparam /
teṣāṃ medhyāni karmmāṇi prāyaśaḥ pratipedire //
1.7.32
tasmādyannāṃmarūpāṇi tānyeva pratipedire /
punaḥ punaste kalpeṣu jāyante nāmarūpeṇaḥ //
1.7.33
tataḥ sargo hyupasṛṣṭiṃ sisṛkṣorbrahmaṇastu vai /
tāḥ prajā dhyāyatastasya satyābhidhyāyinastadā //
1.7.34
mithunānāṃ sahasraṃ tu mukhātsamabhavatkila /
janāste hyupapadyante sattvodriktāḥ sutejasaḥ //
1.7.35
cakṣuṣo 'nyatsahasraṃ tu mithunānāṃ sasarjja ha /
te sarve rajasodriktāḥ śuṣmiṇaścāpyamarṣiṇaḥ //
1.7.36
sahasramanyadasṛjad bāhūnāmasatāṃ punaḥ /
rajastamobhyāsuddhiktā gṛhaśīlāstataḥ smṛtāḥ //
1.7.37
āyuṣoṃ'te prasūyaṃte mithunānyeva vāsakṛt /
kūṭakākūṭakāścaiva utpadyaṃte mumūrṣuṇām //
1.7.38
kutaḥ kulamathotpādya tāḥ śarīrāṇi tatyajuḥ /
tataḥ prabhṛti kalpe 'sminmaithunānāṃ ca saṃbhavaḥ //
1.7.39
dhyānena manasā tāsāṃ prajānāṃ jāyate kṛte /
śabdādiviṣayaḥ śuddhaḥ pratyekaṃ pañcalakṣaṇam //
1.7.40
ityevaṃ mānasairbhāvaiḥ preṣṭhaṃ tiṣṭhaṃti cāprajāḥ /
tathānvayāstu saṃbhūtā yairidaṃ pūritaṃ jagat //
1.7.41
saritsaraḥsamudrāṃśca sevaṃte parvatānapi /
tadā tā hyalpasaṃtoṣāyuddhe tasmiṃścaraṃti vai //
1.7.42
pṛthvī rasavatī nāma āhāraṃ vyāharaṃti ca /
tāḥ prajāḥ kāmacāriṇyo mānasīṃ siddhimicchataḥ //
1.7.43
tulyamāyuḥ sukhaṃ rūpaṃ tāsāmāsītkṛte yuge /
dharmādharmauṃ tadā na staḥ kalpādau prathame yuge //
1.7.44
svenasvenādhi kāreṇa jajñire tu yugeyuge /
catvāri tu sahasrāṇi varṣāṇāṃ divyasaṃkhyayā //
1.7.45
ādau kṛtayugaṃ prāhuḥ saṃdhyāṃśau ca catuḥśatau /
tataḥ sahasraśastāstu prajāsu prathitāsviha //
1.7.46
na tāsāṃ pratighāto 'sti na dvaṃdvaṃ nāpi ca kramaḥ /
parvatodadhivāsinyo hyaniketāśrayāstu tāḥ //
1.7.47
viśokāḥ sattvabahulā ekāṃtasukhinaḥ prajāḥ /
tāśśaśvat kāmacariṇyo nityaṃ muditamānasāḥ //
1.7.48
paśavaḥ pakṣiṇaścaiva na tadāsansarīsṛpāḥ /
nodvijā notkaṭāścaiva dharmasya prakriyā tu sā //
1.7.49
samūla phalapuṣpāṇi varttanāya tvaśeṣataḥ /
sarvaikāntasukhaḥ kālo nātyarthaṃ hyuṣṇaśītalaḥ //
1.7.50
mano 'bhilaṣitaḥ kāma stāsāṃ sarvatra sarvadā /
uttiṣṭhaṃti pṛthivyāṃ vai teṣāṃ dhyānai rasātalāt //
1.7.51
balavarṇakarī teṣāṃ jarārogapraṇāśinī /
asaṃskāryaiḥ śarīraistu prajāstāḥ sthirayauvanāḥ //
1.7.52
tāsāṃ vinā tu saṃkalpājjāyaṃte sithunātprajāḥ /
samaṃ janma ca rūpaṃ ca prīyaṃte caiva tāḥ samāḥ //
1.7.53
