Brahmandapurana 2.1
Brahmāṇḍapurāṇa 2.1
- Language
- Sanskrit
Contents
- 2.1.125 — 1 part
2.1.1
śrīgaṇeśāya namaḥ
atha brahmāṇḍamahāpurāṇamadhyabhāgaprārambhaḥ /
śāṃśapāyana uvāca
pādaḥ śekto dvitīyastu anuṣaṅgena nastvayā /
tṛtīyaṃ vistarātpādaṃ sopoddhātaṃ pravarttaya //
2.1.2
sūta uvāca
kīrttayiṣye tṛtīyaṃ vaḥ sopoddhātaṃ savistaram /
pādaṃ samuccayādviprā gadato me nibodhata //
2.1.3
manorvaivasvatasyemaṃ sāṃprataṃ tu mahātmanaḥ /
vistareṇānupūrvyā ca nisargaṃ śṛṇuta dvijāḥ //
2.1.4
caturyugaikasa ptatyā saṃkhyātaṃ pūrvameva tu /
maha devagaṇaiścaiva ṛṣibhirdānavaissaha //
2.1.5
pitṛgandharvayakṣaiśca rakṣobhūtamahoragaiḥ /
mānuṣaiḥ paśubhiścaiva pakṣibhiḥ sthāvaraiḥ saha //
2.1.6
manvādikaṃ bhaviṣyāntamākhyānairbahubhiryutam /
vakṣye vaivasvataṃ sargaṃ namaskṛtya vivasvate //
2.1.7
ādye manvantare 'tītāḥ sargaprāvarttakāstu ye /
svāyaṃbhuveṃ'tare pūrvaṃ saptāsanye maharṣayaḥ //
2.1.8
cākṣuṣasyāntare 'tīte prāpte vaivasvate punaḥ /
dakṣasya ca ṛṣīṇāṃ ca bhṛgvādīnāṃ mahaujasām //
2.1.9
śāpānmaheśvarasyāsītprādurbhāvo mahātmanām /
bhūyaḥ saptarṣayastvevamutpannāḥ sapta mānasāḥ //
2.1.10
putratve kalpitāścaiva svayameva svayaṃbhuvā /
prajāsaṃtānakṛdbhistairutpadadbhirmahātmabhiḥ //
2.1.11
punaḥ pravarttitaḥ sargo yathāpūrvaṃ yathākramam /
teṣāṃ prasūtiṃ vakṣyāmi viśuddhajñānakarmaṇām //
2.1.12
samāsavyāsayogābhyāṃ yathāvadanupūrvaśaḥ /
yeṣāmanvayasaṃbhūtailar eko 'yaṃ sacarācaraḥ /
punarāpūritaḥ sarvo grahanakṣatramaṇḍitaḥ //
2.1.13
ṛṣaya ūcuḥ
kathaṃ saptarṣayaḥ pūrvamutpannāḥ sapta manasāḥ /
putratve kalpitāścaiva tanno nigada sattama //
2.1.14
sūta uvāca
pūrvaṃ saptarṣayaḥ proktā ye vai svāyaṃbhuveṃ'tare /
manorantaramāsādya punarvaivasvataṃ kila //
2.1.15
bhavābhiśāpa saṃviddhā aprāptāste tadā tapaḥ /
upapannā jane loke sakṛdāgamanāstu ta //
2.1.16
ūcuḥ sarve sadānyonyaṃ janaloke mahārṣayaḥ /
eta eva mahābhāgā varuṇe vitate 'dhvare //
2.1.17
sarve vayaṃ prasūyāmaścākṣuṣasyāntare manoḥ /
pitāmahātmajāḥ sarve tannaḥ śreyo bhaviṣyati //
2.1.18
evamuktvā tu te sarve cākṣuṣasyāntare manoḥ /
svāyaṃbhuventare prāptāḥ sṛṣṭyarthaṃ te bhavena tu //
2.1.19
jajñire ha punaste vai janalokādihāgatāḥ /
devasya mahato yajñe vāruṇīṃ bibhratastanum //
2.1.20
