Brahmandapurana 2.73
Brahmāṇḍapurāṇa 2.73
- Language
- Sanskrit
Contents
- 2.73.126 — 1 part
2.73.1
sūta uvāca
evamārādhya deveśamīśānaṃ nīlalohitam /
prahvo 'tipraṇatastasmai prāñjalirvākyamabravīt //
2.73.2
kāvyasya gātraṃ saṃspṛśya hastena prītimānbhavaḥ /
nikāmaṃ darśanaṃ dattvā tatraivāntaradhāddharaḥ //
2.73.3
tataḥ so 'tarhite tāsmindeve sānucare tadā /
tiṣṭhantīṃ prājalirbhūtvā jayantīmidamabravīt //
2.73.4
kasya tvaṃ subhage kā vā duḥkhite mayi duḥkhitā /
sahatā tapasā yuktaṃ kimarthaṃ māṃ jigīṣsi //
2.73.5
anayā satataṃ bhaktyā praśrayeṇa damena ca /
snehena caiva suśroṇi prīto 'smi varavarṇini //
2.73.6
kimicchasi varārohe kaste kāmaḥ samṛddhyatām /
taṃ te saṃpūrayāmyadya yadyapi syātsudurlabhaḥ //
2.73.7
evamuktābravīdenaṃ tapasā jñātumarhasi /
cikīrṣitaṃ me brahmiṣṭha tvaṃ hi vettha yathātatham //
2.73.8
evamukto 'bravīdenāṃ dṛṣṭvā divyena cakṣuṣā /
māhendrī tvaṃ varārohe maddhitārthamihāgatā //
2.73.9
mayā saha tvaṃ suśroṇi daśavarṣāṇi bhāmini /
adṛśyaṃ sarvabhūtaistu saṃprayogamihecchasi //
2.73.10
devīndranīlavarṇābhevarārohe sulocane /
imaṃ vṛṇīṣva kāmaṃ tvaṃ matto vai valgubhāṣiṇi //
2.73.11
evaṃ bhavatu gacchāvo gṛhānmattebhagāmini /
tataḥ svagṛhamāgamya jayatyā sahitaḥ prabhuḥ //
2.73.12
sa tayā cāvasaddevyā daśa varṣāṇi bhārgavaḥ /
adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ māyayā saṃvṛtastadā //
2.73.13
kṛtārthamāmataṃ jñātavā kāvyaṃ sarve diteḥ sutāḥ /
abhijagsurgṛhaṃ tasya muditāstaṃ didṛkṣavaḥ //
2.73.14
gatā yadā na paśyanti jayatyā saṃvṛtaṃ gurum /
lakṣamaṃ tasya tad buddhvā pratijagmuryathāgatam //
2.73.15
bṛhaspatistu saṃruddhaṃ jñātvā kāvyaṃ vareṇa ha /
prītyarthe daśa varṣāṇi jayantyā hitakāmyayā //
2.73.16
buddhvā tadantaraṃ so 'tha devānāṃ mantracoditaḥ /
kāvyasya rūpamāsthāya so 'surānsamabhāṣata //
2.73.17
tataḥ so 'bhyāgatāndṛṣṭvā bṛhaspatiruvāca tān /
svāgataṃ mama yājyānāṃ saṃprāpto 'smi hitāya ca //
2.73.18
ahaṃ vo 'dhyāpayiṣyāmi prāptā vidyā mayā hi yāḥ /
tataste hṛṣṭamanaso vidyārthamupapedire //
2.73.19
pūrṇe kāvyastadā tasminsamaye daśavārṣike /
samayānte devayājī sadyo jātamatistadā //
2.73.20
buddhiṃ cakre tataścāpi yājyānāṃ pratyavekṣaṇe /
śukra uvāca
devi gacchāmyahaṃ draṣṭuṃ tava yājyāñchucismite //
2.73.21
vibhrāntaprekṣite sādhvi trivarṇāyatalocane /
