<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Purāṇas](https://indike.org/pramana/in.purana) › [Brahmandapurana](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda) › 3.3

# Brahmandapurana 3.3

Brahmāṇḍapurāṇa 3.3

- **Language:** Sanskrit

## Contents

- [3.3.113](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.113) — 1 part

### [3.3.1](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.1)

sūta uvāca  
pratyāhāraṃ pravakṣyāmi parasyānte svayaṃbhuvaḥ /  
brahmaṇaḥ sthitikāle tu kṣīṇe tasmiṃstadā prabhoḥ //

### [3.3.2](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.2)

yathedaṃ kurute vyaktaṃ susūkṣmaṃ viśvamīśvaraḥ /  
avyaktaṃ grasate vyaktaṃ pratyāhāre ca kṛtsnaśaḥ //

### [3.3.3](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.3)

purāntadvyaṇukādyānāṃ saṃpūrṇe kalpasaṃkṣaye /  
upasthite mahāghore hyapratyakṣe tu kasyacit //

### [3.3.4](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.4)

ante drumasya saṃprāpte paścimāsya manostadā /  
ante kaliyuge tasminkṣīṇe saṃhāra ucyate //

### [3.3.5](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.5)

saṃprakṣāle tadā vṛ-tte pratyāhāre hyupasthite /  
pratyāhāre tadā tasminbhūtatanmātrasaṃkṣaye //

### [3.3.6](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.6)

mahadādivikārasya viśeṣāntasya saṃkṣaye /  
svabhāvakārite tasminpravṛtte pratisaṃcare //

### [3.3.7](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.7)

āpo grasaṃti vai pūrvaṃ bhūmergandhātmakaṃ gumam /  
āttagandhā tato bhūmiḥ pralayatvāya kalpate //

### [3.3.8](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.8)

praṇaṣṭe gandhatanmātre toyāvasthā dharā bhavet /  
āpastadā praviṣṭāstu vegavatyo mahāsvanāḥ //

### [3.3.9](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.9)

sarvamāpūrayitvedaṃ tiṣṭhanti vicaranti ca /  
apāmapi gaṇo yastu jyotiḥṣvālīyate rasaḥ //

### [3.3.10](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.10)

naśyantyāpastadā tatra rasatanmātrasaṃkṣayāt /  
tīvratejohṛtarasājyotiṣṭvaṃ prāpnuvantyuta //

### [3.3.11](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.11)

graste ca salile tejaḥ sarvatomukhamīkṣate /  
athāgniḥ sarvato vyāpta ādatte tajjalaṃ tadā //

### [3.3.12](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.12)

sarvamāpūryate 'rcirbhistadā jagadidaṃ śanaiḥ /  
arcirbhiḥ saṃtate tasmiṃstaryagūrdhvamadhastataḥ //

### [3.3.13](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.13)

jyotiṣo 'pi guṇaṃ rūpaṃ vāyuratti prakāśakam /  
pralīyate tadā tasmindīpārciriva mārute //

### [3.3.14](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.14)

pranaṣṭe rūpatanmātre hṛtarūpo vibhāvasuḥ /  
upaśāmyati tejo hivāyurādhūyate mahān //

### [3.3.15](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.15)

nirāloke tadā loke vāyubhūte ca tejasi /  
tatastu mūlamāsādya vāyuḥ saṃbandhamātmanaḥ //

### [3.3.16](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.16)

ūrdhvañcādhaśca tiryakca dodhavīti diśo daśa /  
vāyorapi guṇaṃ sparśamākāśaṃ grasate ca tat //

### [3.3.17](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.17)

praśāmyati tadā vāyuḥ khantu tiṣṭhatyanāvṛtam /  
arūpamarasasparśamagandhaṃ na ca mūrtimat //

### [3.3.18](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.18)

sarvamāpūrayacchabdaiḥ sumahattatprakāśate /  
tasmiṃllīne tadā śiṣṭamākāśaṃ śabdalakṣaṇam //

### [3.3.19](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.19)

śabdamātraṃ tadākāśaṃ sarvamāvṛtya tiṣṭhati /  
tatra śabdaṃ gumaṃ tasya bhūtadirgrasate punaḥ //

