Kaumarakhanda 1
Kaumārakhaṇḍa 1
- Language
- Sanskrit
Contents
- 1.85 — 1 part
1.1
śrīgaṇeśāya namaḥ || oṃ namo bṛhaspataye || namatasmai brahmaṇe || viṣṇave namaḥ || śrīmunaya ūcuḥ || dakṣiṇārṇavatīreṣu yāni tīrthāni paṃca ca
tāni brūhi viśālākṣa varṇayaṃtyati tāni ca
1.2
sarvatīrthaphalaṃ yeṣu nāradādyā vadaṃti ca || teṣāṃ caritamāhātmyaṃ śrotumicchāmahe vayam
1.3
ugraśravā uvāca || || śṛṇudhvamatyadbhutapuṇyasatkathaṃ kumāranāthasya mahāprabhāvam || dvaipāyano yanmama cāha pūrvaṃ harṣāṃburomodgamacarcitāṃgaḥ
1.4
kumāragītā gāthātra śrūyatāṃ munisattamāḥ || yā sarvadevairmunibhiḥ pitṛbhiśca prapūjitā
1.5
maṃdhvācārastaṃbhatīrthaṃ yo niṣeveta mānavaḥ
niyataṃ tasya vāsaḥ syādbrahmaloke yathā mama
1.6
brahmalokādviṣṇulokastasmādapi śivasya ca || putrapriyatvāttasyāpi guhaloko mahattamaḥ
1.7
atrāścaryakathā yā ca phālgunasya pureritā || nāradena muniśreṣṭhāṃstāṃ vo vakṣyāmi vistarāt
1.8
purā nimitte kasmiṃścitkirīṭī maṇikūṭataḥ
samudre dakṣiṇe'bhyāgātsnātuṃ tīrthāni paṃca ca
1.9
varjayaṃti sadā yāni bhayāttīrthāni tāpasāḥ || kumāreśasya pūrvaṃ ca tīrthamasti muneḥ priyam
1.10
staṃbheśasya dvitīyaṃ ca saubhadrasya muneḥ priyam || barbareśvaramanyacca paulomīpriyamuttamam
1.11
caturthaṃ ca mahākālaṃ karaṃdhamaṃ nṛpapriyam || bharadvājasya tīrthaṃ ca siddheśākhyaṃ hi paṃcamam
1.12
etāni paṃca tīrthāni dadarśa kurupuṃgavaḥ || tapasvibhirjitāni mahāpuṇyāni tāni ca
1.13
dṛṣṭvā pārśve nāradīyānapṛcchata mahāmunīn || tīrthānīmāni ramyāṇi prabhāvādbhutavaṃti ca
1.14
kimarthaṃ brūta varjyaṃte sadaiva brahmavādibhiḥ
tāpasā ūcuḥ || || gpartrāhāḥ paṃca vasaṃtyeṣu haraṃti ca tapodhanān
1.15
ata etāni varjyaṃte tīrthāni kurunaṃdana || iti śrutvā mahābāhurgamanāya mano dadhe
1.16
tatastaṃ tāpasāḥ procurgaṃtuṃ nārhasi phālguna || bahavo bhakṣitā grāhaiḥ rājāno munayastathā
1.17
tattvaṃ dvādaśa varṣāṇi tīrthānāmarbudeṣvapi || snātaḥ kimetaistīrthaiste mā pataṃgavrato bhava
1.18
arjuna uvāca || || yaduktaṃ karuṇāsāraiḥ sāraṃ kiṃ tadihocyatām || dharmārthī manujo yaśca na sa vāryo mahātmabhiḥ
1.19
dharmakāmaṃ hi manujaṃ yo vārayati maṃdadhīḥ || tadāśritasya jaṃgato niḥśvāsairbhasmasādbhavet
1.20
yajjīvitaṃ cācirāṃśusamānakṣaṇabhaṃguram || tacceddharmakṛte yāti yātu doṣo'sti ko nanu
1.21
jīvitaṃ ca dhanaṃ dārāḥ putrāḥ kṣetragṛhāṇi ca || yānti yeṣāṃ dharmakṛte ta eva bhuvi mānavāḥ