evamuktābravīddevī bhaja bhaktāṃ mahāvrata /
eṣa brahmansatāṃ dharmo na dharmaṃ lopayāmi te //
2.73.22
sūta uvāca
tato gatvā surāndṛṣṭvā devācāryeṇa dhīmatā //
2.73.23
vañcitānkāvyarūpeṇa vacasā punarabravīt /
kāvyaṃ māmanujānīdhvameṣa hyāṅgiraso muniḥ //
2.73.24
vañcitā bata yūyaṃ vai mayi sakte tu dānavāḥ /
śrutvā tathā bruvāṇaṃ taṃ saṃbhrāntā ditijāstataḥ //
2.73.25
saṃpraikṣantāvubhau tatra sthirāsīnau śucismitau /
saṃpramūḍhāḥ sthitāḥ sarve prāpadyanta na kiñcana //
2.73.26
tatasteṣu pramūḍheṣu kāvyastānpunarabravīt /
ācāryo yo hyayaṃ kāvyo devāyāryo 'yamaṅgirāḥ //
2.73.27
anugacchata māṃ sarve tyajatainaṃ bṛhaspatim /
evamukte tu te sarve tāvubhau samavekṣya ca //
2.73.28
tadāsurā viśeṣa tu na vyajānaṃstayordvayoḥ /
bṛhaspatiruvācaināmaṃ bhrāto 'yamaṅgirāḥ //
2.73.29
kāvyo 'haṃ vo gururdaityā madrūpo 'yaṃ bṛhaspatiḥ /
saṃmohayati rūpeṇa māmakenaiṣa vo 'surāḥ //
2.73.30
śrutvā tasya vacaste vai saṃmantryātha vaco 'bruvan /
ayaṃ no daśavarṣāṇi satataṃ śāsti vai prabhuḥ //
2.73.31
eṣa vai gururasmākamantarepsurayaṃ dvijāḥ /
tatastedānavāḥ sarve praṇipatyābhivādya ca //
2.73.32
vacanaṃ jagṛhustasya vidyābhyāsena mohitāḥ /
ūcustamasurāḥ sarve kruddhāḥ saṃraktalocanāḥ //
2.73.33
ayaṃ gururhito 'smākaṃ gaccha tvaṃ nāsi no guruḥ /
bhārgavo 'giraso vāyaṃ bhavatveṣaiva no guruḥ //
2.73.34
sthitā vayaṃ nideśe 'sya gaccha tvaṃ sādhu mā ciram /
evamuktvā surāḥ sarve prāpadyanta bṛhaspatim //
2.73.35
yadā na pratipadyante tenoktaṃ tanmahaddhitam /
cukopa bhārgavaste ṣāmavalepena vai tadā //
2.73.36
bodhitāpi mayā yasmānna māṃ bhajata dānavāḥ /
tasmātpraṇaṣṭasaṃjñā vai parābhavamavāpsyatha //
2.73.37
iti vyāhṛtya tānkāvyo jagāmātha yathāgatam /
śaptāṃstānasurāñjñātvā kāvyena tu bṛhaspatiḥ //
2.73.38
kṛtārthaḥ sa tadā hṛṣṭaḥ svarūpaṃ pratyapadyata /
buddhvāsurāṃstadā braṣṭānkṛtārthoṃ'tarddhimāgamat //
2.73.39
tataḥ pranaṣṭe tasmiṃste vibhrāntā dānavāstadā /
aho dhigvañcitāḥ snehātparasparamathābruvan //
2.73.40
dharmato 'vimukhāścaiva kāritā vedhasā vayam /
dagdhāścaivopadhāyogātsvesve kārye tu māyayā //
2.73.41
tato 'surāḥ paritrastā devebhyastvaritā yayuḥ /
prahlādamagrataḥ kṛtvā kāvyasyānugamaṃ punaḥ //
2.73.42
tataḥ kāvyaṃ samāsādya hyabhitasthu ravāṅmukhāḥ /
tānāgatānpunardṛṣṭvā kāvyo yājyānuvāca ha //
2.73.43
mayā saṃbodhitāḥ kāle yato māṃ nābhyanandatha /