tadā satyamalobhaśca saṃtuṣṭiśca ca sukhaṃ damaḥ /
nirviśeṣāśca tāḥ sarvā rūpāyuḥśilpaceṣṭitaiḥ //
1.7.54
abuddhipūrvikā pṛttiḥ prajānāṃ bhavati svayam /
apravṛttiḥ kṛtadvāre karmaṇaḥ śubhapāpayoḥ //
1.7.55
varṇāśramavyavasthāśca na tadāsanna tatkarāḥ /
anicchādveṣayuktāstā varttayanti parasparam //
1.7.56
tulyarūpāyuṣaḥ sarvā adhamottamavarjitāḥ /
sukhaprāyā viśokāśca utpadyaṃte kṛte yuge //
1.7.57
lābhālābhau na vā syātāṃ mitrāmitrau priyāpriyau /
manasā viṣayastāsāṃ nirīhāṇāṃ pravartate //
1.7.58
nāti hiṃsati vānyonyaṃ nānugṛṅṇaṃti vai tadā //
1.7.59
jñānaṃ paraṃ kṛtayuge tretāyāṃ yajña ucyate /
pavṛttaṃ dvāpare yuddhaṃ steyameva kalau yuge //
1.7.60
sattvaṃ kṛtaṃ rajastretā dvāparaṃ tu rajastamaḥ /
kalistamastu vijñeyaṃ guṇavṛttaṃ gumeṣu tat //
1.7.61
kālaḥ kṛtayuge tveṣa tasya sandhyāṃ nibodhata /
catvāri tu sahasrāṇi varṣāṇāṃ tatkṛtaṃ yugam //
1.7.62
sādhyāṃśau tasya divyāni śatānyaṣṭau tu saṃkhyayā /
catvāryaiva sahasrāṇi varṣāṇāṃ monuṣāṇi tu //
1.7.63
tadā tāsu bhavaṃtyāśu notkrośācca viparyayāḥ /
tataḥ kṛtyuge tasmin sasaṃdhyāṃśe gate tadā //
1.7.64
pādāvaśiṣṭo bhavati yugadharmastu sarvaśaḥ /
sandhyāyāstu vyatītāyāḥ sāṃdhyaḥ kālo yugasya saḥ //
1.7.65
pādamiśrāvaśiṣṭena saṃdhyādharme punaḥ punaḥ /
evaṃ kṛtayuge tasminniśśeṣeṃtardadhe tadā //
1.7.66
tasyāṃ ca sandhau naṣṭāyāṃ mānasī cābhavatprajā /
siddhiranyayuge tasmiṃstretākhye 'naṃtare kṛtāt //
1.7.67
sargādau yā mayāṣṭau tu mānasyo vai prakīrtitāḥ /
aṣṭau tāḥ kramayogena siddhayo yāṃti saṃkṣayam //
1.7.68
kalpādau mānasī hyekā siddhirbhavati sā kṛte /
manvaṃtareṣu sarveṣu caturyugavibhāgaśaḥ //
1.7.69
varṇāśramācārakṛtaḥ karmasiddhyudbhavaḥ kṛtaḥ /
saṃdhyā kṛtasya pādena saṃkṣepeṇa vaśāttataḥ //
1.7.70
kṛtasaṃdhyāṃśakā hyete trīnādāya parasparam /
hīyaṃte yugadharmāste tapaḥśrutabalāyuṣaḥ //
1.7.71
kṛte kṛtāśe 'tīte tu vabhūva tadanantaram /
tretāyugasamutpattiḥ sāṃśā ca ṛṣisattamāḥ //
1.7.72
tasmin kṣīṇe kṛtāṃśe vai tāsu śiṣṭāsu saptasu /
kalpādau saṃpravṛttāyāstretāyāḥ prasukhe tadā //
1.7.73
praṇaśyati tadā siddhiḥ kālayogena nānyathā /
tasyāṃ siddhau pranaṣṭāyāmanyā siddhirajāyata //
1.7.74
apāṃśau tau pratigatau tadā meghātmānā tu vai /
meghebhyaḥ stanayitṛbhyaḥ pravṛttaṃ pṛṣṭisarjanam //
1.7.75
