Pramāṇa · Search · About · API

The Essence of the Garuḍa Purāṇa 19

Dharmataraṅgiṇī 19

Language
Sanskrit

19.1

|| iti śrīgaruḍapurāṇeṭī kāyāṃṣoḍaśo'dhyāyaḥ |

19.3

kiṃca gṛhātprabrajitoni rgataḥgṛhesthitasyapunarapyā saktisaṃbhavāt tatrakṛtyamāha śucāviti vivikteekāṃtevidhivat ku

19.4

atrottaraṃśrībhagavānuvāca hegaru ḍa parabrahmasvarūpokaściddevo'sti |
trivṛt akārokāramakārātmakam |

19.5

yenamokṣaḥsyāditivadetisamuccayārthaḥ |
7 || yathāgnauvisphuliṃgakāiti yadi asaujīvonijānaṃdasvarūpaṃvismṛ tyadehadharmānāramanyāropayatitadāasyanekayoniṣumokṣagaṃdhopināsti yadāmānavobhūtvājñānī bhavet jñānaṃnāma brahmaivāryasamaḥśāṃtaḥsaccidānaṃdalakṣaṇaḥ nāhaṃdehohaṃsarūpojñānamityucyatebudhaiḥi
buddhivaiśāradī sā sārathiḥ sahāyabhūtāyasyasaḥ śubhārthebhagavadrūpe |

19.6

tasyaanādyavidyopahatāt avidyāyāṃpratibiṃbāt aṃśaivāṃśastasmājjīvaiti saṃjñobha vati abhededṛṣṭāṃtaḥ |
śājinacailaiḥkrameṇanirmite |
|| || || evaṃ cakṣurādibhirmanasā ca bāhyaviṣayagrahaṇaṃ smaraṇaṃ ca vihāya brahmāhamasmītyanubhavavākyārthaṃ vibhāva yedityāha ahamiti yo'haṃ sabrahmaiva yadbrahma tadahameveti samīkṣya tatrāhaṃ brahmeti bhāvanayā jīvasya śo kādinivṛttiḥ brahmāhamiti bhāvanayā brahmaṇaḥ pārokṣyanivṛttirbhavatīti vyavahāro darśitaḥ tataśca ni ṣphale nirupādhau ātmani brahmaṇi ātmānaṃ mana ādhāya sthirīkṛtya |

19.7

tata omityekaṃ yadakṣaraṃ

19.8

tyuktalakṣaṇaḥsyāccettadāmokṣaṃprāpnotītisaptamenasaṃbaṃdhaḥatrāyaṃvedāṃtasiddhāṃtaḥyathāṃdhakārādauvikāra rahiterajjavādausarpādyāropaṇaṃkṛtvābhayakaṃpādikaṃvahet evamātmāpisvasminjīvatvamāropyasadvi tīyaṃparicchinnaṃjñātvāduḥkhasāgaremagnobhavati yadāśāstrācāryaprasādenavākyārthajñānamutpannaṃbhavati tadāvivekacakṣuṣāsvātmānamakhaṃḍānaṃdajñānaikarūpaṃsaṃpaśyan tatonāhaṃjīvaḥparamātmāhamitijñā tvābhayaduḥkhādirahitaḥsansukhībhavet yathācajalasthasūryāṃśojalasyanimittasyāpāyesūryamevagatvā tenaivarūpeṇapunarnāgacchati yathācabāhyaghaṭādyupādhiparicchinnoghaṭākāśomukhyākāśāṃśaḥ san gha ṭādernimittasyāpāyemukhyākāśaṃprāpyapunarnanivartate evaṃsiṃgaśarīrāvacchinnaḥparamātmanoṃśaḥ mā
kiṃca evaṃ aṃtakāle dhāraṇayā matprāpti rnityābhyāsavatāṃ jñānināmeva bhavati nānyeṣāmityāha na yatreti ṣaḍbhiḥ |

19.9

tadeva brahma taduccārayanneva dehaṃ tyajan yaḥ prakarṣeṇa yāti arcirādimārgeṇa saḥ paramāṃ śreṣṭhāṃ madgatimeva yāti punarduḥkhālayamaśāśvataṃ janma na prāpnotīti dvayorarthaḥ |
nirmāneti nirgataumānamohau ahaṃkāramithyābhiniveśau yebhyaste jitaḥ putrakalatrādyāsaktirū podoṣoyaiḥ adhyātmaātmajñānenityāḥ pariniṣṭhitāḥ viśeṣeṇanivṛttaḥkāmo'bhilāṣoyebhyastesukha duḥkhahetutvāt sukhaduḥkhasaṃjñāniśītoṣṇādīnidvaṃddānitairmuktāḥataevaamūḍhānivṛttāvidyāḥvive kinastadvyayaṃ padaṃgacchaṃti tadviṣṇoḥ paramaṃpadaṃsadāpaśyaṃtisūrayaḥitiśrutyuktam kiṃca natadbhāsayatesū