tatastenāvalepena gatā yūyaṃ parābhavam //
2.73.44
prahlādastamathovāca mānastvaṃ tyaja bhārgava /
svānyājyānbhajamānāṃśca bhaktāṃścaiva viśeṣataḥ //
2.73.45
tvayyadṛṣṭe vayaṃ tena devācāryeṇa mohitāḥ /
bhaktānarhasi nastrātuṃ jñātvā dīrgheṇa cakṣuṣā //
2.73.46
yadi nastvaṃ na kuruṣe prasādaṃ bhṛgunandana /
apadhyātāstvayā hyadya pravekṣyāmorasātalam //
2.73.47
sūta uvāca
jñātvā kāvyo yathātattvaṃ kāruṇyena mahīyasā /
evaṃ śukro 'nunītaḥ saṃstataḥ kopaṃ nyavarttayat //
2.73.48
uvācedaṃ na bhetavyaṃ gantavyaṃ na rasātalam /
avaśyaṃbhāvīhyartho 'yaṃ prāpto vo mayi jāgrati //
2.73.49
na śakyamanyathākarttuṃ diṣṭaṃ hi balavattaram /
saṃjñā pranaṣṭā yā ceyaṃ kāmaṃ tāṃ pratilapsyatha //
2.73.50
prāptaḥ paryāyakālo vā iti brahmābhyabhāṣata /
matprasādācca yuṣmābhirbhuktaṃ trailokyamūrjjitam //
2.73.51
yugākhyā daśa saṃpūrṇā devānākramya mūrddhani /
tāvantameva kālaṃ vai brahmā rājyamabhāṣata //
2.73.52
sāvarṇike punastubhyaṃ rājyaṃ kila bhaviṣyati /
lokānāmīśvaro bhāvī pautrastava punarbaliḥ //
2.73.53
evaṃ kālamayaṃ proktaḥ pautraste brahmaṇā svayam /
tathāhṛteṣu lokeṣu na śoko na kilābhavat //
2.73.54
yasmātpravṛttayaścāsya na kāmairabhisaṃdhitāḥ /
tasmādajena prītena dattaṃ sāvarṇike 'ntare //
2.73.55
devarājyaṃ balerbhāvyamiti māmīśvaro 'bravīt /
tasmādadṛśyo bhūtānāṃ kālākāṅkṣī sa tiṣṭhati //
2.73.56
prītena cāmaratvaṃ vai dattaṃ tubhyaṃ svayaṃbhuvā /
tasmānnirutsukastvaṃ vai paryāyaṃ sahasākulaḥ //
2.73.57
na ca śakyaṃ mayā tubhyaṃ pura stādvai visarpitum /
brahmaṇā pratiṣiddho 'smi bhaviṣyaṃ jānatā prabho //
2.73.58
imau ca śiṣyau dvau mahyaṃ tulyāvetau bṛhaspateḥ /
daivataiḥ saha saṃrabdhānsarvānvo dhārayiṣyataḥ //
2.73.59
sūta uvāca
evamuktāstu daiteyā kāvyenākliṣṭakarmaṇā /
tatastābhyāṃ yayuḥ sārddhaṃ prahlādapramukhāstadā //
2.73.60
avaśyabhāvyamarthaṃ taṃ śrutvā daiteyadānavāḥ /
sahasā śaṃsamānāste jayaṃ kāvyena bhāṣitam //
2.73.61
daṃśitāḥ sāyudhāḥ sarve tato devānsamāhvayan /
atha devāsurāndṛṣṭvā saṃgrāme samupasthitān //
2.73.62
tataḥ saṃvṛtasannāhā devāstānsamayodhayan /
devāsure tatastasminvarttamāne śataṃ samāḥ /
ajayantāsurā devānnagrā devā amantrayan //
2.73.63
devā ūcuḥ
śaṇḍāmarkaprabhāveṇa jitāḥ smastvasurairvayam /
tasmādyajñaṃ samuddiśya kāryaṃ cātmahitaṃ ca yat //
2.73.64