### [3.3.20](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.20)

bhūtendriyeṣu yugapadbhūtādau saṃsthiteṣu vai /  
abhimānātmako hyeṣa bhūtādistāmasaḥ smṛtaḥ //

### [3.3.21](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.21)

bhūtādirgrasate cāpi mahānvai buddhilakṣaṇaḥ /  
mahānātmā tu vijñeyaḥ saṃkalpo vyavasāyakaḥ //

### [3.3.22](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.22)

buddhirmanaśca liṅgaṃ ca mahānakṣara eva ca /  
paryāyavācakaiḥ śabdaistamāhustattva cintakāḥ //

### [3.3.23](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.23)

saṃpralīneṣu bhūteṣu guṇasāmye tato mahān /  
līyante guṇasāmyaṃ tu svātmanyevāvatiṣṭhate //

### [3.3.24](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.24)

līyante sarvabhūtānāṃ kāraṇāni prasaṃgame /  
ityeṣa saṃyamaścaiva tattvānāṃ kāraṇaiḥ saha //

### [3.3.25](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.25)

tattvaprasaṃyamo hyeṣa smṛto hyāvartako dvijāḥ /  
dharmādharmauṃ tapo jñānaṃ śubhaṃ satyānṛte tathā //

### [3.3.26](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.26)

ūrdhvabhāvo hyadhobhāvaḥ sukhaduḥkhe priyāpriye /  
sarvametatprapañcasthaṃ guṇamātrātmakaṃ smṛtam //

### [3.3.27](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.27)

nirindriyāṇāṃ ca tadā jñānināṃ yacchubhāśubham /  
prakṛtyāṃ caiva tatsarvaṃ puṇyaṃ pāpaṃ pratiṣṭhati //

### [3.3.28](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.28)

yātyavasthā tu sācaiva dehināṃ tu nirucyate /  
jantūnāṃ pāpapuṇyaṃ tu prakṛtau yatpratiṣṭhitam //

### [3.3.29](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.29)

avasthāsthāni tānyeva puṇyapāpāni jantavaḥ /  
yojayante punardehānparatvena tathaiva ca //

### [3.3.30](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.30)

dharmādharmauṃ tu jantūnāṃ guṇamātrātmakāvubhau /  
kāraṇaiḥ svaiḥ pracīyete kāyatveneha jantubhiḥ //

### [3.3.31](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.31)

sacetanāḥ pralīyante kṣetrajñādhiṣṭhitā guṇāḥ /  
sarge ca pratisarge ca saṃsāre caiva jantavaḥ //

### [3.3.32](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.32)

saṃyujyante viyujyante kāraṇaiḥ saṃcaranti ca /  
rājasī tāmasī caiva sāttvikī caiva vṛttayaḥ //

### [3.3.33](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.33)

guṇamātrāḥ pravartante puruṣādhiṣṭhatā stridhā /  
urddhvadeśātmakaṃ sattvamadhobhāgātmakaṃ tamaḥ //

### [3.3.34](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.34)

tayoḥ pravarttakaṃ madhye ihaivāvarttakaṃ rajaḥ /  
ityevaṃ parivartantetrayaścetoguṇātmakāḥ //

### [3.3.35](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.35)

lokeṣu sarvabhūtānāṃ tanna kāryaṃ vijānatā /  
avidyāpratyayāraṃbhā ārabhyante hi mānavaiḥ //

### [3.3.36](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.36)

etāstu gatayastisraḥ śubhātpāpātmikāḥ smṛtāḥ /  
tamaso 'bhibhavājjanturyāthātathyaṃ na vindati //

### [3.3.37](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.37)

atattvadarśanātso 'tha vividhaṃ vadhyate tataḥ /  
prākṛtena ca bandhena tathyāvaikārikeṇa ca //

### [3.3.38](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.38)

dakṣiṇābhistatīyena baddho 'tyantaṃ vivarttate /  
ityete vai trayaḥ proktā bandhā hyajñānahetukāḥ //