sakṛdeva tayā vṛṣṭyā saṃsiddhe pṛṣivītale /
prajā āsaṃstatastāsāṃ vṛkṣaśca gṛha saṃjñitāḥ //
1.7.76
sarvaḥ pratyupabhogastu tāsāṃ tebhyo vyajāyata /
varttayaṃtesma tebhyastāstretāyugamukhe prajāḥ //
1.7.77
tataḥ kālena mahatā tāsāmeva viparyayāt /
saṃgalolātmako bhāvastadā hyākasmiko 'bhavat //
1.7.78
yattadbhavati nārīṇāṃ jīvitāṃte tadārtavam /
tadā tadvai na bhavati punaryugabalena tu //
1.7.79
tāsāṃ punaḥ pravṛttaṃ tanmāsimāsi tadārtavam /
tatastenaiva yogena varttate maithunaṃ tadā //
1.7.80
teṣāṃ tatkā labhāvitvānmāsimāsyupagacchatām /
akāle cārtavotpattyā garbhotpattistadābhavat //
1.7.81
viparyayeṇa teṣāṃ tu tena tatkāla bhāvitā /
praṇaśyaṃti tataḥ sarve vṛkṣāste gṛhasaṃjñitāḥ //
1.7.82
tatasteṣu pranaṣṭeṣu vibhrāṃtā vyākulendriyāḥ /
abhidhyāyaṃti tāḥ siddhiṃ satyābhidhyāyinastadā //
1.7.83
prādurbabhūvusteṣāṃ tu vṛkṣāste gṛhasaṃjñitāḥ /
vastrāṇi ca prasūyaṃte phalānyābharaṇāni ca //
1.7.84
tathaiva jāyate teṣāṃ gandharvāṇāṃ rasānvitam /
ānvīkṣikaṃ mahāvīryaṃ puṭake puṭake madhu //
1.7.85
tena tā varttayanti smamukhe tretāyugasya vai /
tdṛṣṭapuṣṭāstayā siddhyā prajāstā vigatajvarāḥ //
1.7.86
tataḥ kālāṃtarepyevaṃ punarlobhāvṛtāḥ prajāḥ /
vṛkṣāṃstāḥ paryagṛhṇaṃta madhu vā mākṣikaṃ balāt //
1.7.87
tāsāṃ tenāpacāreṇa punarlobhakṛtena vai /
pranaṣṭā prabhuṇā sārddhaṃ kalpavṛkṣāḥ kvacitkvacit //
1.7.88
tasyāmevālpaśiṣṭāyāṃ siddhyāṃ kālavaśāttadā /
varttaṃte cānayā tāsāṃ dvaṃdvānyatyutthitāni tu //
1.7.89
śītavātātapāstīvrāstatastā duḥkhitā bhṛśam /
dvaṃdvaistaiḥ pīḍyamānāstu cukruśurāvṛṇāni vā //
1.7.90
kṛtvā dvandvapratīyātaṃ niketāni vicetasaḥ /
pūrva nikāmacārāste hyaniketā yathābhavan //
1.7.91
yathāyogaṃ yathāprīti niketeṣvavasanpurā /
madhudhunvatsu niṣṭheṣu parvateṣu nadīṣu ca //
1.7.92
saṃśrayaṃti ca durgāṇi dhanvapāvartamaudakam /
yathājoṣaṃ yathākāmaṃ sameṣu viṣameṣu ca //
1.7.93
ārabdhāstānniketānvai kartuṃ śītoṣṇavāraṇāt /
tatastānnirmayāmāsuḥ kheṭāni ca purāṇi ca //
1.7.94
grāmāṃścaiva yathābhāgaṃ tathaiva nagarāṇi ca /
teṣāmāyāmaviṣkaṃbhāḥ sanniveśāṃtarāṇi ca //
1.7.95
cakrustadā yathājñānaṃ mītvāmītvātmanogulaiḥ /
mānārthāni pramāṇāni tadā prabhṛti cakrire //
1.7.96
yayāṃgulapradeśāṃstrīnhastaḥ kiṣkuṃ dhanūṃṣi ca /
daśa tvaṃgulaparvāṇi prādeśa iti saṃjñitaḥ //
1.7.97