yajñenopāhvayiṣyāmastato jeṣyāmahe 'surān /
athopāmannrayandevāḥ śaṇḍāmakārai tu tāvubhau //
2.73.65
yajñe cāhūya tau proktau tyajantāmasurā dvijau //
2.73.66
grahaṃ tu vāṃ grahīṣyāmo hyanujitya tu dānavān /
evaṃ tatyajatustau tu ṣaṇḍāmakārai tadā surān //
2.73.67
tato devā jayaṃ prāptā dānavāśca parābhavam /
devāsurānparābhāvya śaṇḍāmarkāvupāgaman //
2.73.68
kāvyaśāpabhibhūtāśca anādhārāśca te punaḥ /
bādhyamānāstadā devairviviśuste rasātalam //
2.73.69
evaṃ nirudyamāste vai kṛtā śakreṇa dānavāḥ /
tataḥ prabhṛti śāpena bhṛgunaimittikena ca //
2.73.70
yajñe punaḥ punarviṣṇuryajñe 'tha śithile prabhuḥ /
kartuṃ dharmavyavasthāna madharmasya praṇāśanam //
2.73.71
prahnādasya nideśe tu ye 'surā na vyavasthitāḥ /
manuṣyavadhyāṃstānsarvānbrahmā vyāharata prabhuḥ //
2.73.72
dharmānnārāyaṇastasmātsaṃbhūtaścākṣuṣe 'ntare /
yajñaṃ pravarttayāmāsa vainyo vaivasvate 'ntare //
2.73.73
prādurbhāve tu vainyasya brahmaivāsītpurohitaḥ /
caturthyāṃ tu yugākhyāyāmāpanneṣu sureṣvatha //
2.73.74
saṃbhutaḥ sa samudrāntarhiraṇyakaśiporvadhe /
dvitīyo narasiṃho 'bhūdraudraḥ sutapurassaraḥ //
2.73.75
yajamānaṃ tu daityendramadityāḥ kulanandanaḥ /
dvijo bhūtvā śubhe kāle baliṃ vairocanaṃ jagau //
2.73.76
trailokyasya bhavānrājā tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam /
dātumarhasi me rājanvikramāṃstrīniti prabhuḥ //
2.73.77
dadāmītyeva taṃ rājā balirvairocano 'bravīt /
vāmanaṃ taṃ ca vijñāya tato 'dānmuditaḥ svayam //
2.73.78
sa vāmano divaṃ khaṃ ca pṛthivīṃ ca dvijottamāḥ /
tribhiḥ kramairviśvamidaṃ jagadākrāmata prabhuḥ //
2.73.79
atyaricyata bhūtātmā bhāskaraṃ svena tejasā /
prakāśayandiśaḥ sarvāḥ pradiśaśca mahāyaśāḥ //
2.73.80
śuśubhe sa mahābāhuḥ sarvalokānprakāśayan /
āsurīṃ śriyamāhṛtya trīṃllokāṃśca janārddanaḥ //
2.73.81
sa putrapautrānasurānpātālatalamānayan /
namuciḥ śaṃbaraścaiva prahrādaścaiva viṣṇunā //
2.73.82
krūrā hatā vinirdūtā diśaḥ saṃpratipedire /
mahābhūtāni bhūtātmā saviśeṣāṇi mādhavaḥ //
2.73.83
baliṃ caṃ sabalaṃ viprāstatrādbhutamadarśayat /
tasya gātre jagatsarvamātmānamanupaśyati //
2.73.84
na kiñcidasti lokeṣu yadavyāptaṃ mahātmanā /
tadvai rūpamupendrasya devādānavamānavāḥ //
2.73.85
dṛṣṭvā saṃmumuhuḥ sarve viṣṇutejovimohitāḥ /
baliḥ sito mahāpāśaiḥ sabandhuḥ sasutdṛdgaṇaḥ //
2.73.86
virocanakulaṃ sarvaṃ pātāle sanniveśitam /