### [3.3.39](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.39)

anitye nityasaṃjñā ca duḥkhe ca sukhadarśanam /  
asve svamiti ca jñānamaśucau śuciniścayaḥ //

### [3.3.40](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.40)

yeṣāmete manodoṣā jñānadoṣā viparyayāt /  
rāgadveṣanivṛttiśca tajjñānaṃ samudāhṛtam //

### [3.3.41](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.41)

ajñānaṃ tamaso mūraṃ karmadvayaphalaṃ rajaḥ /  
karma jastu punardeho mahāduḥkhaṃ pravarttate //

### [3.3.42](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.42)

śrotrajā netrajā caiva tvagjihvāghrāṇajā tathā /  
punarbhavakarī duḥkhātkarmaṇā jāyate tṛṣā //

### [3.3.43](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.43)

satṛṣṇo 'bhihito bālaḥ svakṛtaiḥ karmaṇaḥ phalaiḥ /  
tailavīḍakavajjīvastatraiva parivarttate //

### [3.3.44](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.44)

tasmānmūlamanarthānāmajñāna mupadiśyate /  
taṃ śatrumavadhāryaikaṃ jñāne yatnaṃ samācaret //

### [3.3.45](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.45)

jñānāddhi tyajate sarvaṃ tyāgādbuddhirvirajyate /  
vairāgyācchudhyate cāpi śuddhaḥ sattvena mucyate //

### [3.3.46](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.46)

ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi rāgaṃ bhūtāpahāriṇam /  
abhiṣvaṅgāya yogaḥ syādviṣayeṣvavaśātmanaḥ //

### [3.3.47](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.47)

aniṣṭamiṣṭamaprītiprītitāpaviṣādanam /  
duḥkhalābhe na tāpaśca sukhānusmaraṇaṃ tathā //

### [3.3.48](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.48)

ityeṣa vaiṣayo rāgaḥ saṃbhūtyāḥ kāraṇaṃ smṛtaḥ /  
brahmādau sthāvarānte vai saṃsārehyādibhautike //

### [3.3.49](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.49)

ajñānapūrvakaṃ tasmādajñānaṃ tu vivarjayet /  
yasya cārṣe na pramāṇaṃ śiṣṭācāraṃ tathaiva ca //

### [3.3.50](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.50)

varṇāśramaviruddho yaḥ śiṣṭaśāstravirodhakaḥ /  
eṣa mārgo hi niraye tiryyagyonau ca kāraṇam //

### [3.3.51](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.51)

tiryyagyo nigataṃ caiva kāraṇaṃ tattrarucyate /  
trividho yātanāsthāne tiryyagyonau ca ṣaḍvidhe //

### [3.3.52](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.52)

kāraṇe viṣaye caiva pratighātastu sarvaśaḥ /  
anaiśvaryaṃ tu tatsarvaṃ pratighātātmakaṃ smṛtam //

### [3.3.53](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.53)

ityeṣā tāmasī vṛttirbhūtādīnāṃ caturvidhā /  
sattvasthamātrakaṃ cittaṃ yathāsattvaṃ pradarśanāt //

### [3.3.54](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.54)

tattvānāṃ ca yathātattvaṃ dṛṣṭvā vai tattvadarśanāt /  
sattvakṣetrajñanānātvametannānārthadarśanam //

### [3.3.55](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.55)

nānātvadarśanaṃ jñānaṃ jñānādvai yoga ucyate /  
tena baddhasya vai bandho mokṣo muktasya tena ca //

### [3.3.56](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.56)

saṃsāre vinivṛtte tu mukto liṅgena mucyate /  
niḥsaṃbandho hyacaitanyaḥ svātmanyevāvatiṣṭhate //

### [3.3.57](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.57)

svātmanyavasthitaścāpi virūpākhyena likhyate /  
ityetallakṣaṇaṃ proktaṃ samāsājjñāna mokṣayoḥ //

### [3.3.58](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.58)

sa cāpi trividhaḥ prokto mokṣo vai tattvadarśibhiḥ /  
pūrvaṃ viyogo jñānena dvitīye rāgasaṃkṣayāt //

