Ekadashikhanda 15
Ekādaśīkhaṇḍa 15
- Language
- Sanskrit
15.1
āṣāḍhaśuklaikādaśīkathā || yudhiṣṭhira uvāca || āṣāḍhasya site pakṣe
kināmaikādaśī bhavet || ko devaḥ ko vidhistasyā etadākhyāhi keśava
15.2
śrīkṛṣṇa uvāca || kathayāmi
mahīpāla kathāmāścaryakāriṇīm || kathayāmāsa yāṃ brahmā nāradāya mahātmane
15.3
nārada uvāca || kathayasva
prasādena viṣṇorārādhanāya me || āṣāḍhaśuklapakṣe tu kināmaikādaśī bhavet
15.4
brahmovāca || vaiṣṇavo'si muniśreṣṭha
sādhu pṛṣṭaṃ kalipriya || nātaḥ parataraṃ loke pavitraṃ harivāsarāt
15.5
kartavyaṃ tu prayatnena sarvapāpāpanuttaye
tasmātte'haṃ pravakṣyāmi śukla ekādaśīvratam
15.6
ekādaśyā vrataṃ puṇyaṃ pāpaghnaṃ sarvakāmadam || na kṛtaṃ yenarairloke
te narā nirayaiṣiṇaḥ
15.7
padmānāmeti virudyātā śucau hyekādaśī sitā || hṛṣīkeśaprītaye tu kartavyaṃ vratamuttamam
15.8
kathayāmi tavāgre'haṃ kathāṃ paurāṇikīṃ śubhām || yasyāḥ śravaṇamātreṇa mahāpāpaṃ praṇaśyati
15.9
māndhātā nāma rājarṣirvivasvadvaṃśasambhavaḥ || babhūva cakravartī sa satyasandhaḥ pratāpavān
15.10
dharmataḥ pālayāmāsa prajāḥ putrānivaurasān || na tasya rājye durbhikṣaṃ nādhayo vyādhayastathā
15.11
nirātaṃkāḥ prajāstasya dhanadhānyasamanvitāḥ || nānyāyopārjitaṃ dravyaṃ kośe tasya mahīpateḥ
15.12
tasyaivaṃ kurvato rājyaṃ bahuvarṣagaṇogataḥ || atha
kadācitsaṃprāpta vipāke pāpakarmaṇaḥ
15.13
varṣatrayaṃ tadviṣaye na vavarṣa balāhakaḥ || tenodvignāḥ prajāstatra babhūvuḥ
kṣudhayārditā
15.14
svāhāsvadhāvaṣaṭkāravedādhyayana varjitāḥ || babhūvurviṣayāstasya sasyābhāvena pīḍitāḥ
15.15
atha prajāḥ samāgatya rājānamidamabruvan || śrūyatāṃ vacanaṃ rājan prajānāṃ hitakārakam
15.16
āpo nārā iti
proktāḥ purāṇeṣu manīṣibhiḥ || ayanaṃ tā bhagavatastena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ
15.17
parjanyarūpī bhagavān viṣṇuḥ
sarvagataḥ sadā || sa eva kurute vṛṣṭiṃ vṛṣṭerannaṃ tataḥ prajāḥ
15.18
tadabhāvena nṛpate kṣayaṃ gacchanti vai prajāḥ || tathā
kurunṛpaśreṣṭha yogakṣemo yathā bhavet
15.19
rājovāca || satyamuktaṃ ca bhavatā na mithyābhihitaṃ vacaḥ|| annaṃ brahmamayaṃ
proktamanne sarvaṃ pratiṣṭhitam
15.20
annādbhavanti bhūtāni jagadannena varttate || ityeyaṃ śrūyate loke purāṇe bahu vistare
15.21
nṛpāṇāmapacāreṇa prajānāṃ pīḍanaṃ bhavet || nāhaṃ paśyāmyātmakṛtaṃ doṣaṃ buddhyā vicārayan
15.22
tathāpi prayatiṣyāmi prajānāṃ hitakāmyayā || iti kṛtvā matiṃ rājā'parimeyabalānvitaḥ
15.23
namaskṛtya vidhātāraṃ jagāma
gahanaṃ vanam || cacāra munimukhyānāmāśramāṃstapasaidhinām
15.24
dadarśātha brahmasutamṛṣimāṅgirasaṃ nṛpaḥ || tejasā
dyotitadiśaṃ dvitīyamiva padmajam
15.25
taṃ dṛṣṭvā harṣito rājā hyavatīrya ca vāhanāt || namaścakre'sya caraṇau
kṛtāñjalipuṭo vaśī