brahmaṇo juhvataḥ śukramagrau pūrvaṃ prajepsayā /
ṛṣayo jajñire dīrghe dvitīyamiti naḥ śrutam //
2.1.21
bhṛgvaṅgirā marīciśca pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ /
atriścaiva vasiṣṭhaśca hyaṣṭau te brahmaṇaḥ sutāḥ //
2.1.22
tathāsya vitate yajñe devāḥ sarve samāgatāḥ /
yajñāṅgāni ca sarvāṇi vaṣaṭhkāraśca mūrttimān //
2.1.23
mūrttimanti ca sāmāni yajūṃṣi ca sahasraśaḥ /
ṛgvedaścābhavattatra yaśca kramavibhūṣitaḥ //
2.1.24
yajurvedaśca vṛttāḍhya oṅkāravadanojjvalaḥ /
sthito yajñārthasaṃpṛktaḥ sūktabrāhmaṇamantravān //
2.1.25
sāmavedaśca vṛttāḍhyaḥ sarvageyapuraḥ saraḥ /
viśvāvasvādibhiḥ sārddhaṃ gandharvaiḥ saṃbhṛto 'bhavat //
2.1.26
brahmavedastathā ghoraiḥ kṛtvā vidhibhiranvitaḥ /
pratyaṅgirasayogaiśca dviśarīraśiro 'bhavat //
2.1.27
lakṣaṇā vistarāḥ stobhā niruktasvara bhaktayaḥ /
āśrayastu vaṣaṭkāro nigrahapragrahāvapi //
2.1.28
dīptimūrttirilādevī diśaścasadigīśvarāḥ /
devakanyāśca patnyaśca tathā mātara eva ca //
2.1.29
āyayuḥ sarva evaite devasya yajato makhe /
mūrtimantaḥ surūpākhyā varuṇasya vapurbhṛtaḥ //
2.1.30
svayaṃbhu vastu tā dṛṣṭvā retaḥ samapatadbhuvi /
brahmarṣibhāvinor'thasya vidhānācca na saṃśayaḥ //
2.1.31
dhṛtvā juhāva hastābhyāṃ sruveṇa parigṛhya ca /
āsravajjuhuyāṃ cakre mantravacca pitāmahaḥ //
2.1.32
tataḥ sa janayāmāsa bhūtagrāmaṃ prajāpatiḥ /
tasyārvāktejasaścaiva jajñe lokeṣu taijasam //
2.1.33
tamasā bhāvi yāpyatvaṃ yathā sattvaṃ tathā rajaḥ /
ājyasthālyāmupādāya svaśukraṃ hutavāṃśca ha //
2.1.34
śukre hu te 'tha tasmiṃstu prādurbhūtā maharṣayaḥ /
jvalanto vapuṣā yuktāḥ saprabhāvaiḥ svakairguṇaiḥ //
2.1.35
hute cāgnau sakṛcchukre jvālāyā nisṛtaḥ kaviḥ /
hiraṇyagarbhastaṃ dṛṣṭvā jvālāṃ bhittvā vinirgatam //
2.1.36
bhṛgustvamiti covāca yasmāttasmātsa vai bhṛguḥ /
mahādevastathodbhūto dṛṣṭvā brahmāṇamabravīt //
2.1.37
mamaiṣa putrakāmasya dīkṣitasya tvayā prabho /
vijajñe prathamaṃ deva mama putro bhavatvayam //
2.1.38
tatheti samanujñāto mahādevaḥ svayaṃbhuvā /
putratve kalpayāmāsa mahādeva stadā bhṛgum //
2.1.39
vāruṇā bhṛgavastasmāttadapatyaṃ ca sa prabhuḥ /
dvitīyaṃ ca tataḥ śukramaṅgāreṣvajuhotprabhuḥ //
2.1.40
aṅgāreṣvaṅgiro 'ṅgāni saṃhatāni tatoṅgirāḥ /
saṃbhūtiṃ tasya tāṃ dṛṣṭvā vahnirbrahmāṇamabravīt //
2.1.41
retodhāstubhyamevāhaṃ dvitīyo 'yaṃ mamāstviti /