1.22
tāpasā ūcuḥ || || evaṃ te bruvataḥ pārtha dīrghamāyuḥ pravardhatām
sadā dharme ratirbhūyādvāhi svaṃ kuru vāṃchitam
1.23
evamuktaḥ praṇamyaitānāśīrbhirabhisaṃstutaḥ || jagāma tāni tīrthāni draṣṭuṃ bharatasattamaḥ
1.24
tataḥ saubhadramāsādya maharṣestīrthamuttamam || vigāhya tarasā vīraḥ snānaṃ cakre paraṃtapaḥ
1.25
atha taṃ puruṣavyāghramantarjalacaro mahān
nijagrāha jale grāhaḥ kuṃtīputraṃ dhanaṃjayam
1.26
tamādāyaiva kauṃteyo visphuraṃtaṃ jalecaram || udatiṣṭhanmahābāhurbalena balināṃ varaḥ
1.27
uddhṛtaścaiva tu grāhaḥ so'rjunena yaśasvinā || babhūva nārī kalyāṇī sarvābharaṇabhūṣitā
1.28
dīpyamānaśikhā viprā divyarūpā manoramā
tadadbhutaṃ mahādbuddhvā kuṃtīputro dhanaṃjayaḥ
1.29
tāṃ striyaṃ paramaprītaḥ idaṃ vacanamabravīt || kā vai tvamasi kalyāṇi kuto vā jalacāriṇī
1.30
kimarthaṃ ca mahatpāpamidaṃ kṛtavatī hyasi || || nāryuvāca || || apsarā hyasmi kauṃteya devāraṇyanivāsinī
1.31
iṣṭā dhanapaternityaṃ varcānāma mahābala || mama sakhyaścatasro'nyāḥ sarvāḥ kāmagamāḥ śubhāḥ
1.32
tābhiḥ sārdhaṃ prayātāsmi devarājaniveśanāt || tataḥ paśyāmahe sarvā brāhmaṇaṃ cāniketanam
1.33
rūpavaṃtamadhīyānamekamekāṃtacāriṇam || tasya vai tapasā vīra tadvanaṃ tejasāvṛtam
1.34
āditya iva taṃ deśaṃ kṛtsnamevānva bhāsayat || tasya dṛṣṭvā tapastādrūpaṃ cādbhutadarśanam
1.35
avatīrṇāsmi taṃ deśaṃ tapovighnacikīrṣayā || ahaṃ ca saurabheyī ca sāmeyī budbudā latā
1.36
yaugapadyena taṃ vipramabhyagacchāma bhārata || gāyaṃtyo lalamānāśca lobhayaṃtyaśca taṃ dvijam
1.37
sa ca nāsmāsu kṛtavānmano vīraḥ kathaṃcana || nākaṃpata mahātejāḥ sthitastapasi nirmale
1.38
so'śapatkupito'smāsu brāhmaṇaḥ kṣatriyarṣabha || grāhabhūtā jale yūyaṃ bhaviṣyatha śataṃ samāḥ
1.39
tato vayaṃ pravyathitāḥ sarvā bharatasattama || āyātāḥ śaraṇaṃ vipraṃ tapodhanamakalmaṣam
1.40
rūpeṇa vayasā caiva kaṃdarpeṇa ca darpitāḥ || ayuktaṃ kṛtavatyaḥ sma kṣaṃtumarhasi no dvija
1.41
eṣa eva vadho'smākaṃ sa paryāptastapodhana || yadyaṃ śaṃsitātmānaṃ malobruṃ tvā upāgatāḥ
1.42
avadhyāśca striyaḥ sṛṣṭā manyaṃte dharmaciṃtakāḥ || tasmāddharmeṇa dharmajña eṣa vādo manīṣiṇām
1.43
śaraṇaṃ ca prapannānāṃ śiṣṭāḥ kurvaṃti pālanam || śaraṇyaṃ tvāṃ prapannāḥ smastasmāttvaṃ kṣaṃtumarhasi
1.44
evamuktastu dharmātmā brāhmaṇaḥ śubhakarmakṛt || prasādaṃ kṛtavāñchūro ravisomasamaprabhaḥ