15.26
munistamabhinandyātha svastivācanapūrvakam || papraccha kuśalaṃ rājye saptasvaṅgeṣu bhūpateḥ
15.27
nivedayitvā kuśalaṃ papracchānāmayaṃ nṛpaḥ || tataśca muninā rājā pṛṣṭhāgamanakāraṇaḥ
15.28
abravīnmuniśārdūlaṃ
svasyāgamanakāraṇam || rājovāca || bhagavandharmavidhinā mama pālayato mahīm || anāvṛṣṭiḥ saṃpravṛttā nāhaṃ vedmyatra
kāraṇam
15.29
saṃśayacchedanārthāya hyāgato'haṃ tavāntikam || yogakṣemavidhānena prajānāṃ nivṛtiṃ kuru
15.30
ṛṣiruvāca || etat kṛtayugaṃ rājanyugānāmuttamaṃ smṛtam || atra brahmottarā lokā dharmaścātra catuṣpadaḥ
15.31
tasminyuge tapoyuktā brāhmaṇā netare janāḥ || viṣaye tava rājendra vṛṣalo yattapasyati
15.32
akāryakaraṇāttasya na varṣati balāhakaḥ|| kuru tasya vadhe yatnaṃ yena doṣaḥ praśāmyati
15.33
rājovāca || nāhamenaṃ
vadhiṣyāmi tapasyantamanāgasam || dharmopadeśaṃ kathaya upasargavināśanam
15.34
ṛṣiruvāca || yadyaivaṃ tarhi nṛpate
kuruṣvaikādaśīvratam || śucimāse śuklapakṣe padmānāmeti viśrutā
15.35
tasyā vrataprabhāvena suvṛṣṭirbhavitā dhruvam
sarvasiddhipradā hyeṣā sarvopadravanāśinī
15.36
asyā vrataṃ kuru nṛpa saprajaḥ saparicchadaḥ || iti vākyaṃ muneḥ
śrutvā rājā svagṛhamāgataḥ
15.37
āṣāḍhamāse saṃprāpte padmāvatamathākarot || prajābhiḥ sahasarvābhiścāturvarṇyasamanvitaḥ
15.38
evaṃ kṛte vrate rājanpravavarṣa balāhakaḥ || jalena plāvitā bhūmirabhavatsasyamālinī
15.39
hṛṣīkeśaprasādena
janāḥ saukhyaṃ prapedire || etasmātkāraṇādeva kartavyaṃ vratamuttamam
15.40
bhuktimuktipradaṃ caiva lokānāṃ sukhadāyakam
paṭhanācchravaṇādasyāḥ sarvapāpaiḥ pramucyate
15.41
iyamekādaśī rājañchayanītyabhidhīyate || viṣṇoḥ prasādasiddhyarthamasyāṃ ca śayanavratam
15.42
kartavyaṃ rājaśārdūla janairmokṣecchubhiḥ sadā || cāturmāsyavratāraṃbho'pyasyāmeva vidhīyate
15.43
yudhiṣṭhira uvāca || kathaṃ kṛṣṇa prakartavyaṃ śrīviṣṇoḥ śayanavratam || tadbrūhi kṛpayā deva cāturmāsyavratāni ca
15.44
śrīkṛṣṇa uvāca || śṛṇu pārtha pravakṣyāmi govindaśayanavratam || cāturmāsye ca yānyuktānyāsaṃstāni vratāni ca
15.45
karkarāśigate sūrye śucau śukle tu pakṣake || ekādaśyāṃ jagannāthaṃ svāpayenmadhusūdanam
15.46
tulārāśisthite
tasminpunarutthāpayeddharim || adhimāse'pi patita eṣa eva vidhiḥ kramāt
15.47
nānyadā svāpayedevaṃ tathaivotthāpayeddharim || āṣāḍhasya site pakṣe ekādaśyāmupoṣitaḥ
15.48
cāturmāsyavratānāṃ tu kurvīta parikalpanam
evaṃ ca pratimāṃ viṣṇoḥ sthāpayitvā yudhiṣṭhira
15.49
snāpayetpratimāṃ viṣṇoḥ śaṃkhacakragadādharam || pītāṃbaradharāṃ
saumyāṃ paryaṃke vai site śubhe || sitavastrasamācchanne sopadhāne yudhiṣṭhira
15.50
itihāsapurāṇajño brāhmaṇo vedapāragaḥ
snāpayitvā dadhikṣīraghṛtakṣaudrasitādibhiḥ
15.51
