Brahmandapurana 2.62
Brahmāṇḍapurāṇa 2.62
- Language
- Sanskrit
Contents
- 2.62.44 — 1 part
2.62.1
pūrvācāryamataṃ buddhvā pravakṣyāmyanupūrvaśaḥ /
vikhyātānvai alaṅkārāṃstanme nigadataḥ śruṇu //
2.62.2
alaṅkārāstu vaktavyāḥ svaiḥ svairvarṇaiḥ prahetavaḥ /
saṃsthā nayogaiśca tathā sadā nāḍhyādyavekṣayā //
2.62.3
vākyārthapadayogārthairalaṅkāraiśca pūraṇam /
padāni gītakasyāhuḥ purastātpṛṣṭhato 'tha vā //
2.62.4
sthātonitrīnaro nīḍḍīmanaḥkaṇṭhaśirasthayā /
eteṣu triṣu sthāneṣu pravṛtto vidhiruttamaḥ //
2.62.5
cattvāraḥ prakṛtau varṇāḥ pravicārasya nurvidhā /
vikalpamaṣṭadhā caiva devāḥ ṣoḍaśadhā viduḥ //
2.62.6
sṛṣṭo varmaḥ prasaṃcārī tṛtīyamavarohaṇam /
ārohaṇaṃ caturthaṃ tu varṇaṃ varmavido viduḥ //
2.62.7
tatraikaḥ saṃcarasthāyī saṃcarastu caro 'bhavat /
avarohaṇavarṇānāmavarohaṃ vinirdiśet //
2.62.8
ārohaṇena vārohānvarṇānvarṇavido viduḥ /
eteṣāmeva varṇānāmalaṅkārannibodhata //
2.62.9
alaṅkārāstu catvārasthāpanī kramarejanaḥ /
pramādasyāpramādaśca teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam //
2.62.10
visvaro 'ṣṭakalāścaiva sthānaṃ dvyekatarāgataḥ /
āvarttasyākramo tvākṣī vekāryāṃ parimāṇataḥ //
2.62.11
kumāraṃ saṃparaṃ viddhi dvistaraṃ vāmanaṃ gataḥ /
eṣa vai eṣa caivasyakutarekaḥ kulādhikaḥ //
2.62.12
sveta sve kātare jātakalāmagnitaraiṣitaḥ /
tasmiṃścaiva svare vṛddhirniṣṭapte tadvicakṣaṇaḥ //
2.62.13
syenastu aparo hasta uttaraḥ kamalākalaḥ /
pramāṇaghasabindurnā jāyate vidure punaḥ //
2.62.14
kalā kāryā tu varṇānāṃ tadā nuḥ sthāpito bhavet /
viparyayasya ropisyā dyasya prādurghaṭī mama //
2.62.15
ekottaraḥ svarastu syātṣaḍjataḥ paramaḥ svaraḥ /
akṣepaskandanākāryaṃ kākasyoyacapuṣkalam //
2.62.16
saṃtārau taunusarvāyyau kāryaṃ vā kāraṇaṃ tathā /
ākṣiptamavarohyāsītprokṣamadyastathaiva ca //
2.62.17
dvādaśe ca kalāsthānāmekāntaragatas tathā /
preśollikhitamalaṅkāramevasvarasamanvitā //
2.62.18
svarasvarabahugrāmakāprayoṣṭanupatkalā /
prakṣiptameva kalayācopādānārayo bhavet //
2.62.19
dvikathaṃvāvathābhūtayatrabhāṣitamucyate /
uccarādviśvarārūḍhātathāyāṣṭasvarātathā //
2.62.20
vāpaḥ syādavaroheṇa nārato bhavati dhruvam /
ekāntaraṃ ca hyetevaitamevasvarasattamaḥ //
2.62.21
sakṣipracchedanāmācacatuṣkalagaṇaḥ smṛtaḥ /
alaṅkārā bhavantyete triṃśaddevaiḥ prakīrttitāḥ //
2.62.22
varṇāsthānaprayogeṇa kalāmātrāpramāṇataḥ /
saṃsthānaṃ ca pramāṇaṃ ca vikāro lakṣaṇastathā //
2.62.23