evamastviti so 'pyukto brahmaṇā sadasaspatiḥ //
2.1.42
jagrā hāgnistvaṅgirasa āgneyā iti naḥ śrutam /
ṣaṭ kṛtvā tu punaḥ śukre brahmaṇā lokakāriṇā //
2.1.43
hute samabhavaṃstasminyad brahmāṇa iti śrutiḥ /
marīciḥ prathamaṃ tatra marīcibhyaḥ samutthitaḥ //
2.1.44
kratau tasminkraturjajñe yatastasmātsa vai kratuḥ /
ahaṃ tṛtīya ityatristasmādatriḥ sa kīrtyate //
2.1.45
keśaistu nicitairbhūtaḥ pulastyastena sa smṛtaḥ /
keśairlaṃbaiḥ samudbhūtastasmātsa pulahaḥ smṛtaḥ //
2.1.46
vasumadhyātsamutpanno vaśī ca vasumān svayam /
vasiṣṭha iti tattvajñaiḥ procyate brahmavādibhiḥ //
2.1.47
ityete brahmaṇaḥ putrā mānasāḥ ṣaṇmaharṣayaḥ /
lokasya santānakarā yairimā varddhitāḥ prajāḥ //
2.1.48
prajāpataya ityevaṃ paṭhyante brahmaṇaḥsutāḥ /
apare pitaro nāma etaireva maharṣibhiḥ //
2.1.49
utpāditā devagaṇāḥ sapta lokeṣu viśrutāḥ /
ajeyāśca gaṇāḥ sapta saptalokeṣu viśrutāḥ //
2.1.50
mārīyā bhārgavāścaiva tathaivāṅgiraso 'pare /
paulastyāḥ paulahāścaiva vāsiṣṭhāścaiva viśrutāḥ //
2.1.51
ātreyāśca gaṇāḥ proktā pitṝṇāṃ lokavarddhanāḥ /
ete samāsataḥ khyātāḥ punaranye gaṇāstrayaḥ //
2.1.52
amarttāścāprakāśāśca jyotiṣmantaśca viśrutāḥ /
teṣāṃ rājāyamo devo yamairvihatakalmaṣaḥ //
2.1.53
aparaṃ prajānāṃ yatayastāñchṛmudhvamatandritāḥ /
kaśyapaḥ kardamaḥ śeṣo vikrāntaḥ suśravāstathā //
2.1.54
bahuputraḥ kumāraśca vivasvānsa śucivrataḥ /
pracetasoriṣṭanemirbahulaśca prajāpatiḥ //
2.1.55
ityevamādayo 'nye 'pi bahavo vai prajeśvarāḥ /
kuśoccayā vālakhilyāḥ sabhūtāḥ paramarṣayaḥ //
2.1.56
manojavāḥ sarvagatāḥ sarvabhogāśca te 'bhavan /
jātāśca bhasmano hyanye brahmarṣigaṇasaṃmatāḥ //
2.1.57
vaikhānasā munigaṇāstapaḥ śrutaparāyaṇāḥ /
nasto dvāvasya cotpannāvaśvinau rūpasaṃmatau //
2.1.58
vidurjanmarkṣarajaso tathā tannetrasaṃcarāt /
anye prajānāṃ patayaḥ śrotobhyastasya jajñire //
2.1.59
ṛṣayo romakūpebhyastathā svedamalodbhavāḥ /
ayane ṛtavo māsarddhamāsāḥ pakṣasaṃdhayaḥ //
2.1.60
vatsarā ye tvahorātrāḥ pittaṃ jyotiśca dāruṇam /
raudraṃ lohitamityāhurlohitaṃ kanakaṃ smṛtam //
2.1.61
tattaijasamiti proktaṃ dhūmāśca paśavaḥ smṛtāḥ /
ye 'rciṣastasya te rudrāstathādityāḥ samṛdgatāḥ //
2.1.62
aṅgārebhyaḥ samutpannā arciṣo divyamānuṣāḥ /
ādibhūto 'sya lokasya brahmā tvaṃ brahmasaṃbhavaḥ //