samālepya śubhairgandhairdhūpairdīpaiśca bhūriśaḥ || pūjayetkusumaiḥ
śastairmantreṇānena pāṃḍava
15.52
śāyitastvaṃ hṛṣīkeśa pūjayitvā śriyā saha || prasādaṃ kuru deveśa lakṣmyā saha
janārdana
15.53
supte tvayi jagannātha jagat suptaṃ carācaram || evaṃ tāṃ pratimāṃ viṣṇoḥ sthāpayitvā yudhiṣṭhira
15.54
tasyā evāgrataḥ sthitvā gṛhītvāniyamānnaraḥ || caturo vārṣikānmāsāndevasyotthāpanāvadhi
15.55
prātaḥsandhyādikaṃ sarvaṃ nityaṃ karma samāpya ca || gṛhīṣye niyamānchuddhānirvighnānkuru me prabho
15.56
iti saṃprārthya
deveśaṃ prahvaḥ saṃśuddhamānasaḥ || strī vā naro vā madbhakto dharmārthaṃ ca dhṛtavrataḥ
15.57
gṛhītvāniyamānetāndantadhāvanapūrvakam || vrataprārambhakālastu proktaḥ pañcaiva viṣṇunā
15.58
upakramaṃ caturmāsavratānāṃ ca naraḥ śucau || ekādaśī
dvādaśī ca pūrṇimā ca tathāṣṭamī
15.59
karkaṭā caiva saṃkrāṃtistāsu kuryādyathāvidhi || caturdhā gṛhya va cīrṇa
caturmāsyavrataṃ naraḥ
15.60
kārtike śuklapakṣe tu dvādaśyāṃ tatsamāpayet || teṣāṃ phalāni vakṣyāmi karttṝṇāṃ ye
pṛthakapṛthak
15.61
āṣāḍhe śuklapakṣe tu ekādaśyāmupoṣitaḥ || cāturmāsyavrataṃ kuryādyarttiṃkacidavanīpate
15.62
nānyathā cābdikaṃ pāpaṃ vinihanti prayatnataḥ || śaiśavaṃ caiva mauḍhyaṃ ca śukragurvorna vārdhakam
15.63
khaṇḍatve
cintayedādau cāturmāsyavidhau naraḥ || khaṇḍā'rvyāpi mārttaṇḍā yadyakhaṃḍā bhavettithiḥ || aśucirvā śucirvāpi yadi
strī yadi vā pumān
15.64
vratamekaṃ naraḥ kṛtvā mucyate sarva pātakaiḥ || asaṃkrāntaṃ tathā māsaṃ daive pitrye ca
karmaṇi
15.65
malarūpamaśaucaṃ ca varjayenmatimānnaraḥ || prativarṣaṃ tu yaḥ kuryādvrataṃ vai saṃsmaran harim
15.66
dehānte'tipradītena vimānenārkatejasā || modate viṣṇuloke'sau yāvadābhūtasaṃplavam
15.67
devatāyatane nityaṃ
mārjanaṃ jalasecanam || pralepanaṃ gomayena raṅgavallyādikaṃ tathā
15.68
yaḥ karoti naraśreṣṭha cāturmāsyamatandritaḥ
samāptau ca yathāśaktyā kṛtvā brāhmaṇabhojanam
15.69
saptajanmasu viprendra satyadharmaparo bhavet || dadhnā kṣīreṇa
cājyena kṣaudreṇa sitayā tathā
15.70
snāpayedvidhinā devaṃ cāturmāsye janādhipa || sa yāti viṣṇusārūpyaṃ
sukhramakṣayyamaśnute
15.71
nṛpeṇa bhūmirdātavyā yathāśaktyā ca kāṃcanam || viprāya devamuddiśya saphalaṃ ca pradakṣiṇam
15.72
akṣayāṃchabhate bhogānsvarga indra ivāparaḥ || lokaṃ ca samavāpnoti viṣṇoratra na saṃśayaḥ
15.73
devāya
haimapadmaṃ tu dadyānnaivedyasaṃyutam|| gandhapuṣpākṣatādyairyo devabrāhmaṇayorapi
15.74
pūjāṃ yaḥ kurute nityaṃ cāturmāsye vratī naraḥ|| akṣayaṃ sukhamāpnoti purandarapuraṃ vrajet
15.75
yastu vai caturo māsāṃstulasyā harimarcayet|| tulasīṃ kāñcanīṃ kṛtvā brāhmaṇāya nivedayet
15.76
kāñcanena vimānena vaiṣṇavīṃ labhate gatim|| devāya gugguluṃ yo vai dīpaṃ cārpayate naraḥ