1.45
brāhmaṇa uvāca || bhavatīnāṃ caritreṇa parimuhyāmi cetasi || aho dhāṃṣṭaryamaho moho yatpāpāya pravartanam
1.46
masta kasthāyinaṃ mṛtyuṃ yadi paśyedayaṃ janaḥ || āhāro'pi na roceta kimutākāryakāritā
1.47
āho mānuṣyakaṃ janma sarvajanmasu durlabham || tṛṇavatkriyate
kaiścidyoṣinmūḍherdurādharaiḥ
1.48
tānvayaṃ samapṛcchāmo janirvaḥ kiṃnimittataḥ || ko vā lābho vicāryaitanmanasā saha procyatām
1.49
na caitāḥ
parinindāmo janiryābhyaḥ pravartate || kevalaṃ tānvinindāmo ye ca tāsu nirargalāḥ
1.50
yataḥ padmabhuvā sṛṣṭaṃ mithunaṃ viśvasṛjye || tattathā paripālyaṃ
vai nātra doṣo'sti kaścana
1.51
yā bāṃdhavaiḥ pradattā syāddvijasamāgame || gārhasthyapālanaṃ dhanyaṃ tayā sākaṃ hi sarvadam
1.52
yathāprakṛti
puṃyogo yatnenāpi parasparam || sādhyamāno guṇāya syādguṇāpyasādhitaḥ
1.53
evaṃ yatnātsādhyamānaṃ svakaṃ gārhasthyasuttamam || guṇāya
mahate bhūyādguṇāpyasādhitam
1.54
pure paṃcamukhe dvāḥstha ekādaśabhairutaḥ || sākaṃ nāryā bahvapatyaḥ sa kathaṃ syādacetanaḥ
1.55
yaśca
striyā samāyogaḥ paṃcayajñādikarmabhiḥ || viśvopakṛtaye sṛṣṭā mūḍhairhā sādhyate'nyathā
1.56
aho śṛṇudhvaṃ no ceddhaḥ śuśrūṣā jāyate śubhā
tathāpi bāhumuddhṛtya rorūyāmaḥ śṛṇoti kaḥ
1.57
ṣaḍdhātusāraṃ taddhīyaṃ samānaṃ parihāya ca || vinikṣepe kuyonau tu tasyedaṃ proktavānyamaḥ
1.58
prathamaṃ cauṣadhīdrogdhā ātmadrogdhā tataḥ punaḥ || pitṛdrogdhā viśvadrogdhā yātyaṃdhaṃ śāśvatīḥ samāḥ
1.59
manuṣyaṃ pitaro devā munayo mānavā
stathā || bhūtāni copajīvaṃti tadarthaṃ niyato bhavet
1.60
vacasā manasā caiva jihvayā karaśrotrakaiḥ || dāṃtamāhurhi sattīrthaṃ kākatīrthamataḥ param
1.61
kākaprāye nare yasminramaṃte tāmasā janāḥ || haṃso'yamiti devānāṃ ko'rthastena viciṃtyatām
1.62
evaṃvidhaṃ hi viśvasya nirmāṇaṃ smarato
hṛdi || api kṛte trilokyāśca kathaṃ pāpe ramenmanaḥ
1.63
tadidaṃ cānyamartyānāṃ śāstradṛṣṭamaho striyaḥ || yamaloke mayā dṛṣṭaṃ muhye pratyakṣataḥ
katham
1.64
bhavatīṣu ca kaḥ kopo ye yadarthe hi nirmitāḥ || te tamarthaṃ prakurvaṃti satyamastubhameva ca
1.65
śataṃ sahasraṃ viśvaṃ ca sarvamakṣaya
vācakam || parimāṇaṃ śataṃ tveva naitadakṣyavācakam
1.66
yadā ca vo grāhabhūtā gṛhṇatīḥ puruṣāñjale || utkarṣati jalātkaścitsthale puruṣasattamaḥ
1.67