aṃguṣṭhasya pradeśinyā vyāsaprādeśa ucyate /
tālaḥ smṛto madhyamayā gokarṇaścāpyanāmayā //
1.7.98
kaniṣṭhayā vitastistu dvādaśāṃgula ucyate /
ratniraṃgulaparvāṇi saṃkhyayā tvekaviśatiḥ //
1.7.99
catvāri viṃśatiścaiva hastaḥ syādaṃgulāni tu /
kiṣkuḥ smṛto dviratnistu dvicatvāriṃśadaṃgulaḥ //
1.7.100
caturhasto dhanurddaṃḍo nālikā yugameva ca /
dhanuḥsahastre dve tatra gavyūtistauḥ kṛtā tadā //
1.7.101
aṣṭau dhanuḥsahasrāṇi yojanaṃ tairvibhāvitam /
etena yojaneneha sanniveśāstataḥ kṛtāḥ //
1.7.102
caturṇāmatha durgāṇāṃ svayamutthāni trīṇi ca /
caturtha kṛtimaṃ duga tasya vakṣyāmi nirṇayam //
1.7.103
sotsedharaṃdhraprākāraṃ sarvataḥ khātakāvṛtam /
rucakaḥ pratikadvāraṃ kumārīpurameva ca //
1.7.104
dvihastaḥ srotasāṃ śreṣṭhaṃ kumārīpuramañcatān /
hastasroto daśaśreṣṭho navahastoṣṭa eva ca //
1.7.105
kheṭānāṃ ca purāṇāṃ ca grāmāṇāṃ caiva sarvaśaḥ /
trividhānāṃ ca durgāṇāṃ parvatodakadhanvinām //
1.7.106
kṛtrimāṇāṃ ca durgāṇāṃ viṣkambhāyāmameva ca /
yojanādarddhaviṣkambhamaṣṭabhāgādhikāyatam //
1.7.107
paramārddhārddhamāyāmaṃ prāgudakplavanaṃ puram /
chinnakarṇavikarṇaṃ ca vyajanākṛtisaṃsthitam //
1.7.108
vṛttaṃ vajraṃ ca dīrgha ca nagaraṃ na praśasyate /
caturasrayutaṃ divyaṃ praśastaṃ taiḥ puraṃ kṛtam //
1.7.109
caturviṃśatparaṃ hrasvaṃ vāstu vāṣṭaśataṃ param /
atra madhyaṃ praśaṃsaṃti hrasvaṃ kāṣṭhavivarjjitam //
1.7.110
atha kiṣkuśatānyaṣṭau prāhurmukhyaṃ niveśanam /
nagarādarddhaviṣakaṃbhaḥ kheṭaṃ pānaṃ tadūrddhataḥ //
1.7.111
nagarādyojanaṃ kheṭaṃ kheṭādgāmorddhayojanam /
dvikrośaḥ paramā sīmā kṣetrasīmā caturddhanuḥ //
1.7.112
viṃśaddhanūṃṣi vistīrṇo diśāṃ mārgastu taiḥ kṛtaḥ /
viṃśaddhanurgrāmamārgaḥ sīmāmārgo daśaiva tu //
1.7.113
dhanūṃṣi daśa vistīrṇaḥ śrīmān rājapathaḥ kṛtaḥ /
nṛvājirathanāgānāmasaṃbādhastu saṃcaraḥ //
1.7.114
dhanūṃṣi cāpi catvāri śākhārathyāśca tairmitāḥ /
trikā rathyoparathyāḥ syurdvikā ścāpyuparatyakāḥ //
1.7.115
jaṃghāpathaścatuṣpādastripadaṃ ca gṛhāṃtaram /
dhṛtimārgastūrddhaṣaṣṭhaṃ kramaśaḥ padikaḥ smṛtaḥ //
1.7.116
avaskāraparīvāraḥ pādamātraṃ samaṃtataḥ /
kṛteṣu teṣu sthāneṣu punargehagṛhāṇi vai //
1.7.117
yathā te pūrvamāsaṃśca vṛkṣāstu gṛha saṃsthitāḥ /
tathā kartuṃ samārabdhāściṃtayitvā punaḥ punaḥ //
1.7.118
vṛkṣasyārvāggatāḥ śākhā itaścaivāparā gatāḥ /