2.1.63
sarvakāmadamityāhustathā vākyamudāharan /
brahmā suragurustatra tridaśaiḥ saṃprasāditaḥ //
2.1.64
imevai janayiṣyanti prajāḥ sarvāḥ praceśvarāḥ /
sarve prajānāṃ patayaḥ sarve cāpi tapasvinaḥ //
2.1.65
tvatprasādādimāṃllokāndhārayeyurimāḥ kriyāḥ /
tvadvaṃśavarddhanāḥ śaśvattava tejovivarddhanāḥ //
2.1.66
bhaveyurvedavidvāṃsaḥ sarve vākpatayastathā /
vedamantradharāḥ sarve prajāpatisamudbhavāḥ //
2.1.67
śrayantu brahmasatyaṃ tu tapaśca paramaṃ bhuvi /
sarve hi vayamete ca tavaiva prasavaḥ prabho //
2.1.68
brahma ca brahmāṇāścaiva lokaścaiva carācarāḥ /
marīcimāditaḥ kṛtvā devāśca ṛṣibhiḥ saha //
2.1.69
apatyānīti saṃcintya te 'patye kāmayāmahe /
tasmin yajñe mahābhāgā devāśca ṛṣayaśca ye //
2.1.70
ete tvadvaṃśasaṃbhūtāḥ sthānakālābhimāninaḥ /
tava tenaiva rūpeṇa sthāpayeyurimāḥ prajāḥ //
2.1.71
yugādinidhanāścāpi sthāpayantu iti dvijāḥ /
tato 'bravīllokaguruḥ paramityabhidhāra yan //
2.1.72
etadeva viniścitya mayā sṛṣṭā na saṃśayaḥ /
bhavatāṃ vaṃśasaṃbhūtāḥ punarete maharṣayaḥ //
2.1.73
teṣāṃ bhṛgoḥ kīrttayiṣye vaṃśaṃ pūrvaṃ mahātmanaḥ /
vistareṇānupūrvyā ca prathamasya prajāpateḥ //
2.1.74
bhārye bhṛgorapratime uttamābhijane śubhe /
hiraṇyakaśipo kanyā divyā nāma pariśrutā //
2.1.75
pulomnaścava paulomī duhitā varavarṇinī /
bhṛgostvajanayaddivyā putraṃ brahmavidāṃ varam //
2.1.76
devāsurāṇāmācāryaṃ śukraṃ kavivaraṃ graham /
śukra evośanā nityamataḥ kāvyo 'pi nāmataḥ //
2.1.77
pitṝṇāṃ mānasī kanyā somapānāṃ yaśasvinī /
śukrasya bhāryā gaurnāma vijajñe caturaḥ sutān //
2.1.78
tvaṣṭā caiva varatrī ca śaṇḍāmakārai ca tāvubhau /
tejasādityasaṃkāśā brahmakalpāḥ prabhāvataḥ //
2.1.79
rajataḥ pṛthuraśmiśca vidvānyaśca bṛhaṅgirāḥ /
varatriṇaḥ sutā hyete brahmiṣṭhā daityayājakāḥ //
2.1.80
ijyādharmavināśārthaṃ manumetyābhyayājayan /
nirasyamānaṃ vai dharmaṃ dṛṣṭvendro manumābravīt //
2.1.81
etaireva tu kāmaṃ tvāṃ prāpayiṣyāmi yājanam /
śrutvendrasya tu tadvākyaṃ tasmāddeśādapākraman //
2.1.82
tirobhūteṣu teṣvindro manupatnīmacetanām /
graheṇa mocayitvā ca tataścānusasāra tām //
2.1.83
tata indravināśāya yatamānānmunīṃstu tān /
tānāgatānpunardṛṣṭvā duṣṭānindro vihasya tu //
2.1.84
tatastā nadahatkruddho vedyarddhe dakṣiṇe tataḥ /
teṣāṃ tu dhṛṣyamāṇānāṃ tatra śālāvṛkaiḥ saha //