### [3.3.59](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.59)

tṛṣṇākṣa yāttṛtīyastu vyākhyātaṃ mokṣakāraṇam /  
liṅgābhāvāttu kaivalyaṃ kaivalyāttu nirañjanam //

### [3.3.60](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.60)

nirañjanatvācchuddhastu nitānyo naiva vidyate /  
ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi vairāgyaṃ doṣadarśanāt //

### [3.3.61](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.61)

divye ca mānuṣe caiva viṣaye pañcalakṣaṇe /  
apradveṣo 'nabhiṣvaṅgaḥ karttavyo doṣadarśanāt //

### [3.3.62](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.62)

tapaprītiviṣādānāṃ kāryaṃ tu parivarjanam /  
evaṃ vairāgyamāsthāya śarīrī nirmamo bhavet //

### [3.3.63](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.63)

anityamaśivaṃ duḥkhamiti vuddhyānucintya ca /  
viśuddhaṃ kāryakaraṇaṃ sattvasyātiniṣaivayā //

### [3.3.64](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.64)

paripakvakaṣāyo hi kṛtsnāndoṣānprapaśyati /  
tataḥ prayāṇakāle hi doṣairnaimittikaistathā //

### [3.3.65](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.65)

ūṣmā prakupitaḥ kāye tīvravāyusamīritaḥ /  
sa śarīramupāśritya kṛtsnāndoṣānruṇaddhi vai //

### [3.3.66](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.66)

prāṇakthānāni bhindanhi chindanmarmāṇyatītya ca /  
śaityātprakupito vāyurūrddhvaṃ tūtkramate tataḥ //

### [3.3.67](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.67)

sa cāyaṃ sarvabhūtānāṃ prāṇasthāneṣvavasthitaḥ /  
samāsātsaṃvṛte jñāne saṃcṛtteṣu ca karmasu //

### [3.3.68](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.68)

sa jīvo nābhyadhiṣṭhānaḥ karmabhiḥ svaiḥ purākṛtaiḥ /  
aṣṭāṅgapraṇavṛttiṃ vai sa vicyāvayate punaḥ //

### [3.3.69](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.69)

śarīraṃ prajahansoṃ'te nirucchvāsastato bhavet /  
evaṃ prāṇaiḥ parityakto mṛta ityabhidhīyate //

### [3.3.70](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.70)

yatheha loke svapne taṃ nīyamānamitastataḥ /  
rañjanaṃ tadvidheyasya te tānyo na ca vidyate //

### [3.3.71](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.71)

nṛṣṇākṣayastṛtīyastu vyākhyātaṃ mokṣalakṣaṇam /  
śabdādye viṣaye doṣadṛṣṭirvai pañcalakṣaṇe //

### [3.3.72](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.72)

apradveṣo 'nabhiṣvaṅgaḥ prītitāpavivarjanam /  
vairāgyakāraṇaṃ hyete prakṛtīnāṃ layasya ca //

### [3.3.73](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.73)

aṣṭau prakṛtayo jñeyāḥ pūrvoktā vai yathākramam /  
avyaktādyāstu vijñeyā bhūtāntāḥ prakṛterbhavāḥ //

### [3.3.74](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.74)

varṇāśramācārayuktaḥ śiṣṭaḥ śāstrāvirodhanaḥ /  
varṇāśramāṇāṃ dharmo 'yaṃ devasthāneṣu kāraṇam //

### [3.3.75](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.75)

brahmādīni piśācāntānyaṣṭau sthānāni devatā /  
aiśvaryamāṇimādyaṃ hi kāraṇaṃ hyaṣṭalakṣaṇam //

### [3.3.76](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.76)

nimittamapratīghāte dṛṣṭe śabdādilakṣaṇe /  
aṣṭāvetāni rūpāṇi prākṛtāni yathākramam //

### [3.3.77](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.77)

kṣetrajñeṣvanusajjante guṇamātratmakāni tu /  
prāvṛṭkāle pṛthagmeghaṃ paśyantīva sacakṣuṣaḥ //

### [3.3.78](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.78)

paśyantyevaṃ vidhāḥ siddhā jīvaṃ divyena cakṣuṣā /  
khādataścānnapānāni yonīḥ praviśatastathā //