ata ūrddha gatāścānyā evaṃ tiryaggatāḥ parā //
1.7.119
buddhyānviṣya yathānyāyaṃ vṛkṣaśākhā gatā yathā /
yathā kṛtāstu taiḥ śākhāsta smācchālāstu tāḥ smṛtāḥ //
1.7.120
evaṃ prasiddhāḥ śākhābhyaḥ śāloścaiva gṛhāṇi ca /
tasmāttāśca smṛtāḥ śālāḥ śālātvaṃ tāsu tatsmṛtam //
1.7.121
prasīdaṃti yatasteṣu tataḥ prāsādasaṃjñitaḥ /
tasmād gṛhāṇi śālāśca prāsādāścaiva saṃjñitā //
1.7.122
kṛtvā dvaṃdvābhighātāstāntvārtopāyamaciṃtayān /
naṣṭeṣu madhunā sārddhaṃ kalpavṛkṣeṣu vai tadā //
1.7.123
viṣādavyākulāstā vai prajāḥ sṛṣṭāstu darśitāḥ /
tataḥ prādurbabhau tāsāṃ siddhistretāyuge tadā //
1.7.124
sarvārthasādhakā hyanyā vṛṣṭistāsāṃ nikāmataḥ /
tāsāṃ vṛṣṭyudakānīha yāni miṣṭagatāni ca //
1.7.125
evaṃ nayaḥ pravṛttastu dvitīye vṛṣṭisarjane /
ye parastādapāṃ stokāḥ saṃpātāḥ puthivītale //
1.7.126
apāṃ bhūmestu saṃyogādoṣadhyastāstadābhavan /
puṣpamūlaphalinyastu oṣadhyastā hi jajñire //
1.7.127
aphālakṛṣṭāścānuptā grābhyāramyāścaturddaśa /
ṛtupuṣpaphalāścaiva vṛkṣā gulmāśca jajñire //
1.7.128
prādurbhūtāstu tretāyāṃ māyāyāmauṣadhasya vā /
tadauṣadhena vartaṃte prajāstretā mukhe tadā //
1.7.129
tataḥ punarabhūttāsāṃ rāgo lobhastu sarvadā /
avaśyabhāvinārthena tretāyugavaśena ca //
1.7.130
tataste paryagṛhṇaṃstu nadīkṣetrāṇi parvatān /
vṛkṣagulmauṣadhīścaiva prasahya tu yathābalam //
1.7.131
siddhātmānastu ye pūrvaṃ vyākhyātā vaḥ kṛte mayā /
brahmaṇo mānasāste vai utpannā ye janādiha //
1.7.132
śāṃtā ye śuṣmiṇaścaiva karmiṇo duḥkhitāstathā /
tata āvarttamānāste tretāyāṃ jajñire punaḥ //
1.7.133
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥśūdrā drohajanāstathā /
bhāvitāḥ pūrvajātīṣu khyātyā te śubhapāpayoḥ //
1.7.134
tataste prabalā ye tu satyaśīlā ahiṃsakāḥ /
vītalobhā jitātmāno nivasaṃti smṛteṣu vai //
1.7.135
parigrahaṃ na kurvaṃti vadaṃtastu upasthitāḥ /
teṣāṃ karmāṇi kurvaṃti tebhyaścaivābalāśca ye //
1.7.136
paricaryāsu varttante tebhyaścānye 'lpatejasaḥ /
evaṃ vipratipanneṣu prapanneṣu parasparam //
1.7.137
tena doṣeṇa vai śāṃtā oṣadhyo nitarāṃ tadā /
pranaṣṭā gṛhyamāṇā vai muṣṭibhyāṃ sikatā yathā //
1.7.138
athāsya tu yugabalādgāmyāraṇyāścaturddaśa /
phalairgṛhṇaṃti puṣpaiśca tathā mūlaiśca tāḥ punaḥ //
1.7.139
tatastāsu pranaṣṭāsu vibhrāṃtāstāḥ prajāstadā /