caturvidhamidaṃ jñeya malaṅkāraprayojanam /
yathātmano hyalaṅkāro vipayasto vigarhitaḥ //
2.62.24
varmamevāpyalaṅkarttuṃ viṣamāhyātmasaṃbhavāḥ /
nānābharaṇasaṃyogā yathā nāryā vibhūṣaṇam //
2.62.25
varmasya caivālaṅkāro vibhūṣā hyātmasaṃbhavaḥ /
na pāde kuṇḍalaṃ dṛṣṭaṃ na kaṇṭhe rasanā tathā //
2.62.26
evamevādyalaṅkāre viparyasto vigarhitaḥ /
kriyamāṇo 'pyalaṅkāro nāgaṃ yaścaiva darśayat //
2.62.27
yathādṛṣṭasya mārgasyakarttavyasyavidhīyate /
lakṣaṇaṃparyavasyāpivarttikā mapivarttate //
2.62.28
yāthātathyena vakṣyāmi māsodbhavamukhodbhava /
trayoviṃśatiśītistu vijñātapavadaivatam //
2.62.29
nagonātupurastānumadhyamāṃśastu paryayaḥ /
tayorvibhāgo devānāṃ lāvaṇye mārgasaṃsthitaḥ //
2.62.30
anuṣaṅgamayo dṛṣṭaṃ svasāraṃ vasvarātara /
viparyayaḥ saṃvartto ca saptasvarapadakramam //
2.62.31
gāndhārasetugīyante varomadbhagavānica /
pañcamaṃmadhyamañcaivadhaivataṃ tu niṣādataḥ //
2.62.32
ṣaḍjarṣabhaścajānīmomadrakeṣvevanāntare /
dvevdyaparatukiṃvidyāddvayamuṣṇantikasyatu //
2.62.33
prākṛte vaikṛte caiva gāndhāraḥ sa prayujyate /
padasyātyayarūpantusaptarūpantukauśikīm //
2.62.34
gāndhārasyenakārtsyena cāyaṃ yasyavidhiḥ smṛtaḥ /
eṣacaivakramoddiṣṭomadhyamāṃśasya madhyamaḥ //
2.62.35
yāni proktāni gītānivaturūpaṃ viśeṣataḥ /
tataḥ saptasvaraṅkāryaṃsaptarūpañcakauśikī //
2.62.36
agadarśanamityāhurmānudvaimamaketathā /
dvitīyāmāsamātrāṇābhiḥ sarvāḥ pratiṣṭhitāḥ //
2.62.37
uttarevaprakṛtyevaṃmātābrāhmatalāyata /
tathāhatānopiḍakeyatramāyāṃnivarttate //
2.62.38
pādenaikenamāyātrā pādonāmativārimaḥ /
saṃkhyāpanopahūtāṃvaitatrapānamiti smṛtam //
2.62.39
dvitīyapādabhaṅgañcagrahenāmapratiṣṭhitam /
pūrvamaṣṭhatīṭatī nadvitīyaṃ cāparāntikaiḥ //
2.62.40
pādabhāgasapādaṃ tu prakṛtyamapi saṃsthitam /
caturthamuttaraṃ caivamadravatpāvamadrakau //
2.62.41
madrakodakṣiṇasyāpi yathoktā varttate kalā /
sarvamevānuyogaṃ tu dvitīyaṃ buddhimiṣyate //
2.62.42
pādauvāharaṇaṃ cāsyātpāraṃ nātra vidhīyate /
ekatvaṃ munuyogasya dvayoryadyaddvijottama //
2.62.43
anekasamavāyastu pātakā hariṇā smṛtāḥ /
tisṛṇāṃ caiva vṛttīnāṃ vṛttau vṛtte ca dakṣiṇaḥ //
2.62.44
aṣṭau tu samavāyastu vīrā saṃmūrchanā tathā /
kasyanāsutarācaiva svaraśākhā prakīrttitā //
2.62.44.p1
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde bhārgavacarite gāndharvalakṣaṇaṃ nāma dviṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ // 62//
Linked texts (1)
- Vāyupurāṇa — Vyāsa, Sanskrit