2.1.85
śīrṣāṇi nyapataṃstāni kharjūrā hyabhavaṃstataḥ /
evaṃ varatriṇaḥ putrā indreṇa nihatāḥ purā //
2.1.86
jayantyāṃ devayānī tu śukrasya duhitābhavat /
triśirā viśvarūpastu tvaṣṭuḥ putro 'bhavanmahān //
2.1.87
yaśodharāyāmutpanno vairocanyāṃ mahāyaśāḥ /
viśvarūpānujaścaiva viśvakarmā ca yaḥ smṛtaḥ //
2.1.88
bhṛgostu bhṛgavo devā jajñire dvādaśātmajāḥ /
divyānusuṣuve kanyā kāvyasyaivānujā prabhoḥ //
2.1.89
bhuvanobhāvanaścaiva antyaścāntyāyanastathā /
kratuḥ śuciḥ svamūrddhā ca vyājaśca vasudaśca yaḥ //
2.1.90
prabhavaścāvyayaścaiva dvādaśo 'dhipatiḥ smṛtaḥ /
ityete bhṛgavo devāḥ smṛtā dvādaśa yajñiyāḥ //
2.1.91
paulomyajanayatputraṃ brahmiṣṭhaṃ vaśinaṃ dvijam /
vyāditaḥ so 'ṣṭame māsigarbhaḥ krūreṇa rakṣasā //
2.1.92
cyavanāccyavanaḥ so 'tha cetanāttu pracetanaḥ /
pracetāḥ ścyavanaḥ krodhāddagdhavānpuruṣādakān //
2.1.93
janayāmāsa putrau dvau sukanyāyāṃ sabhārgavaḥ /
āpravānaṃ dadhīcaṃ ca tāvubhau sādhusaṃmatau //
2.1.94
sārasvataḥ sarasvatyāṃ dadhīcasyodapadyata /
ṛcī patnī mahābhāgā apravānasya nāhuṣī //
2.1.95
tasyāmaurva ṛṣirjajñe ūruṃ bhittavā mahāyaśāḥ /
aurvasyāsīdṛcīkastu dīpto 'gnisamatejasā //
2.1.96
jamadagnirṛcīkasya satyavatyāmajāyata /
bhṛgoścaruviparyāse raudravaiṣṇavayauḥ purā //
2.1.97
jamanādvaiṣmavasyāgnerjamadagnirajāyata /
reṇukājamadagneśca śakratulyaparākramam //
2.1.98
brahmakṣatramayaṃ rāmaṃ suṣuve 'mitatejasam /
orvasyāsītputraśataṃ jamadagnipurogamam //
2.1.99
teṣāṃ putra sahasrāṇi bhārgavāṇāṃ parasparāt /
ṛṣyatareṣu vai bāhyā bahavo bhārgavāḥ smṛtāḥ //
2.1.100
vatsā vidā ārṣṭiṣeṇā yaskā vainyāśca śaunakāḥ /
mitreyuḥ saptamā hyete pakṣā jñeyāstu bhārgavāḥ //
2.1.101
śṛṇutāṅgiraso vaṃśamagneḥ putrasya dhīmataḥ /
yasyānvavāye saṃbhūtā bhāradvājāḥ sagautamāḥ //
2.1.102
devāścāṅgiraso mukhyāsttviṣimanto mahaujasaḥ /
surūpā caiva mārīcī kārdamī ca tathā svarāṭ //
2.1.103
pathyā ca mānavī kanyā tisro bhāryā hyatharvaṇaḥ /
atharvaṇastu dāyādāstāsu jātāḥ kulodvahāḥ //
2.1.104
utpannā mahatā caiva tapasā bhāvitātmanaḥ /
bṛhaspatiṃ surūpāyāṃ gautamaṃ suṣuve svarāṭ //
2.1.105
ayāsyaṃ vāmadevaṃ ca utathyamuśitiṃ tathā /
dhṛṣṇiḥ putrastu pathyāyāḥ saṃvarttaścaiva mānasaḥ //
2.1.106
kitavaścāpyayāsyasya śaradvāṃścapyutathyajaḥ /