kṣudhāviṣṭāstadā sarvā jagmustā vai svayambhuvam //
1.7.140
vṛttyarthamabhilipsaṃtyo hyādau tretāyugasya tāḥ /
brahmā svayaṃbhūrbhagavān jñātvā tāsāṃ manīṣitam //
1.7.141
puṣṭipratyakṣadṛṣṭena darśanena vicārya saḥ /
grastāḥ pṛthivyā tvoṣadhyo jñātvā pratyarūhatpunaḥ //
1.7.142
kṛtvā vatsaṃ sameruṃ tu dudoha pṛthivīmimām /
dugdheyaṃ gaustadā tena bījāni vasudhātale //
1.7.143
jajñire tāni bījāni grāmāraṇyāstu tāḥ prabhuḥ /
oṣadhyaḥ phalapākātāḥ kṣaṇasaptavaśāstu tāḥ //
1.7.144
vrīhayaśca yavāścaiva godhūmāścaṇakāstilāḥ /
priyaṃgava udārāste koraduṣṭāḥ savāmakāḥ //
1.7.145
māṣā mudgā masūrāstu nīvārāḥ sakulatthakāḥ /
harikāścarakāścaiva gamaḥ saptadaśa smṛtāḥ //
1.7.146
ityetā oṣadhīnāṃ tu grāmyāṇāṃ jātayaḥ smṛtāḥ /
śyāmākāścaiva nīvārā jartilāḥ sagavedhukāḥ //
1.7.147
kuruviṃdo veṇuyavāstā mātīrkāṭakāḥ smṛtāḥ /
grāmāraṇyāḥ smṛtā hyetā oṣadhyastu caturdaśa //
1.7.148
utpannāḥ prathamasyaitā ādau tretāyugasya ha /
aphālakṛṣṭāstāḥ sarvā grāmyāraṇyaścaturddaśa //
1.7.149
vṛkṣagulmalatāvallyo vīrudhastṛṇajātayaḥ /
mūlaiḥ phalaiśca rohaiścagṛhṇanpuṣṭāśca yatphalam //
1.7.150
pṛthvī dugdhā tu bījāni yāni pūrvaṃ svayaṃbhuvā /
ṛtupuṣpaphalāstā vai oṣadhyo jajñire tviha //
1.7.151
yadā prasṛṣṭā oṣadhyo na prathaṃtīha yāḥ punaḥ /
tatastāsāṃ ca pṛttyarthai vārtopāyaṃ cakāra ha //
1.7.152
tāsāṃ svayaṃbhūrbhagavān hastasiddhiṃ svakarmajām /
tataḥ prabhṛti cauṣadhyaḥ kṛṣṭapacyāstu jajñire //
1.7.153
saṃsiddhakāyo vārtāyāṃ tatastāsāṃ prajāpatiḥ /
maryādāṃ sthāpayāmāsa yayārakṣatparasparam //
1.7.154
ye vai parigrahītārastāsāmāsanbalīyasaḥ /
itareṣāṃ kṛtatrāṇān sthāpayāmāsa kṣatriyān //
1.7.155
upatiṣṭhaṃti tāvaṃto yāvanto nirmitāstathā /
satyaṃ būta yathābhūtaṃ dhruvaṃ vo brahmaṇāstu tāḥ //
1.7.156
ye cānye hyabalāsteṣāṃ saṃrakṣākarmmaṇi sthitāḥ /
krītāni nāśayaṃti sma pṛthivyāṃ te vyavasthitāḥ //
1.7.157
vaiśyānityeva tānāhuḥ kīnāśānvṛttisādhakān /
sevaṃtaśca dravaṃtaśca paricaryāsu ye ratāḥ //
1.7.158
nistejaso 'lpavīryāśca śūdrāṃstānabravīcca saḥ /
teṣāṃ karmāṇi dharmāṃśca brahmā tu vyadadhātprabhuḥ //
1.7.159
saṃsthityāṃ tu kṛtāyāṃ hi yāturvarṇyasya tena vai /
punaḥ prajāstu tā mohāddharmmaṃ taṃ nānvapālayan //
1.7.160
varṇadharmaiśca jīvaṃtyo vyaruddhyaṃta parasparam /