19.10

jñānamevahradokhanikhāto yasyasatyaṃbrahmasadevajalaṃyasminmānasehṛdayāṃtargateevatīrthenatubāhye |

19.11

kiṃca madbhaktistusvataṃtrāpimuktihetuḥkiṃpunarjñānavairāgyayuktetyāhaprauḍhamiti brahmādisthāvaraṃ teṣuvairāgyaviṣayeṣvanu yathaivakākaviṣṭhāyāṃvairāgyaṃprauḍhamucyate etadāsthāyadhṛtvāananyabhākvāsude vaḥsarvamitibuddhyāanyamajānannityarthaḥ pūrṇadṛṣṭiḥ pūrṇevyāpakebrahmaṇidṛṣṭiryasyaataevaprasannaḥā tmāmanoyasyeti |

19.12

yikaṃliṃgaśarīrāpāyeparamātmānaṃprāpyananivartate kiṃtutattvajñānānmokṣobhavatīti tathācoktaṃśrī śukenadvādaśaskaṃdhe ghaṭebhinneyathākāśaākāśesyādyathāpurā evaṃdehemṛtejīvobrahmasaṃpadyatepuna rityadhyāyārthaḥ |
asminnadhyāyeprathamaṃjñānahetuṃnaratvaṃstutvātatojñānajanakaṃvairāgyaṃnirūpyatatojñānavairāgyarahitāna dāṃbhikānvigarhyatatastattvajñānānmokṣobhavatītipratipādyaaṃtejñānināmāturakṛtyaṃnirūpayati a nenaivakrameṇāha śarīriṇāṃjīvānāṃ anyatrapaśvādiśarīreṣujñānalābho nabhavedityarthaḥ |
14 || durlabhaṃprāpyāpiyomokṣopāyaṃnakaroti satuma
ryonaśaśāṃkonapāvakaḥ yadgatvā nanivartaṃtetaddhāmaparamaṃmametibhagavaduktasvarūpelīnābhavaṃtītyarthaḥ || |
maraṇotsukaḥkṛtakṛtyāḥpratīkṣaṃtemṛtyuṃpriyamivātithimityutkaṃṭhitoya stīrthenivasannevamriyate |

19.13

jñā nahetormānuṣaśarīrasyadurlabhatāmāhaatreti |
ayodhpādisaptamuktikṣetrāṇyāha ayodhpeti |

19.14

mokṣopā

19.15

uttaraṃsarvottamaṃbrāhmaṇādijanma sauṣṭhavaṃ iṃdriyāṇāmapratihataśaktitvaṃlabdhvāpiya ātmahitaṃmokṣopāyaṃnajānāti satvātmaghātakaḥ svasyai vanāśakartetyarthaḥ |
sakala graṃthapratipāditārthamāha mokṣamitiatraivaṃ prakriyā tattvajñānenatupunarāvṛttirahitāvidehamuktirbhavatī ti śraddhādidharmaiścasvargabhogānaṃtaramāvṛttiḥ niṣiddhakarmabhistu narakabhogānaṃtaramāvṛttiḥ khagādayaḥpa kṣipaśukīṭādayaḥ kṣudrajīvāstusaṃsaraṃti atraivapunaḥpunarjanmamaraṇelabhaṃtaitigraṃthārthasaṃgrahaḥ |

19.16

hāpātakyevetyāha sopānabhūtaṃmokṣasyasādhanarūpam |
vinādehenaśarīrasaṃyogaṃvinākasyāpidevādijīvasyāpipuruṣārthomokṣonāstītivyavahāramārgepi dhanaṃvināsabalaśarīraṃvinācatīrthāṭanādipuruṣārthonāsti tasmāddhetordvayaṃrakṣet asatkarmasunaniyo jayedityarthaḥ kiṃtupuṇyakarmāṇisādhayediti |
yamupasaṃharati itīti |
punarapimahadanukaṃpayāśravaṇecchāmāviṣkaroti kimiti |

19.17

ātmānaradehaḥ sarvasyamokṣādeḥpātraṃbhava ti atastasyarakṣaṇe yatnaṃyogābhyāsamācaret bhadrāṇisatsaṃgātmadhyānānibahukalyāṇāni
sūtaḥśaunakaṃpratigaruḍasyakṛtārthatāmāha evamititribhiḥdhyānaparaḥaṃtarmukhavṛttyātmatattvānubhavaparāyaṇaevābhūnnatuśravaṇecchā jātetyarthaḥ |

19.18

gatāapigrāmādayastupunarapyāyāṃti śarīraṃtupunaḥpunarnāyāti atorakṣayeditipūrveṇai vasaṃbaṃdhaḥ |

19.19

upāyāḥ mṛtyorvaṃcanāya samādhyādayaḥrogiṇo'pityāgaṃtunecchaṃtijñānahetorna raśarīrasyapunaḥprāpterdurlabhatvāditibhāvaḥ |