15.77
sa bhogo jāyate śrīmāṃstathā saubhāgyavānapi|| samātau dhūpikāṃ dadyāddīpikāṃ ca viśeṣataḥ
15.78
pradakṣiṇāṃ tu yaḥ kuryānnamaskāraṃ viśeṣataḥ|| aśvatthasyātha vā viṣṇoḥ kārttikyāmavadhirbhavet
15.79
pādaṃ pādāntare nyasya karau kṛtvā tu saṃyutau|| stutiṃ vāci hṛdi jñānaṃ caturaṃgā pradakṣiṇā
15.80
saṃdhyādīpaprado
yastu prāṅgaṇe dvijadevayoḥ || samāptau dīpikāṃ dadyādvastraṃ tailaṃ sakāñcanam
15.81
vāyumālabhate yastu tejasvī sa
bhavediha || vaimāniko bhaveddevo gandharvāpsarasevitaḥ
15.82
viṣṇupādodakaṃ yastu pibet kṛcchātsa mucyate
viṣṇorlokamavāpnoti na cāsminjāyate naraḥ
15.83
śatamaṣṭottaraṃ yastu gāyatrījapamācaret || trikālaṃ vaiṣṇave
harmye na sa pāpena lipyate
15.84
akṣasūtraṃ pustakaṃ ca dhatte padmaṃ kamaṇḍalum || caturvaktrā tu gāyatrī śrotriyāṇāṃ
mukhe sthitā
15.85
sarvalokamayī devī gāyatrī yā trayīmayī || nityā śāstrasamākhyātā lokān yā tu prabodhayet
15.86
vyāsastuṣyati tasyāśu viṣṇulokaṃ sa gacchati || atra codyāpanaṃ śāstrapustakaṃ dānameva ca
15.87
sarvavidyāsamaṃ śāṃtikaraṇaṃ lalitākṣaram || pustakaṃ samprayacchāmi prītā bhavatu bhāratī
15.88
purāṇaṃ śṛṇuyānnityaṃ
dharmaśāstramathāpi vā || puṇyavāndhanavān bhogī satyaśocaparāyaṇaḥ
15.89
jñānavām̐llokavikhyāto bahu śiṣyaḥ sudhārmikaḥ || kāñcanena yutaṃ vastraṃ pustakaṃ ca nivedayet
15.90
nāmamantravrataparaḥ
śaṃbhorvā keśavasya ca || samāptau pratimāṃ dadyāttasya devasya kāñcanīm
15.91
pañcavakro vṛṣārūḍhaḥ prativakraṃ trilocanaḥ
kapālaśūlakhaṭvāṅgī candramauliḥ sadāśivaḥ
15.92
tvayā surāṇāmṛtaṃ vihāya halāhalaṃ saṃhṛtameva yasmāt
tathāsurāṇāṃ tripuraṃ ca dagdhamekeṣuṇā lokahitārthamīśa
15.93
tvadrūpadātā bahupuṇyavāṃśca doṣairvimuktaśca guṇālayo'ham || tathā kuru tvāṃ śaraṇaṃ prapadye mama prabho devavara prasīda
15.94
kṛtanityakriyo bhūtvā sūryāyārghyaṃ
nivedayet || sūryamaṇḍalamadhyastha devaṃ dhyātvā janārdanam
15.95
samāptau kāṃcanaṃ dadyādaruṇavastraṃ ca gāṃ tathā
ārogyaṃ pūrṇamāyuśca kīrtirlakṣmīrbalaṃ bhavet
15.96
tilahomaṃ tu yaḥ kuryāccāturmāsye dine dine || bhaktyā
vyāhṛtibhirmantrairgāyatryā vā vratānvitaḥ
15.97
aṣṭottaraśataṃ cātha aṣṭāviṃśatireva vā || tilapātraṃ samāptau tu
dadyāddvijāya dhīmate
15.98
vāṅmanaḥ kāyajanitaiḥ pāpairmucyeta saṃcitaiḥ || na rogairabhibhūyeta labhetsaṃtatimuttamām
15.99
devadeva jagannātha vāṃchitārthaphalaprada || tilapātraṃ pradāsyāmi tena pāpaṃ vyayohatu
15.100
annahomaṃ tu
yaḥ kuryāccāturmāsyamatandritaḥ || samāptau ghṛtakumbhaṃ tu vastrakāṃcanasaṃyutam
Linked texts (4)
- Southern recension — Sanskrit
- Ṣaḍviṃśatyekādaśīmāhātmya — Sanskrit
- Vrataprakāśa — Viśvanātha 1711, Sanskrit
- Vrataprakasa (ed1884) — Sanskrit