brahmā buddhā tu tatsarvaṃ yāthātathyena sa prabhuḥ //
1.7.161
kṣatriyāṇāṃ balaṃ daṃḍaṃ yuddhamājīvyamādiśat /
yājanādhyāpane brahmā tathā dānapratigraham //
1.7.162
brāhmaṇānāṃ vibhusteṣāṃ karmāṇyetā nyathādiśat /
pāśupālyaṃ ca vāṇijyaṃ kṛṣiṃ caiva viśāṃ dadau //
1.7.163
śilpājīvabhṛtāṃ caiva śūdrāṇāṃ vyadadhātpunaḥ /
sāmānyāni ca karmāṇi brahmakṣatraviśāṃ punaḥ //
1.7.164
yajanādhyāpane dānaṃ sāmānyānītareṣu ca /
karmājīvaṃ tu vai dattvā teṣāmiha parasparam //
1.7.165
teṣāṃ lokāṃtare mūrdhni sthānāni vidadhe punaḥ /
prājāpatyaṃ dvijātīnāṃ smṛtaṃ sthānaṃ kriyāvatām //
1.7.166
sthānamaidraṃ kṣatriyāṇāṃ saṃgrāmeṣvapalāyinām /
vaiśyānāṃ mārutaṃ sthānaṃ svasvakarmopajīvinām //
1.7.167
gāṃdharvaṃ śūdrajātīnāṃ paricarye ca tiṣṭhatām /
sthānānyetāni varṇānāṃ yogyācāravatāṃ satām //
1.7.168
saṃsthityāṃ sukṛtāyāṃ vai cāturvarṇyasya tasya tat /
varṇāstu daṃḍabhayataḥ svesve varṇye vyavasthitāḥ /
tataḥ sthiteṣu varṇeṣu sthāpayāmāsa hyāśramān //
1.7.169
gṛhastho brahmacārī ca vānaprastho yatistathā /
āśramāścaturo hyetānpūrvavatsthāpayanprabhuḥ //
1.7.170
varṇakarmāṇi ye kecitteṣāmiha caturbhavaḥ /
kṛtakarmma kṛtāvāsā āśramādupabhuñjate //
1.7.171
brahmā tānsthāpayāmāsa āśramān bhrāmatāmataḥ /
nirddideśa tatasteṣāṃ brahmā dharmānprabhā ṣate //
1.7.172
prasthānāni tu teṣāṃ ca yamānsaniyamāṃstathā /
caturvarṇātmakaḥ pūrvaṃ gṛhasthasyāśramaḥ sthitaḥ //
1.7.173
trayāṇā māśramāṇāṃ ca vṛttiyonīti caiva hi /
yathākramaṃ ca vakṣyāmi vrataiśca niyamaistathā //
1.7.174
dārāgnayaścātithaya iṣṭāḥ śrāddhakriyāḥ prajāḥ /
ityeṣa vai gṛhasthasya samāsāddharmasaṃgrahaḥ //
1.7.175
ḍhaṃḍī ca mekhalī caiva adhaḥśāyī tathājinī /
guruśuśrūṣaṇaṃ bhaikṣyaṃvidyārthī brahmacāriṇaḥ //
1.7.176
cīrapatrājināni syurvanamūlaphalauṣadhaiḥ /
ubhe saṃdhye vagāhaśca homaścāraṇyavāsinām //
1.7.177
vipannamusale bhaikṣyamāsteyaṃ śaucameva ca /
apramādo 'vyavāyaśca dayā bhūteṣu ca kṣamā //
1.7.178
śravaṇaṃ guruśuśrūṣā satyaṃ ca daśamaṃ smṛtam /
daśalakṣaṇako hyeṣa dharmaḥ proktaḥ svayaṃbhūvā //
1.7.179
bhikṣorvratāni paṃcātra bhaikṣyavedavratāni ca /
teṣāṃ sthānānyaśuṣmiṃ ca saṃsthitānā macaṣṭa saḥ //
1.7.180
aṣṭāśītisahasrāṇi ṛṣīṇāmūrdhvaretasām /
smṛtaṃ teṣāṃ tu yat sthānaṃ tadeva guruvāsinām //
1.7.181
saptarṣīṇā tu yatsthānaṃ smṛtaṃ tadvai vanaukasām /