19.20

nanuanityasyarakṣaṇaṃkimarthamiticettatrāha taditi |
22 || ihaivanaraśarīreevacikitsāṃdūrīkaraṇopāyaṃ nirauṣadhaṃpaśvādidehaṃ |
23 || ato
idānīṃgraṃthāraṃbhecayagraṃthāṃtegraṃthakartāhitaṃveddharim itisatsaṃpradāyā

19.21

ātmaivahyātmanobaṃdhuritividyānmu hurmuhuritivacanāt svayamevātmānaṃtārayedityāha ātmaiveti ahitebhyaḥ asatkarmaduḥsaṃgādi bhyaḥ |

19.24

sminnevasabalanaraśarīretattvābhyāsaṃkuryādityāha vyāghrīvetitribhiḥ yāvajjarādayonāyāṃti yāvada yaṃdehaścatiṣṭhati svasthobhavatitāvattattvaṃsamabhyasedititrayāṇāṃsaṃbaṃdhaḥ |
yadivāruṇyeviṣayān bhuktvāvārdhaketattvābhyāsaṃkariṣyāmītivicārastuvyarthaevetyāha saṃdīptei ti yathāsaṃdīptabhavanasyaśamanaṃnavakhanitakūpodakenanasaṃbhavatitathājarādiṣutattvābhyāsaṃharismaraṇaṃ canasyādataḥsvasthāvasthāyāmevaśreyaḥsamabhyasedityarthaḥ taduktaṃbhartṛhariṇā yāvatsvasthamidaṃśarī ramarujaṃyāvajjarādūratoyāvaccendriyaśaktirapratihatāyāvatkṣayonāyuṣaḥ ātmaśreyasitāvadevaviduṣā

19.26

vairāgyotpādakavacanānyāha kāletyādīni hitaṃmokṣo pāyaṃvetyapīti na haṃtaitikhede na pratyuta ahitamevācaratīti |

19.27

kāryaḥprayatnomahānsaṃdīptebhavanetu kūpakhananepratyudyamaḥkīdṛśaiti uktaṃcagautamenāpi kṛṣṇatvadīya padapaṃkajapaṃjarāṃtehyadyaivameviśatumānasarājahaṃsaḥ prāṇaprayāṇasamayekaphavātapittaiḥ kaṃṭhāvarodhanavi dhausmaraṇaṃkutasteiti |
taduktaṃbhartṛhariṇā vyāghrīvetipaṃcaślokāśayaḥ vyāghrīvatiṣṭhatijarāparitarjayaṃtīrogāścaśatravaiva praharaṃtidehaṃ āyuścasaṃsravatibhinnaghaṭādivāṃbholokastathāpyahitamācaratīticitraṃ ādityasyagatā gatairaharahaḥsaṃkṣīyatejīvanaṃvyāpārairbahubhārakāryagurubhiḥkālonavijñāyate dṛṣṭvājanmajarāvipattimara ṇaṃtrāsasyanotpadyatepītvāmohamayīṃpramādamadirāmunmattabhūtaṃjagat |

19.28

saṃpadādyaḥsvapnādi

19.29

śatamiti taduktaṃbhāgavatebālān pratiprahlādena puṃsovarṣaśataṃhyāyustadardhaṃcājitātmanaḥ niṣphalaṃyadasauratryāṃroṃteṃ'dhaṃprāpitastamaḥ mu gdhasyabālyekaumārekrīḍatoyātiviṃśatiḥ jarayāgrastadehasyayātyakalpasyaviṃśatiḥ durāpūreṇakāmena mohenacabalīyasā śeṣaṃgṛheṣusaktasyapramattasyāpayātīhīti |

19.30

vajānataḥkasyavivekino dhṛtiḥ syānnakasyāpītyarthaḥ|
prārabdhavyeprārabdhuṃyogyemokṣopāyejāgartavyetrahmaciṃtanebhayasthāne saṃsāreviśvastavyaḥ viśvāsāhrīṃ naraḥkaḥ nahanyateyamena apitusarvaevetyarthaḥ hāitikaruṇayānutāpaḥ |
32 || ahitepariṇāmeviṣopame viṣayehitaṃmameṣṭalābhamidamitisaṃjñāyasyeti adhruvedehādau anarthedaṃbhāsratādipaṃcadaśānarthamūledhane

19.31

ākramyajīvaṃvaśīkṛ tyasthitedehejīvenasahaivajalabudbuda samesatinirbhayaḥkathaṃtiṣṭhati |

19.33

ahodevamāyābalamityāha paśyannapi ātmajñānānmokṣobhavatī tijānannapipraskhalatimokṣamārgādbhraṣṭobhavati tadācaraṇaṃvinetyarthaḥ |