### [3.3.79](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.79)

tiryagūrdhvamadhastācca dhāvato 'pi yathākramam /  
jīvaḥ prāṇastathā liṅgaṃ karaṇaṃ ca catuṣṭayam //

### [3.3.80](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.80)

paryāyavācakaiḥ śabdairekārthaiḥ so 'bhilaṣyate /  
vyaktāvyaktapramāṇo 'yaṃ sa vai bhuṅkte tu kṛtsnaśaḥ //

### [3.3.81](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.81)

avyaktānugrahāntaṃ ca kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ ca yat /  
evaṃ jñātvā śucirbhūtvā jñānādvai vipramucyate //

### [3.3.82](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.82)

naṣṭaṃ caiva yathā tattvaṃ tattvānāṃ tattvadarśane /  
yatheṣṭaṃ pariniryāti bhinne dehe sunirvṛte //

### [3.3.83](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.83)

bhidyate karaṇaṃ cāpi hyavyaktajñāninastataḥ /  
mukto guṇaśarīreṇa praṇādyena tu sarvaśaḥ //

### [3.3.84](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.84)

nānyaccharīramādatte dagdhe vīje yathāṅkuraḥ /  
jñānī ca sarvasaṃsārāvijñaśārīramānasaḥ //

### [3.3.85](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.85)

jñānāccaturddaśābuddhaḥ prakṛtistho nivartate /  
prakṛtiṃ satyamityāhurvikāro 'nṛtamucyate //

### [3.3.86](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.86)

asadbhāvo 'nṛtaṃ jñeyaṃ sadbhāvaḥ satya mucyate /  
anāmarūpaṃ kṣetrajñanāmarūpaṃ pracakṣate //

### [3.3.87](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.87)

yasmātkṣetraṃ vijānāti tatmātkṣetrajña ucyate /  
kṣetraṃ pratyayate yasmātkṣetrajñaḥ śubha ucyate //

### [3.3.88](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.88)

kṣetrajñaḥ smaryate tasmātkṣetraṃ tajjñairvibhāṣyate /  
kṣetraṃ tvatpratyayaṃ dṛṣṭaṃ kṣetrajñaḥ pratyayaḥ sadā //

### [3.3.89](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.89)

kṣapaṇātkāraṇāccaiva kṣatatrāṇāttathaiva ca /  
bhojyatvaviṣayatvācca kṣetraṃ kṣetravido viduḥ //

### [3.3.90](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.90)

mahadādyaṃ viśeṣāntaṃ sarvairūpyaṃ vilakṣaṇam /  
vikāralakṣaṇaṃ tadvai so 'kṣaraḥ kṣarameti ca //

### [3.3.91](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.91)

tamevānuvikāraṃ tu yasmādvai kṣarate punaḥ /  
tasmācca kāraṇāccaiva jñaramityabhidhīyate //

### [3.3.92](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.92)

saṃsāre narakebhyaśca trāyate puruṣaṃ ca yat /  
duḥkhatrāṇātpunaścāpi kṣetramityabhidhīyate //

### [3.3.93](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.93)

sukhaduḥkhamahaṃbhāvādbhojyamityabhidhīyate /  
acetanatvādviṣayastadvidharmā vibhuḥ smṛtaḥ //

### [3.3.94](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.94)

na kṣīyate na kṣarati vikāraprasṛtaṃ tu tat /  
akṣaraṃ tena vāpyuktama kṣīṇatvāttathaiva ca //

### [3.3.95](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.95)

yasmātpūryanuśete ca tasmātpuruṣa ucyate /  
purapratyayiko yasmātpuruṣetyabhidhīyate //

### [3.3.96](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.96)

puruṣaṃ kathayasvātha kathito 'jñairvibhāṣyate /  
śuddho nirañjanābhāso jñātā jñānavivarjitaḥ //

### [3.3.97](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.97)

astināstīti so 'nyo vā baddho mukto gataḥsthitaḥ /  
nairhetukāttvanirdeśyādahastasminna vidyate //

### [3.3.98](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.98)

śuddhatvānna tu dṛśyo vai draṣṭṛtvātsamadarśanaḥ /  
ātmapratyayakāritvādanyūnaṃ vāpyahetukam //