tataḥ sarvāmaraiśvaryaṃ dattvendrāya mahātmane //
2.73.87
mānuṣeṣu mahābāhuḥ prādurāsa janārddanaḥ /
etāstisraḥ samṛtāstasya divyāḥ saṃbhūtayaḥ śubhāḥ //
2.73.88
mānuṣyaḥ sapta yāstasya sāgragāstā nibodhata /
tretāyuge tu daśame dattātreyo babhūva ha //
2.73.89
naṣṭe dharme caturthaśca mārkaṇḍeyapuḥ saraḥ /
pañcamaḥ pañcadaśyāṃ tu tretāyāṃ saṃbabhūva ha //
2.73.90
māndhātā cakravarttitve tasyotathyaḥ purassaraḥ /
ekonaviṃśayāṃ tretāyāṃ sarvakṣatrāntakṛdvibhuḥ //
2.73.91
jāmadagnyastadā ṣaṣṭhe viśpāmitrapurassaraḥ /
caturviṃśe yuge rāmo vasiṣṭhena purodhasā //
2.73.92
saptamo rāvaṇasyārthe jajñe daśarathātmajaḥ /
aṣṭamo dvāpare viṣṇuraṣṭāviṃśe parāśarāt //
2.73.93
vedavyāsastato jajñe jātūkarṇyapurassaraḥ /
tathaiva navame viṣṇuradityāḥ kaśyapātmajaḥ //
2.73.94
devakyāṃ vasudevāttu jāto gārgyapurassaraḥ /
aprameyo niyogaśca yatakāmavaro vaśī //
2.73.95
krīḍate bhagavāṃlloke bālaḥ krīḍanakeriva /
na pramātuṃ mahābāhuṃ śakyo 'sau madhusūdanaḥ //
2.73.96
paraṃ hyavarametasmādviśvarūpānna vidyate /
aṣṭāviṃśatike tadvaddvāparasyātha saṃkṣaye //
2.73.97
naṣṭe dharme tadā jajñe viṣṇurvṛṣṇikule prabhuḥ /
kartuṃ dharmavyavasthānamasurāṇāṃ praṇāśanam /
māhayansarvabhūtāni yogātmā yogamāyayā //
2.73.98
praviṣṭo mānuṣīṃ yoniṃ pracchannaścarate mahīm //
2.73.99
vihārārthaṃ manuṣyeṣu sāṃdīpanipurassaraḥ /
yatra kaṃsaṃ ca śālvaṃ ca dvividaṃ ca mahāsuram //
2.73.100
ariṣṭhaṃ vṛṣabhaṃ caiva pūtanāṃ keśinaṃ hayam /
nāgaṃ kuvalayāpīḍaṃ mallaṃ rājagṛhādhipam //
2.73.101
daityānmānuṣadehasthānsūdayāmāsa vīryavān /
chinnaṃ bāhusahasraṃ ca bāṇasyādbhutakarmaṇā //
2.73.102
narakaśca hataḥ saṃkhye yavanaśca mahābalaḥ /
hṛtāni ca mahīpānāṃ sarvaratnāni tejasā //
2.73.103
kuruvīrāśca nihatāḥ pārthivā ye rasātale /
ete lokahitārthāya prādurbhāvā mahātmanaḥ //
2.73.104
asminneva yuge kṣīṇe saṃdhyāśiṣṭe bhaviṣyati /
kalkirviṣṇuyaśā nāma pārāśaryaḥ pratāpavān //
2.73.105
daśamo bhāvyasaṃbhūto yājñavalkyapurassaraḥ /
anukarṣansa vai senāṃ hastyaśvarathasaṃkulām //
2.73.106
pragṛhītāyudhairviprairvṛtaḥ śatasahasraśaḥ /
nātyarthaṃ dhārmikā ye ca ye ca dharmadviṣaḥ kvacit //
2.73.107
udīcyānmadhyadeśāṃśca tathā vindhyā parāntikān /
tathaiva dākṣiṇātyāṃśca draviḍānsiṃhalaiḥ saha //
2.73.108
gāndhārānpāradāṃścaiva pahlavānpavanāñchakān /