athośijo dīrghatamā bṛhaduktho vāmadevajaḥ //
2.1.107
dhṛṣṇeḥ putraḥ sudhanvā tu ṛṣabhaśca sudhanvanaḥ /
rathakārāḥ smṛtā devā ṛbhavo ye pariśrutāḥ //
2.1.108
bṛhaspaterbharadvājo viśrutaḥ sumahāyaśāḥ /
bṛhaspatiṃ surūpāyāṃ gautamaṃ suṣuve svarāṭ //
2.1.109
aurasāṃgirasaḥ putrāḥ surūpāyāṃ vijajñire /
ādhāryāyurddanurdakṣo damaḥ prāṇasta thaiva ca //
2.1.110
haviṣyāṃśca haviṣṇuśca ṛtaḥ satyaśca te daśa /
ayāsyāścapyutathyāśca vāmadevāstathauśijāḥ //
2.1.111
bhāradvājāḥ sāṃkṛtayo gargāḥ kaṇvarathītarāḥ /
mudgalā viṣṇuvṛddhāśca haritāḥ kapayastathā //
2.1.112
tathā rūkṣabharadvājā ārṣabhāḥ kitavastathā /
ete cāṅgirasāṃ pakṣā vijñeyā daśa pañca ca //
2.1.113
ṛṣyantareṣu vai bāhyā bahavoṅgirasaḥ smṛtāḥ /
marīcerapi vakṣyāmi bheda muttamapūruṣam //
2.1.114
yasyānvavāye saṃbhūtaṃ jagatsthāvarajaṅgamam /
marīcirāpaścakame nābhidhyāyanprajepsayā //
2.1.115
putraḥ sarvaguṇopetaḥ prajāvānprabhavediti /
saṃyujyātmānamevantu tapasā bhāvitaḥ prabhuḥ //
2.1.116
āhatāśca tataḥ sarvā āpaḥ samabhavaṃstadā /
tāsu praṇihitātmānamekaṃ so 'janayatprabhuḥ //
2.1.117
putramapratimaṃ nāmnāriṣṭanemiṃ prajāpatim /
putraṃ marīcistapasi nirataḥ so 'psvatītapat //
2.1.118
pradhyāya hi satīṃ vācaṃ putrārthī sarire sthitaḥ /
saptavarṣasahasrāṇi tataḥ so 'pratimo 'bhavat //
2.1.119
kaśyapaḥ saviturvidvāṃstejasā brahmaṇā samaḥ /
manvantareṣu sarveṣu brahmaṇoṃ'śena jāyate //
2.1.120
kanyānimittamatyukto dakṣeṇa kupitaḥ prabhuḥ /
apibatsa tadā kaśyaṃ kaśyaṃ madyamihocyate //
2.1.121
hāsye kaśirhi vijñeyo vāṅmanaḥ kaśyamucyate /
kaśyaṃ madyaṃ smṛtaṃ vipraiḥ kaśyapānāṃ tu kaśyapaḥ //
2.1.122
kaśeti nāma yadvāco vācā krūramudātdṛtam /
dakṣābhiśaptaḥ kupitaḥ kaśyapastena so 'bhavat //
2.1.123
tasmācca kaśyapāyokto brahmaṇā parameṣṭhinā /
tasmai prācetaso dakṣaḥ kanyāstāḥ pratyapādayat //
2.1.124
sarvāśca brahmavādinyaḥ sarvā vai lokamātaraḥ /
ityetamṛṣisargaṃ tu puṇyaṃ yo veda vāruṇam //
2.1.125
āyuṣmānpuṇyavāñchuddhaḥ sukhamāpnoti śāśvatam /
dhāraṇācchravaṇādvāpi sarvapāpaiḥ pramucyate //
2.1.125.p1
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde ṛṣisargavarṇanaṃ nāma prathamo 'dhyāyaḥ
Linked texts (2)
- Vāyupurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Ṭoḍarānanda — Ṭoḍaramalla 1564, Sanskrit