### [3.3.99](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.99)

bhāvagrāhyamanumānāccintayanna pramuhyate /  
yadā paśyati jñātāraṃ śāntārthaṃ darśanātmakam //

### [3.3.100](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.100)

dṛśyādṛśyeṣu nirdeśyaṃ tadā taddurddharaṃ varam /  
vijñātā na ca dṛśyeta vṛthaktveneha sarvaśaḥ //

### [3.3.101](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.101)

svenātmanā tathātmānaṃ kāraṇātmā niyacchati /  
prakṛtau kāraṇe tatra svātmanyevopatiṣṭhati //

### [3.3.102](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.102)

astināstīti so 'nyo vā ihāmutreti vā punaḥ /  
ekatvaṃ vā pṛthakvaṃ vā kṣetrajñaḥ puruṣo 'pi vā //

### [3.3.103](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.103)

ātmā vā sa nirātmā vā cetano 'cetano 'pi vā /  
karttā vā so 'pyakarttā vā bhoktā vā bhojyameva ca //

### [3.3.104](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.104)

yadgatvā na nivarttante kṣetrajñaṃ tu nirañjanam /  
avācyaṃ tadanākhyānādagrāhyaṃ vādahetubhiḥ //

### [3.3.105](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.105)

apratarkyamacintyatvādavā yetvācca sarvaśaḥ /  
nālapya vacasā tattvamaprāpya manasā saha //

### [3.3.106](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.106)

kṣetrajñe nirguṇe śuddhe śānte kṣīṇe nirañjane /  
vyapetasukhaduḥkhe ca niruddhe śāntimāgate //

### [3.3.107](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.107)

nirātmake punastasminvācyāvācyaṃ na vidyate /  
etau saṃhāravistārau vyaktāvyaktau tataḥ punaḥ //

### [3.3.108](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.108)

sṛjyate grasate caiva vyaktau paryavatiṣṭhate /  
kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ sarvaṃ punaḥ sarge pravarttate //

### [3.3.109](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.109)

adhiṣṭhānaṃ prapadyeta tasyānte buddhipūrvakam /  
sādharmyavaidharmyakṛtaḥ saṃyogo viditastayoḥ /  
anādimāṃśca saṃyogo mahāpuruṣajaḥ smṛtaḥ //

### [3.3.110](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.110)

yāvacca sargaprati sargakālastāvajjagattiṣṭhati saṃnirudhya /  
pūrvaṃ hi tasyaiva ca buddhipūrvaṃ pravarttate tatpuruṣārthaṃmeva //

### [3.3.111](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.111)

eṣā nisargapratisargapūrvā prādhānikī ceśvarakāritā vā /  
anādyanantā hyabhimānapūrvakaṃ vitrāsayantī jagadabhyupaiti //

### [3.3.112](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.112)

ityeṣa prākṛtaḥ sargastṛtīyo hetulakṣaṇaḥ /  
ukto hyasmiṃstadātyantaṃ kālaṃ jñātvā pramucyate //

### [3.3.113](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.113)

ityeṣa pratisargo vastrividaḥ kīrttito mayā /  
vistareṇānupūrvyāca bhūyaḥ kiṃ varttayāmyaham //

### [3.3.113.p1](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.113.p1)

iti śrī brahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte uttarabhāge caturtha upasaṃhārapāde pratisargo nāma tṛtīyo 'dhyāyaḥ

## Linked texts (5)

- [Vāyupurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.2) — Vyāsa, Sanskrit
- [Brahmapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.brahma.233.14) — Vyāsa, Sanskrit
- [Viṣṇupurāṇa (vulgate)](https://indike.org/pramana/in.purana.visnu*vulgate.6.4.13) — Sanskrit
- [Agnipurāṇa (Nag Publishers edition, Delhi)](https://indike.org/pramana/in.purana.agni*nag.367.19) — Sanskrit
- [Kṛtyakalpataru](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.krtyakalpataru.27.p158) — Lakṣmīdhara Bhaṭṭa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3) · Pramāṇa