prājāpatyaṃ gṛhasthānāṃ nyāsināṃ brahmaṇaḥkṣayam //
1.7.182
yogināmakṛtaṃ sthānaṃ tānājitbā na vidyate /
sthānānyāśramiṇastāni brahmasthānasthitāni tu //
1.7.183
catvāra eva paṃthāno devayānāni nirmitāḥ /
paṃthānaḥ pitṛyānāstu samṛtāścatvāra eva te //
1.7.184
brahmaṇāṃ lokatantreṇa ādye manvantare purā /
paṃthāno devayānā ye teṣāṃ dvāraṃ raṃviḥ smṛtaḥ /
tathaiva pitṛyānānāṃ candramā dvāramucyate //
1.7.185
evaṃ varṇāśramāṇāṃ ca pravibhāge kṛte tadā /
yadā prajā nā varddhaṃta varṇadharmasamāsikāḥ //
1.7.186
tato 'nyāṃ mānasīṃ svāṃ vai tretāmadhye 'sṛjatprajāḥ /
ātmanastu śarīrebhyastulyāścaivātmanā tu tāḥ //
1.7.187
tasmistretāyuge tvādye madhyaṃ prāpte krameṇa tu /
tato 'nyāṃ mānasīṃ so 'tha prajāḥ sraṣṭuṃ pracakrame //
1.7.188
tataḥ sattvarajodriktāḥ prajāḥ sahyasṛjatprabhuḥ /
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ vārttānāṃ sādhakāśca yāḥ //
1.7.189
devāśca pitaraścaiva ṛṣayo manavastathā /
yugānurūpā dharmeṇa yairimā varddhitāḥ prajāḥ //
1.7.190
upasthite tadā tasmin sṛṣṭivarge svayaṃbhuvaḥ /
abhidhyāya prajā brahmā nānāvīryāḥ svamānasīḥ //
1.7.191
pūrvoktā yā mayā tubhyaṃ janānīkaṃ samāśritāḥ /
kalpe 'tīte purāṇyāsīddevādyāstu prajā iha //
1.7.192
dhyāyatastasya tānīha saṃbhūtyarthamupastitāḥ /
manvaṃtarakrameṇeha kaniṣṭhāḥ prathamena tāḥ //
1.7.193
khyātāstu vaṃśyairetaistu pūrvaṃ yairiha bhāvitāḥ /
kuśalākuśalaiḥ kaṃdairakṣīṇaistaistadā yutāḥ //
1.7.194
tatkarmaphaladoṣeṇa hyupabādhāḥ prajajñire /
devāsurapitṝṃścaiva yakṣairgandharvamānuṣaiḥ //
1.7.195
rākṣasaistu piśācaistaiḥ paśupakṣisarīsṛpaiḥ /
vṛkṣanārakakīṭādyaistaistaiḥ sarvairupasthitāḥ /
āhārārthaṃ prajānāṃ vai vidātmāno vinirmame //
1.7.195.p1
iti śrībrahmāṃḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṃgapāde lokajñāna varṇanaṃ nāma saptamo 'dhyāyaḥ
Linked texts (7)
- Vāyupurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Mārkaṇḍeyapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Liṅgapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Padmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Skandamahāpurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Garuḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Liṅgapurāṇa — Ativīrarāma Pāṇṭiyar 1500, Sanskrit