19.34

arthaḥ samaprayojanaṃsiddhaṃitivijñānaṃyasyaīdṛśoyonaraḥsyāt sasvaṃarthaṃmuktipradaṃ ātmajñānarūpaṃ svaprayojanaṃnaivavetti |
idaṃjaganmaraṇādigrāhaiḥkāraṇabhūtaiḥ kālasāgarenimajatnimagnaṃbhavatitadapinabudhyatyaho |
36|| āyurapikālavatkṣīyamāṇaṃna lakṣyataityāha veṣṭanaṃrodhanaṃyujyatekuḍyādibhiḥkartuṃ śakyate evamaghaṭanātubhavedapiparāṃtuāyuṣiā

19.35

vi śīṇoṃgaṃlitoyathānajñāyate tathākālopisūkṣmagatitvāt |

19.37

yenakālenaaparimitāpṛthivyādayopinaśyaṃti tadāsaptavitastikasyakāvārtetyāha pṛthivīti |

19.38

svabhakṣahananekālasyadayāleśopināstī tyāha apatyamiti memeityajavacanānukaraṇaṃmartyonaraḥ saevājastam |

19.39

yurgamaneāsthāsthiratānayujyateityarthaḥ |
kālaḥkṛtākṛtamapinapratīkṣatetyāha idamiti |
41 || sāmaṃtaivāgataṃmṛtyuśatrupratyadhiṣṭhosisthitosiatastrātāraṃpara meśvaram |
42 || paripakvamāṃsapiṃḍavanmṛtyurmānavamaśnātītyāha tṛṣṇeti |
43 || mṛtyoḥsarvatratulyatāmāha ba

19.40

atomokṣakāryevilaṃbonakāryaityāha śvaiti |

19.44

lāniti āviśateavaśyamāyāti taduktaṃśrīmadbhāgavate mṛtyurjanmavatāṃvīradehenasahajāyate a dyavābdaśatāṃtevāmṛtyurvaiprāṇināṃdhruvaiti |
sahacaraḥsvadeho'pijīvenasahanopayāti tarhipṛthaksthitānāṃstrīputrādīnāṃkiṃprayojanamityāha sva dehamiti strīputrādisamudāyarūpasaṃsārasyaivaduḥkhāpatsarvapāpānāṃmūlatvātsukhepsustadāsaktiṃma nasāpiparityajet |

19.45

saṃsaktastukadāpinamucyataityāhaduḥkhamūlaititribhiḥtyāgotramanasaiva

19.46

prabhavaṃutpattisthānaṃāśrayaṃvṛddhisthānam |

19.47

lohādipāśaistuśarīreṇabaddhaḥ satudṛśyamānatvātpareṇāpimucyateputrādipāśairmanasābaddhaḥkenāpinamucyateadṛśyatvāt |

19.48

yanmanasaivakṛtaṃtadevakṛtaṃbhavatinaśarīreṇetiśruteḥ tathācacūḍālayāpiśikhidhvajasyamanastyāgaevāṃ gīkṛtaiti |
ataḥ putrādiṣusnehasaṃbaṃdhātattadduḥkhaśokādibhiḥvyathitobhavatiatastaṃnakuryādityāha yāvaṃtai ti śokarūpāḥ śaṃkavaḥ kīlakānikhanyaṃtenipātyaṃte teṣāmapagametannāśādiśokānapagamāditya rthaḥ|
50 || kiṃcapariṇāmeviṣopamaviṣa yasukhāsaktaḥpumānmatsyobaḍiśaduḥkhamivayamayātanāṃprāpnotītyāhamāṃsalubdhaiti |
51 || hi

19.52

tāhitaṃpravṛttinivṛttihitaṃ amānitvama daṃbhitvamahiṃsākṣāṃtirārjavaṃ ācāryopāsanaṃśaucaṃsthairyamātmavinigrahaḥ ityādipaṃcaślokairgītā yāmuktaṃ tattvajñānasādhanaṃtasminpravṛttiṃcaahitaṃ pravṛttiṃcanivṛttiṃcajanāvivadurāsurāḥ naśauṃcanā picācāronasatyaṃteṣuvidyate ityādidvādaśaślokairbhagavatoktamāsurabhāvaṃtasminnivṛttiṃcanajānaṃtaḥ ataevanityaṃjanmanijanmani unmārgamāsuramārgaṃtaṃpratigacchaṃtiye teudaraṃbharānarakenipataṃtītya rthaḥ uktaṃca āsuraṃbhāvamāpannāmūḍhājanmanijanmani māmaprāpyaivakauṃteyatatoyāṃtyadhamāṃgatim 52 ataścahitāhitajñānahīnaḥ sakalaprāṇisādhāraṇadharmemūḍhaḥ paśurevetyāha nidrādīti |
54|| a

19.53

kiṃca dehadharmairabhibhūtānāṃmūḍhānāṃhitāhitajñānānusaṃdhānāvasaropināstītyāha prabhātaiti |

19.55

ataḥsaṃgodehādyāsaktirūpaḥ yadisarvaḥ paramahaṃsavattyaktuṃnaśakyate tadāmahatāṃsaṃgaḥ kartavyaḥ tehipūrvakṛtasaṃgarogabheṣajaṃ nivarttakābhavaṃtītyarthaḥ |

19.56

todehādyāsaktānāṃjñānasādhanamokṣarahitānāṃvarṣākṛmīṇāmiva teṣāṃvṛthaivajanmamaraṇeityāhasvade heti |
kiṃca satsaṃgādevasanmārgadarśanaṃbhavatinānyathetyāhasatsaṃgaiti satāṃtattvajñānināṃsaṃgastusatsaṃpra dāyadarśakatvādekaṃnayanaṃvivekaścātmasvarūpasyanityatvadehāderanityatvadarśakatvādvitīyaṃnayanaṃ cayasyanāstisoṃ'dhaḥamārgaḥ vedadūṣitabhraṣṭamārgagataḥ kathaṃnasyādapivatusyādevetyarthaḥ |

19.57

e vaṃvairāgyotpādakavacanānyuktvātadrahitāndrāṃbhikāniṃdatisvasvavarṇāśramādidharmāṇāṃdāṃbhikatve

19.58

kri yāsu karmasuāyāsaparāḥśītādisahanaprayāsaparāyaṇāḥ vratacaryāsukṣuttṛḍbhyāṃsaṃyutāḥ ajñānetia vivekāvṛtacittāścatepratārakāvaṃcakāeva vicaraṃtinatuparaṃdharmaṃjānaṃtīti pūrveṇaivasaṃbaṃdhaḥ |

19.59

nācaraṇānmuktirnāsti kiṃtu tattvajñānādevetyāha svasveti trayodaśabhiḥ paraṃparamārdhaniṣṭhaṃmokṣadharma atodāṃbhikāmithyācārāstenaśyaṃti mokṣasyālābhādvṛthājanmamaraṇābhavaṃtītyarthaḥ |
nāmamātreṇasvargādisukhenahomādyairbhramitāmūḍhāḥ parokṣaṃsvargasukhaṃ yadvābuddhigrāhyamatīṃdriyaṃmokṣa sukhaṃjñānaṃvināicchaṃtītyarthaḥ |
61 || etadevaspaṣṭayati dehadraṃ ḍenakāyaśoṣaṇenaivamuktirnāsti aṃtargatavivekasyavidyamānatvāt yathāvalmīkasyasarpālayasya

19.60

atraheturmamamāyeti |

19.62

ato'vi vekinastesvayaṃnaṣṭāḥparānapināśayaṃtotyāha jaṭeti kīdṛśāḥdāṃbhikānāṃveṣaṃstattvatvaṃdhārayaṃti i ti jñānadhanānapijanānbhrāmayaṃtītyarthaḥ |

19.63

tāḍanādevasanmadhyagatabhujaṃgonamriyate tathādehadaṃḍanenāvivekonanaśyatītyarthaḥ |
atasteṣāṃsaṃgonakartavyaityāha saṃsārajeti brahmajño'smītyatrabrahmaniṣṭhāvayaṃtatosmākaṃviṣayasu khāsakterdoṣonāsti śubhāśubhakarmaṇāṃlepābhāvāditivādināṃ sarvakarmabrahmadhyānaparāṅmukhaṃcataṃbo dhayaṃcumaṃtyajavatacyajetśvapākavannaspṛśedityarthaḥ |
65|| sadābhasmavāsinopi

19.64

kiṃcayenirlajjāḥstrīṇāṃsamūhetunagnāvi caraṃtitagardabhādisamāeva natuviraktāityāha gṛhāraṇyasamāiti |

19.66

kiṃ caavivekamṛtadurāgraheṇagṛhānnaparityāgādevatāpasānabhavaṃti kiṃtu tāmasāevetyāha tṛṇeti tāmasatāpasāgītāyāmuktāḥ mūḍhagrāheṇātmanoyatpīḍayākriyatetapaḥ parasyotsādanārthaṃvātattāma samudāhṛtamiti |

19.67

śvagardabhādayoyathāmuktānabhavaṃti tathāsarvāṃgabhṛdbhasmadhāraṇādapimuktirnāstītyarthaḥ |
kiṃcamalinabhāvanayāgaṃgāditīresthitāapiyoginonabhavaṃtītyāha ājanmeti uktaṃca prātaḥprā taḥprapaśyaṃtinarmadāṃmatsyabaṃdhakāḥnateśiyapuraṃyāṃtibhāvohibhavakāraṇamitibhāvaḥ śuddhamalinabhāva nāhipunarasyabhavasyajanmamaraṇātmakasaṃsārasyakāraṃbhavatītyayamasyārthaḥ |

19.68

yecātikrū rāviṃvekinaḥaśāstravihitopavāsādibhirjalānnaparihārādvṛthaivātmānaṃpīḍayaṃti tevratinonakiṃtvo

19.69

tasmāditihetoḥ ityādikaṃvarṇāśramādidharmācara ṇādikaṃyatkarmatallokānāṃmūḍhajanānāṃraṃjanakārakaṃmohakāraṇamevanatutattvajñānaṃvināmokṣakāraṇa mititaduktajñānapraśaṃsāyāṃ mīnaḥsnānaparaḥphaṇīpavanabhuṅmeṣaścaparṇāśanonīrāśīkhalucātakaḥki

19.70

suraniścayāevetyāha pārāvatāiti taduktaṃgītāsu karṣayaṃtaḥśarīrasthaṃbhūtagrāmamacetasaḥ māṃ caivāṃtaḥ śarīrasthaṃtānviddhyāsuraniścayāniti |
maparaṃśeteguhāṃcūṣakaḥ bhasmoddhūlanatatparaḥkhalukharo dhyānānuraktovakaḥsarveṣāmihakāraṃṇaṃśṛṇusakhe jñānaṃparaṃkiṃtapaiti |
evaṃyathāsadaṃbhāvarṇāśramadharmādikriyāmukterhetubhūtānāsti tathādaṃbha rahitā piśāstrajñatājñānaṃvināmokṣapradānabhavatītyāha ṣaḍiticaturdaśabhiḥ khagahegaruḍaṣaḍdarśanama hākūpeṣaṭśāstrarūpāṃdhakūpepatitāyeanātmajñādvipadapaśavasteparamārthaṃbrahmasvarūpaṃnajānaṃti prati

19.71

ghoreanaṃtatvādvayaṃkareitastataḥgraṃthādgraṃthaṃtarādhyayaneūhyamānā vyākulāḥśokādiṣaḍūrmiṇāṃnigrahenirodhegrastāvyāḥ īdṛśāḥkutārkikāḥkutarkabalādadvaitajñānapa rāevatiṣṭhaṃtinatutajjānaṃtītyarthaḥ |

19.72

pādyaṃto'pisvayaṃnānubhavaṃti ataḥ paśuvatpāśenaatikaṭhinārthavicāraṇarūpeṇaniyaṃtritāḥbaddhā evahitiṣṭhaṃtītisaṃbaṃdhaḥ |
|| || atovedādijñātāpi yaḥparamārthatattvajñānaṃnavetti tadāviḍaṃbakasyaupahāsakasyaiva tasyaatattvajña syāpitatsarvaṃjñātṛtvaṃvaktṛtvaṃcakākavadbhāṣitaṃvyarthamityarthaḥ |

19.73

kiṃca paratattvavimukhānāṃ śāstrapaṭhanaṃjñānamapivyarthamevetyāhaidamiti jñānaṃnāmajñeyaprāptisādhanarūpaṃ amānitvamadaṃbhitva mityādigītoktaṃ jñeyaṃ vaitajjñānagamyaṃ anādimatparaṃbrahmetyādi tatraivoktaṃbrahmasvarūpaṃtadidaṃjñānaṃjñeyaṃ

19.74

kiṃca vākyādibhiradṛṣṭyāśobhitāapi mūḍhāstattvaparāṅmukhāduḥkhitāevatiṣṭhaṃtīti ataevavyākuleṃdriyāste śraddhāvām̐llabhatejñānaṃtatparaḥ saṃyateṃdriyaḥ jñānaṃlabdhvāparāṃśāṃtimacireṇādhigacchatītigītoktaṃ saṃyateṃdriyādiguṇairlabhyajñānalā bhābhāvātkadācidapiparamasukhinonabhavaṃtītibhāvaḥ |

19.75

cāstināstivetisaṃśayaciṃtayāpaṭhaṃtīti |
kiṃca śāstrajñānātkutarkabalenaviparītārthapratipādanāttattvajñānaṃnabhavatītyāha anyatheti ta ttvaṃtutattvamasītigurūpadeśagamyaṃjanāścaśāstrapaṭhanenaivatajjñātuṃkliiyaṃti kiṃca śāstrasyatattvama syādimahāvākyarūpavedāṃtasyasadbhāvaḥ bhāgatyāgalakṣaṇayābhedapratipādakaśreṣṭhāśayaḥ vyākhyāṃ catasyatattvamasītikākrāvetyanyathaivakurvati |

19.76

keciddhūrtāstuupadeśādi ādiśabdenapraṇi pātādayastairvarjitāścasvānubhavaṃvinevaunmanībhāvaṃupaśamamudrayābrahmaparatvaṃkathayaṃti tarhigurūpa

19.77

kiṃca gurūpadeśaṃvināpaṭhanapāṭhanātta ttvajñānaṃnabhavatītyāha paṭhaṃtīti |

19.78

deśaṃkimarthaṃnagṛhṇaṃtītyataāha ahaṃkāraratāitipaṃḍitāvayaṃkiṃnuvaḥpṛcchāmaḥ sevayāmaityabhimāna parāḥ atastadviddhipraṇipātenaparipraśnenasevayā upadekṣyaṃtittejñānaṃjñāninastattvadarśina itibhaga vaduktātmajñānasādhanarahitāścatenānubhavaṃtītyarthaḥ |
kiṃca bhāravāhakavacchāstrāśayaboddhānāsti atastattvaṃnajānātītyāha śiraiti |
80 || kiṃca svānu bhavaṃvināśabdabodhenaivātmatattvanirūpaṇāt jñānaṃnanivarteta kiṃtu tajjñānaprakāśenetyāha saṃ

19.79

kiṃ cātmasthatattvajñānaṃvināśāstreṣujñānaṃmohamātramevetyāhatattvamiti |

19.81

atovaiśāradībuddhimatāmevaśāstrāttattvajñānaṃbhavati tayāhīnasyanetyāha prajñe ti |

19.83

sāreti |
|| || || || aṇubhyaścamahadbhyaścaśāstrebhyaḥkuśalonaraḥ sarvataḥsāramādattepuṣpebhyaivaṣaṭpadaiti datta matamavalaṃbyāha idamitidvābhyāṃsāraṃtattvajñānam|

19.84

kiṃcaśāstrāṇyabhyasyapūrvaṃduravagamātmatattvagrahaṇāya adhītya paścātjñānottaraṃsaṃtyajet paratastunādhīyetataduktaṃpaṃcame chaṃdāṃsyadhyāpayiṣyansahavyāhṛtibhiḥsapraṇavaśirastripadīyaiṣmavāsaṃtikānmāsānadhīyānamapyasamavetarūpaṃgrāhayāmāsaiti vi

19.85

śāstreṇaaharahaḥsaṃdhyāmupāsītaitividhipratipādakapravṛttirūpeṇaprayojanaṃdattavadāvaśyakatvaṃnāstiatraupaniṣadīyamākhyāyikā janakaḥkadācitsaṃdhyāsa mayesvecchayāparyaṭaṃtaṃdattamidamapṛcchat bhobhagavan bhavānbrāhmaṇosi ataḥ saṃdhyāvaṃdanaṃkimarthaṃnakaroṣītitadāsahovāca hṛdākāśecidādityovartatecaniraṃtaraṃ nāsta metinacodetikathaṃsaṃdhyāmupāsmahe mṛtāpitāmahāmāyājātovijñānabālakaḥ sūtakepātakeprāpte kathaṃsaṃdhyāmupāsmaheiti |

19.86

ṣṇupurāṇecanaṃpapāṭhaguruṃproktaṃkṛtopanayanaṃśrutaṃ nadadarśīcakarmaṇiśāstrāṇicagṛhenacaiti nādhīyītabahūñśabdānvācoviglāpanaṃhitaditibhagavadvacanaṃceti |
aprayojanamevāha adhyayanādīnāṃjñānaṃvināmokṣeanupayo gāt ṛtejñānānnamuktiḥ tamevaviditvātimṛtyumetinānyaḥpaṃthāvidyateyanāyetyādiśruteḥ pramā

19.87

kiṃca jñānaśūnyasaṃnyāsā śramādayopimukteḥ kāraṇaṃnetyāha nāśramaiti |

19.88

etajjñānaṃgurūpadiṣṭamevamokṣakāraṇaṃbhava ti natuśāstrādhyayanajanyaṃ atastadvijñānārthaṃsagurumevābhigacchet samitpāṇiḥśrotriyaṃbrahmaniṣṭha miti śrutipraṇītagurūpadeśenaiva gṛhṇīyādityāha muktideti dvābhyām ekā advaitātmajñānopadeśīkāyaguruvāganukaraṇakārakaiva natvanubhavadāyikelyarthaḥ yathā saṃjīvanaṃ nāma kāṣṭhaṃ jīvanapradatvādekamapiśreṣṭham |

19.89

ṇaṃdarśayati netidvābhyāṃ uktaṃcaśrīmadācāryacaraṇairapyātmabodhe bodhonyasādhanebhyohisākṣānmokṣai kasādhanam pākasyavahnivajjñānaṃvināmokṣonasidhyatīti |
śivamadvaitaṃturīyaṃ manyaṃte iti śrutyuktaṃ brahma guruvaktreṇa gurūpadeśena tu kriyāyāsavivarjitaṃ adhyayanādikarmaprayāsarahitaṃ yathāsyāttathaiva labhyeta prāpnoti anyathā'naṃtaśāstrādhyayanenā-

19.90

atra parokṣatvāparokṣatvena jñānasya dvaividhyamāha āgamoktaṃ śāstrādhyayanājjātamātraṃ yathāsmadādīnāṃtatparokṣajñānaṃ śabdabrahmasaṃjñakaṃbhavati kiṃca vivekotthaṃ vastuvivekātsvayamevotpannaṃ yathā siddhagītāśravaṇenaiva jātaṃ janakādīnāṃtadaparokṣajñānaṃ parabrahmasaṃjñakaṃ bhavatītyarthaḥ |

19.91

pinānubhavatītyarthaḥ |
kecicchaṃkarānuyāyinaḥ śaivāḥ svābhibhatenādvaitamevapratipādyaṃti aparemadhvāyadyanugāvaṣṇavābhi māninodvaitaṃceti kiṃtu dvaitādvaitamatadurāgrahavarjitaṃtattvaṃsvānubhavagamyaṃ śivamadvaitasamaṃsarvamatānu syūtaṃnajānaṃti taduktaṃ kusumadarśanena trayīsāṃkhyaṃyogaḥpaśupatimataṃvaiṣṇavamitiprabhinneprasthānepara midamadaḥpathyamitica rucīnāṃvaicitryādṛjukuṭilanānāpathajuṣāṃnṛṇāmekomamyastvamasipayasāma

19.92

atomayetimamatvenabaṃdhakatvāhṛthāpāṃḍityamevetyāha dveiti kalatrādimama tvenavā |

19.93

kiṃca karmatu tadevayadaṃbaṃdhāyanabhavati vidyāpisaivayāmuktipradābhavatīti aparaṃ baṃdhakaṃkarmatuāyāsāyatuṣāvaghātavatsvedāyaiva anyā'dhyātmavidyātiriktā śilpanaipuṇaṃharmyādi nirmāṇacāturyavadbhavatīti |

19.94

rṇavaiveti |
tattvajñāneṃ'tarāyānāha yāvadititribhiḥ dīyaṃtephalonmukhānibhavaṃti jñānāgninānadagdhānotyarthaḥ |
96 |
97 || tattvaṃātmajñānaṃyāvannaviṃ‌dati tā vadevaṃtapaādīnikartavyāni tattvejñātetutapaādisarvakarmatasminnevāṃtarbhavatītibhāvaḥ taduktaṃbhaga

19.95

yāvatprayatnavegaḥrajasoyogostikalpanā aghaṭaghaṭanā tattvakathātattvajñānasyavārtāpi kutaḥ tattvajñānaṃkadācidapinabhavatītyarthaḥ |

19.98

vatā sarvakarmmākhilaṃpārthajñāneparisa māpyateiti śrutiścasarvaṃtadabhisametiyatkiṃcitprajāḥsādhukurvaṃtīti jñānārṇavepyuktaṃca snātaṃtena samastatīrthanicayesarvāpidattāvaniryajñānāṃcakṛtaṃsahasramayutaṃdevāścasaṃtarpitāḥ | saṃsārāccasamuddhṛ tāḥsvapitaraḥsarvasyapūjyohyasauyasyabrahmavicāraṇekṣaṇamapipnāpnotidhairyaṃmanaiti |
tasmāttattvaniṣṭhobhaveditisaṃbaṃdhaḥ |

19.99

upāsanādharmaujñānaṃcaprasūnaṃyasyabījāspadatvāt svargā dibhogaphalaṃyasyetiyatraanāyāsenaivasarvasukhāvāptirbhavatītyarthaḥadhyātmoditāpatrayopasaṃtaptaḥ ādhyātmikaṃjvarādiādhidaivikaṃuṣṇādiādhibhautikaṃdurjanādi chāyāṃśrayetmokṣasukhaṃsadaivavāṃche

19.100

ātmajñānādevamuktirbhavatītyupasaṃharati tasmāditi |

19.101

evaṃtattvajñā nānmokṣaṃpratipādya adhunātattvajñasyāturakṛtyaṃnirūpayati aṃtakālaitiṣaḍbhiḥ |

19.102

dityarthaḥ |
gatasādhvasaḥmṛtyubhayaśūnyaḥasaṃgonāma anāsaktistenāśastreṇaspṛhāṃsukhecchāṃtaṃdehaṃ anuyeputrakala trādayasteṣvapispṛhāṃchiṃdyāt dehādiṣuvītarāgobhavedityarthaḥ |

19.121

nurodhenagraṃthārthamudghāṭayanhariṃstautiyaḥsvanāmasmaraṇādevaprathamādiṣaḍadhyāyoktadurgatiṃmanvādiko ktaprāyaścittaṃvinevaharatītihartāsvapūjanamevayajñastenaivadravyayajñātturadānādikaṃvinevasaptamādina vādhyāyoktasaṅgaterdāto bhavatīti kiṃca parayānirguṇasarvadharmottamayānijabhaktyaivaetadadhyāyokta ttvajñānaṃ vinaiva muktiṃ dadāti saharirmāṃpātu janmamaraṇādrakṣatu |
iyaṃ naunidhirāmeṇamayāṭī
kākṛtādarāt anayāramayāsārdhaṃ prīyatāṃmadhusūdanaḥ |

Linked texts (1)