tadā yūyaṃ punaḥ sarvāḥ svaṃ rūpaṃ pratipatsyatha || anṛtaṃ noktapūrvaṃ me hasatāpi kadācana || kalyāṇasya supaktasya śuddhistaddvārā hi vaḥ
1.68
nāryuvāca || || tatobhivādya taṃ vipraṃ kṛtvā caiva pradakṣiṇam
1.69
aciṃtayāmāpasṛtya tasmāddeśātsuduḥkhitāḥ || kra nu
nāma vayaṃ sarvāḥ kālenālpena taṃ naram
1.70
samāgacchema yo naḥ svaṃ rūpamāpādayetpunaḥ || tā vayaṃ ciṃtayitveha muhūrtādiva bhārata
1.71
haṣṭavatyo mahābhāgaṃ devarṣimatha nāradam || sarvā hṛṣṭāḥ sma taṃ dṛṣṭvā devarṣimimitadyutim
1.72
abhivādya ca taṃ pārtha sthitāḥ smo vyathitā
nanāḥ || sa no'pṛcchaduḥkhamūlamuktavatyo vayaṃ ca tam
1.73
śrutvā taṃ ca yathātattvamidaṃ vacanamabravīt || dakṣiṇe sāgare'nūpe paṃca tīrthāni saṃti
vai
1.74
puṇyāni ramaṇīyāni tāni gacchata mā ciram || tatrasthāḥ puruṣavyāghraḥ pāṃḍavo vo dhanaṃjayaḥ
1.75
mokṣayiṣyati śuddhātmā duḥkhā
dasmānna saṃśayaḥ || tasya sarvā vayaṃ vīra śrutvā vākyamihāgatāḥ
1.76
tvamidaṃ satyavacanaṃ kartumarhasi pāṃḍava || tvadvidhānāṃ hi sādhūnāṃ
janma dīnopakārakam
1.77
śrutveti vacanaṃ tasyāḥ saṅgo tīrtheṣvanukramāt || grāhabhūtāścojjhāra yathāpūrvāḥ sa pāṃḍavaḥ
1.78
tataḥ praṇamya tā vīraṃ procyamānā jayāśiṣaḥ || gaṃtuṃ kṛtābhilāṣaśca prāha pārtho dhanaṃjayaḥ
1.79
eṣa me hṛdi saṃdehaḥ suhṛdaḥ parivartate || kasmāddho
nāradamuniranujajñe pravāsitum
1.80
sarvaḥ ko'pyatihīno'pi svapūjyasyārthasādhakaḥ || svapūjyatīrtheṣvāvāsaṃ proktvāvrāradaḥ katham
1.81
tathaiva navadurgāsu satīṣvatibalāsu ca || siddheśe siddhagaṇe cāpi vo'tra sthitiḥ katham
1.82
ekaika eṣāṃ śakto hi api devānnivāritum
tīrthasaṃrodhakāriṇyaḥ sarvā nāvārayatkatham
1.83
iti ciṃtayate mahyaṃ bhṛśaṃ dolāyate manaḥ || mahanme kautukaṃ jātaṃ satyaṃ vā vaktumarhatha
1.84
apsarasa ucuḥ || || yogyaṃ pṛcchasi kaunteya punaḥ paśyottarāṃ diśam
1.85
eṣa svaviprairabhisaṃvṛto'yyo muniḥ samāyāti tatheti nāradaḥ
sarvaṃ hi pṛṣṭaṃ tava vai sa vaktā proccaivamākāśatalaṃ gatāstāḥ
1.85.p1
iti śrīskaṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvara khaṇḍe kaumārikākhaṃḍe pārthena pañcāpsaraḥsamuddharaṇaṃnāma prathamo'dhyāyaḥ
Linked texts (7)
- Critical edition (BORI) — Sanskrit
- Mārkaṇḍeyapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Kumārikākhaṇḍa — Sanskrit
- Vaiṣṇavakhaṇḍa — Sanskrit
- Māheśvarakhaṇḍa — Sanskrit
- Kaumārīkākhaṇḍa — Sanskrit
- Mokṣakāṇḍa — Lakṣmīdhara Bhaṭṭa, Sanskrit