tubarāñchabarāṃścaiva pulindānbaradān vasān //
2.73.109
laṃpākānāṅghrakānpuṇḍrānkirātāṃścaiva sa prabhuḥ /
pravṛttacakro balavānmlecchānāmantakṛdbalī //
2.73.110
adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ pṛthivīṃ vicariṣyati /
mānavaḥ sa tu saṃjajñe devasenasya dhīmataḥ //
2.73.111
pūrvajanmani viṣṇuryaḥ pramitirnāma vīryavān /
gotreṇa vai candramasaḥ pūrṇe kaliyuge 'bhavat //
2.73.112
ityetāstasya devasya dakṣasaṃbhūtayaḥ sma-tāḥ /
tantaṃ kālaṃ ca kāyaṃ ca tattaduddiśya kāraṇam //
2.73.113
aṃśena triṣu lokeṣu tāstā yonīḥ prapatsyate /
pañcaviṃśe sthitaḥ kalpe pañcaviṃśatsa vai samāḥ //
2.73.114
vinighnansarvabhūtāni mānuṣāneva sarvaśaḥ /
kṛtvā bījāvaśeṣāṃ tu mahīṃ krūreṇa karmaṇā //
2.73.115
śāntayitvā tu vṛṣalānprāyaśastāna dhārmikān /
tataḥ sa vai tadā kalkiścaritārthaḥ sasainikaḥ //
2.73.116
karmaṇā nihatā ye tu siddhāste tu punaḥ svayam /
akasmātkupitānyonyaṃ bhaviṣyanti ca mohitāḥ //
2.73.117
kṣapayitvā tu tānsarvānbhāvinārthena coditaḥ /
gaṅgāyamunayormadhye niṣṭhāṃ prāpsyati sānugaḥ //
2.73.118
tato vyatīte kalpe tu samāpte sahasainike /
nṛpeṣvatha viniṣṭeṣu tadā tvapragrahāḥ prajāḥ //
2.73.119
rakṣaṇe vinipṛtte tu hatvā cānyonyamāhave /
parasparatdṛtasvāśca nirānandāḥ suduḥkhitāḥ //
2.73.120
purāṇi hitvā grāmāṃśca tulyāstā niṣparigrahāḥ /
pranaṣṭaśrutidharmāścanaṣṭadharmāśramāstathā //
2.73.121
hrasvā alpāyuṣaścaiva bhaviṣyanti vanaukasaḥ /
saritparvatasevinyaḥ patramūlaphalāśanāḥ //
2.73.122
cīrapatrājinagharāḥ saṃkaraṃ ghoramāsthitāḥ /
alpāyuṣo naṣṭavārtā bahvābādhāḥ suduḥkhitāḥ //
2.73.123
evaṃ kāṣṭhāmanuprāptāḥ kalisaṃdhyāṃśake tadā /
prajāḥ kṣayaṃ prayāsyanti sārddhaṃ kaliyugena tu //
2.73.124
kṣīṇe kaliyuge tasminpravṛtte ca kṛte punaḥ /
prapatsyante yathānyāyaṃ svabhāvādeva nānyathā //
2.73.125
ityetatkīrttitaṃ sarvaṃ devāsuraviceṣṭitam /
yaduvaṃśaprasaṃgena mahadvo vaiṣmavaṃ yaśaḥ //
2.73.126
turvasostu pravakṣyāmi pūrordruhyoranostathā //
2.73.126.p1
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde viṣṇumāhātmyavarṇanaṃ nāma trisaptatitamo 'dhyāyaḥ // 73//
Linked texts (5)
- Vāyupurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Southern recension — Sanskrit
- Padmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Vulgate — Sanskrit
- Brahmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit