Pramāṇa · Search · About · API

Janmaprakarana 6: atha dvitīyo'dhyāyaḥ

Janmaprakaraṇa 6

Language
Sanskrit

atha dvitīyo'dhyāyaḥ

6.1

śrīśuka uvāca
pralambabakacāṇūratṛṇāvartamahāśanaiḥ
muṣṭikāriṣṭadvividapūtanākeśidhenukaiḥ

6.1-2

evaṃ hetuṃ nirūpyātha kṛṣṇodyama udīryate | mahattvajñāpanārthāya dvitīye saviśeṣaṇaḥ

6.2

duḥkhaṃ heturihāgantumitibodhāya tatkathā | punarnirūpyate spaṣṭā śīghrāgamanahetukā

6.2-2

anyaiścāsurabhūpālairbāṇabhaumādibhiryutaḥ
yadūnāṃ kadanaṃ cakre balī māgadhasaṃśrayaḥ

6.3

te pīḍitā niviviśuḥ kurupāñcālakaikayān
śālvān vidarbhān niṣadhān videhān kośalānapi

6.4

eke tamanurundhānā jñātayaḥ paryupāsate
hateṣu ṣaṭsu bāleṣu devakyā augraseninā

6.5

saptamo vaiṣṇavaṃ dhāma yamanantaṃ pracakṣate
garbho babhūva devakyā harṣaśokavivardhanaḥ

6.4-2

bhagavata udyamaṃ vaktuṃ devakyā bandhanāvadhi caritramāha hateṣviti sādhena
devakyāḥ ṣaṭsu bāleṣvaugraseninā hateṣu satsu| bhāgineyān hantīti pitṛnāmnā nirdeśaḥ| anyeṣāṃ hananamarthasiddhameva| loke hi bhāgineyotimānyaḥ

6.5-2

ṣaḍ guṇāstena buddhyā hatā iti dharmasthānabhūtokṣarātmā samāgatastasyāpi māraṇamāśaṅkya pariharati vaiṣṇavamiti| viṣṇorvyāpakasya sarvarakṣakasya svarakṣāyāṃ sandeho nāstīti jñāpitam| saptama eva paramāvadhiḥ| ṣaḍ guṇāḥ| saptamo dharmī ca tadādhārabhūtaḥ| puruṣottamastu tato mahān| atastadvyāvṛttyarthaṃ dhāmeti| yato lokā yamanantaṃ kālātmakamācakṣate so'nantaḥ saptame paryāye garbhaḥ prakaṭo babhūva| sa cārdhaprakaṭitānanda iti devakyā harṣaśokavivardhano jātaḥ| mahāniti harṣaḥ| tāddaśopi māraṇīya iti śokaḥ| prabhāvasyādarśanāt

6.6

bhagavānapi viśvātmā viditvā kaṃsajaṃ bhayam
yadūnāṃ nijanāthānāṃ yogamāyāṃ samādiśat
gaccha devi vrajaṃ bhadre gopagobhiralaṅkṛtam

6.7

rohiṇī vasudevasya bhāryāste nandagokule
anyāśca kaṃsasaṃvignā vivareṣu vasanti hi

6.8

devakyā jaṭhare garbhaṃ śeṣākhyaṃ dhāma māmakam
tatu sannikṛṣya rohiṇyā udare sanniveśaya

6.9

athāhamaṃśabhāgena devakyāḥ putratāṃ śubhe
prāpsyāmi tvaṃ yaśodāyāṃ nandapatnyāṃ bhaviṣyasi

6.10

arciṣyanti manuṣyāstvāṃ sarvakāmavareśvarīm
dhūpopahārabalibhiḥ sarvakāmavarapradām

6.11

nāmadheyāni kurvanti sthānāni ca narā bhuvi
durgeti bhadrakālīti vijayā vaiṣṇavīti ca

6.12

kumudā caṇḍikā kṛṣṇā mādhavī kanyaketi ca
māyā nārāyaṇīśānī śāradetyambiketi ca

6.13

garbhasaṅkarṣaṇāt taṃ vai prāhuḥ saṅkarṣaṇaṃ bhuvi
rāmeti lokaramaṇād balabhadraṃ balocchrayāt

6.14

sandiṣṭaivaṃ bhagavatā tathetyomiti tadvacaḥ
pratigṛhya parikramya gāṃ gatā tat tathākarot

6.15

garbhe praṇīte devakyā rohiṇīṃ yoganidrayā
aho visraṃsito garbha iti paurā vicukruśuḥ

6.16

bhagavānapi viśvātmā bhaktānāmabhayaṅkaraḥ
āviveśāṃśabhāgena mana ānakadundubheḥ

6.17

sa bibhrat pauruṣaṃ dhāma bhrājamāno yathā raviḥ
durāsadotidurdharṣo bhūtānāṃ sambabhūva ha

6.18

tato jaganmaṅgalamacyutāṃśaṃ samāhitaṃ śūrasutena devī
dadhāra sarvātmakamātmabhūtaṃ kāṣṭhā yathānandakaraṃ manastaḥ

6.19

sā devakī sarvajagannivāsanivāsabhūtā nitarāṃ na reje
bhojendragehe'gniśikheva ruddhā sarasvatī jñānakhale yathā satī

6.20

tāṃ vīkṣya kaṃsaḥ prabhayājitāntarāṃ virocayantīṃ bhavanaṃ śucismitām
prām̐haiṣa me prāṇaharo harirguhāṃ dhruvaṃ śrito yan na pureyamīdṛśī

6.21

kimadya tasmin karaṇīyamāśu me yadarthatantro na vihanti vikramam
striyāḥ svasurgurumatyā vadhoyaṃ yaśaḥ śriyaṃ hantyanukālamāyuḥ

6.22

sa eṣa jīvan khalu sampareto varteta yotyantanṛśaṃsitena
dehemṛte taṃ manujāḥ śapanti gantā tamondhaṃ tanumānino dhruvam

6.23

iti ghoratamād bhāvāt sannivṛttaḥ svayamprabhuḥ
āste pratīkṣaṃstajjanma harervairānubandhakṛt

6.24

āsīnaḥ saṃviśāṃstiṣṭhan bhuñjānaḥ paryaṭan piban
cintayāno hṛṣīkeśamapaśyat tanmayaṃ jagat

6.25

brahmā bhavaśca tatraitya munibhirnāradādibhiḥ
devaiḥ sānucaraiḥ sākaṃ gīrbhirṣṛṣaṇamīḍatuḥ

6.26

devā ūcuḥ—satyavrataṃ satyaparaṃ trisatyaṃ satyasya yoniṃ nihitaṃ ca satye
satyasya satyamṛtasatyanetraṃ satyātmakaṃ tvāṃ śaraṇaṃ prapannāḥ

6.26-2

tatra prathamaṃ devānāṃ satyaṃ daityānāmanṛtaṃ pramāṇam| ataḥ satyarūpo bhagavānavatīrṇa iti nirūpyate| satyamapi devānāṃ hitakāryaṣṭavidhaṃ bhavati| aṃśataḥ ṣoḍaśavidham| vede satyaṃ pañcavidhaṃ nirūpitaṃ 'satyaṃ para'mityatra 'prājāpatyo hāruṇi'rityatrāpi| yat satyaṃ tat paraṃ sarvebhya utkṛṣṭam| yadvā sarvotkṛṣṭaṃ tat satyam| evaṃ satyatvasarvotkṛṣṭatvayoraikyaṃ pratipādanīyam
ata eva satyena svargalokāccyutiḥ kadāpi na bhavatītyāmuṣmikaphalotkarṣa uktaḥ
aihike'pi satāṃ satyameva mūlaṃ phalam | ataḥ satyaṃ pramāṇaprameyasādhanaphalarūpamiti ye devapakṣapātinaste satya eva ramante | tathā ca śrutiḥ "satyaṃ paraṃ paraśca satyaṃ satyena na svargalokāccyavante kadācana satāṃ hi satyaṃ tasmāt satye ramanta" iti | tadatrāpi nirūpyate
loke hi vratamutkṛṣṭam | yastu yat kiñcana vratamātiṣṭhati sa para ityucyate
satyamapi | bhagavatastūbhayaṃ satyam | satyameva vrataṃ yasya | tāhaśaṃ tvāṃ śaraṇaṃ prapannā iti sambandhaḥ | evaṃ vratasatyayoraikyamuktam | ubhayoḥ paratvāt
ataḥ paraṃ yat paraṃ loke vede ca dvādaśavidhaṃ nirūpitaṃ 'satyaṃ tapo damaḥ śamo dānaṃ
dharmaḥ prajananamagnyo'gnihotraṃ yajño maunaṃ sannyāsa'iti tat sarvaṃ bhagavataḥ satyameva | yathārthameva | na tu daityānāmiva tad dvādaśavidhamayathārtham | atra śrutiranusandheyā pūrvanirdiṣṭā
bhagavato vratāni "kaunteya pratijānīhi" "dviḥ śaraṃ nābhisandhatte" "anaśnannanyo abhicākaśīti" "sādhavo hṛdayaṃ mahyam"mityādivākyaiḥ pratipāditāni | lokānusāreṇa
devahitakāriṇo niyāmakaṃ satyameva | anyathā īśvaraḥ kena niyamitaḥ syāt? yathā prakṛte
svasatyavākyādeva samāgataḥ
loke hi trayo lokāstraya ātmāno bhūrādayaḥ kāyādayaśca | ta ubhaye'pi triśabdenocyante | trayo'pi satyā yasya | anena sādhanaphale ekīkṛtya nirūpite | evaṃ caturdhāṣṭavidho nirūpita upapattirūpaḥ
jñānaśaktiṃ satyatvena nirūpayati ṛtasatye netre yasyeti | jñānaśaktirdvividhā
pramāṇabalena prameyabalena ca | pramāṇaṃ vedaḥ | prameyaṃ bhagavaddharmāḥ | ṛtaṃ sūnṛtā vāṇī
vedaḥ satyapratipādakaḥ | ataḥ satyanirūpaṇaprastāvepyṛtanirūpaṇam | ṛtasatye netre prāpake
yasyeti bhagavatprāptirdvidhā bhavatītyuktam
evaṃ śaktidvayaṃ satyatvena nirūpya dharmiṇaṃ satyatvena nirūpayanti satyātmakamiti | satyamevātmā svarūpaṃ yasya | yaḥ sarvāneva dharmān vyāpya tiṣṭhati sa ātmā | sa satyamabādhitaṃ
bhagavataḥ sadrūpam | svārthe kaḥ | kaṃ phalaṃ vā | satyamātmā kaṃ sukhaṃ ca yasya | saccidānandarūpo bhagavān | cidānandayorapi satyarūpateti tathoktam | tādśe ca jīvaiḥ kartavyaṃ
śaraṇagamanameva | prapannā itibahuvacanaṃ sarveṣāmeva devānāṃ satyatayā saṃrakṣārtham

6.27

ekāyano'sau dviphalastrimūlaścatūrasaḥ pañcavidhaḥ ṣaḍātmā
saptatvagaṣṭaviṭapo navākṣo daśacchadī dvikhago hyādivṛkṣaḥ

6.28

tvameka evāsya sataḥ prasūtistvaṃ sannidhānaṃ tvamanugrahaśca
tvanmāyayā saṃvṛtacetasastvāṃ paśyanti nānā na vipaścito ye

6.29

bibharṣi rūpāṇyavabodha ātman kṣemāya lokasya carācarasya
sattvopapannāni sukhāvahāni satāmabhadrāṇi muhuḥ khalānām

6.30

tvayambujākṣākhilasattvadhāmni samādhināveśitacetasaike
tvatpādapotena mahatkṛtena kurvanti govatsapadaṃ bhavābdhim

6.30-2

taraṇasādhanaṃ potaḥ| caraṇasya pṛthvīrūpasyākāśarūpasya vākṣararūpasya vā potatvam| bhūmiścet sarvajanīnā| ākāśaṃ ca| bhagavadbhāvakasamādhau bhagavati vidyamāne pādasya potatvābhāvāt samādhikalpitasyaiva ca saṃsāramadhyapātāt kathaṃ potatvamityāśaṅkyāha mahatkṛteneti| mahadbhiḥ kṛtena| mahānto hi sarvasyāpi padārthasya sādhyasādhanatāmavagacchanti| ataḥ samādhāveva bhagavatsphūrtau sa pādaḥ saṃsāratārako bhavatītyalaukikasāmarthyena na yuktivirodhaḥ śaṅkanīyaḥ| "ayaṃ tu paramo dharmo yad yogenātmadarśana" miti smṛteḥ| yathā yāgādi svargasādhanaṃ tathedamapyadṛṣṭadvārā bhaviṣyatītyāśaṅkya tannirākaraṇārthamapi mahatkṛtenetyuktam| pādapoto mahān kṛtaḥ| hṛdayaṃ saṃsārapāraṃ cābhivyāpya yathā tiṣṭhati tāvān kṛta ityarthaḥ| karaṇaṃ samādhireva| govatsapadamiti| tīrṇasaṃsārasyāsthāpitatvād vatsapadakaraṇam| anena saṃsāre sthitā eva saṃsāraṃ tucchaṃ manyante| anatigambhīratvāya vatsapadam| samādhau sthitaḥ samādhinirvāhakaṃ saṃsāramatitucchatvena manyate| siddho yogaḥ svayameva sarvameva saṃsāraṃ śoṣayitvā svanirvāhakameva sthāpitavān| na ca te mahāpuruṣā anyeṣāmuddhāramakṛtvā vatsapadatvamātre jātepi svayameva taranti| ato vatsapadameva kṛtvā yāvadanyeṣāmuddhāro bhavati tāvat tūṣṇīṃ tiṣṭhanti| ata uktaṃ vatsapadaṃ kurvantīti pramāṇasamāptiḥ

6.31

svayaṃ samuttīrya sudustaraṃ dyuman bhavārṇavaṃ bhīmamadabhrasauhṛdāḥ
bhavatpadāmbhoruhanāvamatra te nidhāya yātāḥ sadanugraho bhavān

6.32

yenyeravindākṣa vimuktamāninastvayyastabhāvādaviśuddhabuddhayaḥ
āruhya kṛcchreṇa paraṃ padaṃ tataḥ patantyadhonādṛtayuṣmadaṅghrayaḥ

6.33

tathā na te mādhava tāvakāḥ kacid bhraśyanti mārgāt tvayi baddhasauhṛdāḥ
trayābhiguptā vicaranti nirbhayā vināyakānīkapamūrdhasu prabho

6.34

sattvaṃ viśuddhaṃ śrayate bhavān sthitau śarīriṇāṃ śreya upāyanaṃ vapuḥ
vedakriyāyogatapaḥsamādhibhistavārhaṇaṃ yena janaḥ samīhate

6.34-2

ataḥ sthitau sthityarthaṃ yadā bhavān viśuddhaṃ sattvaṃ sattvaguṇaṃ śrayate tadaiva tena sattvaguṇena
loke prasṛtena vyāptā āśramasthāḥ krameṇa vedādhyayanaṃ kriyāyogaḥ karmānuṣṭhānaṃ tapo vanavāsādiḥ samādhirātmasthitiśceticaturvidhān dharmān samyaganutiṣṭhanti| tatopi tena
dharmeṇa śuddhāntaḥkaraṇāstavārhaṇaṃ samīhante| śuddhaireva hi bhagavatsevā kartuṃ śakyata iti
nanu vedenaiva kāryasiddhau kiṃ sattvaguṇenetyāśaṅkyāha śarīriṇāmityādi| yadi phaladātā
kopi na syāt prathamapravṛttaṃ visaṃvādinaṃ dṛṣṭvā kopi na pravarteta| nanvadṛṣṭādidvārā bhūtasaṃskāradvārā vā kāryasiddhau kiṃ sattvamūrtyetyāśaṅkyāha śarīriṇāmiti| te hi śarīrābhimānino vidyamānaśarīrāśca| yadi prathamaṃ śarīrabhinnatayātmānaṃ jānīyustadā kartṛsamānādhikaraṇamadṛṣṭamutpadyetaiva| dehāntare vā phale prāpye bhūtasaṃskāro bhavet| ubhayoścābhāvāt
phaladātā bhagavānevāpekṣyate| tadāha śreya upāyanam| upa samīpa ānīya samarpaṇam
yasmād vapuriti| daivagatyā phalasiddhijñānābhāvāya| astu vā phalasiddhiḥ| tasya dharmasya
bhagavadbhajane karaṇatvaṃ sahāyatvaṃ vā cenna syāt tadā kṣayiṣṇveva phalamiti pūrvadoṣānivṛttiḥ
ato vaidike mārge sarvadharmapravartako bhagavāniti devānāṃ pakṣapoṣakaḥ| jana ityekavacanaṃ
jātyabhiprāyaṃ durlabhatvajñāpanāya

6.35

sattvaṃ na ced dhātaridaṃ nijaṃ bhaved vijñānamajñānabhidāpamārjanam
guṇaprakāśairanumīyate bhavān prakāśate yasya ca yena vā guṇaḥ

6.36

na nāmarūpe guṇakarmajanmabhirnirūpitavye tava tasya sākṣiṇaḥ
manovacobhyāmanumeyavartmano deva kriyāyāṃ pratiyantyathāpi hi

6.37

śrṛṇvan gṛṇan saṃsmarayaṃśca cintayan nāmāni rūpāṇi ca maṅgalāni te
kriyāsu yuṣmaccaraṇāravindayorāviṣṭacitto na bhavāya kalpate

Commentaries (1)

Linked texts (9)