Kaumarakhanda 4
Kaumārakhaṇḍa 4
- Language
- Sanskrit
Contents
- 4.98 — 1 part
4.1
7
nārada uvāca || || tatastvahaṃ cintayāmi kathaṃ sthānamidaṃ bhavet || mamāyattaṃ yato rājñāṃ bhūmireṣā sadā vaśe
4.2
yattvahaṃ dharmavarmāṇaṃ gatvā
yāce ha medinīm || aparyatyeva sa ca me yācito na punaḥ paraḥ
4.3
tathā hi munibhiḥ proktaṃ dravyaṃ trividhamuttamam || śuklaṃ madhyaṃ ca śabalam
dharmaṃ kṛṣṇamucyate
4.4
śruteḥ saṃpādanācchiṣyātprāptaṃ śuklaṃ ca kanyayā || tathā kusīdavāṇijyakṛṣiyācitameva ca
4.5
śabalaṃ procyate sadbhiryū
tacauryeṇa sāhasaiḥ || vyājenopārjitaṃ yacca tatkṛṣṇaṃ samudāhṛtam
4.6
śuklavittena yo dharmaṃ prakuryācchraddhayānvitaḥ || tīrthaṃ pātraṃ samāsādya devatve
tatsamaśnute
4.7
rājasena ca bhāvena vittena śabalena ca || pradadyāddānamarthibhyo mānuṣyatve tadaśnute
4.8
tamovṛtastu yo dadyātkṛṣṇavittena
mānavaḥ || tiryaktve tatphalaṃ pretya samaśnāti narādhamaḥ
4.9
tattu yācitadravyaṃ me rājasaṃ hi sphuṭaṃ bhavet || atha brāhmaṇabhāvena nṛpaṃ yāce prati
graham
4.10
tadpyaho cātikaṣṭaṃ hetunā tena me matam || ayaṃ pratigraho ghoro madhvāsvādo viṣopamaḥ
4.11
pratigraheṇa saṃyuktaṃ
hyamīvamāviśedvijam || tasmādahaṃ nivṛttaśca pāpādasmātpratigrahāt
4.12
tataḥ kenāpyupāyena dvayoranyatareṇa tu || svāyattaṃ sthānakaṃ kurma
etatsañcintaye muhuḥ
4.13
yathā kubhāryaḥ puruṣaścintāṃtaṃ na prapadyate || tathaiva visṛśaṃścāhaṃ ciṃtāṃtaṃ na labhāmyaṇa
4.14
eta
sminnantare pārtha snātuṃ tatra samāgatāḥ || bahavo munayaḥ puṇye mahīsāgarasaṃgame
4.15
ahaṃ tānabravaṃ sarvānkuto yūyaṃ samāgatāḥ
te māmūcuḥ praṇamyātha saurāṣṭraviṣaye mune
4.16
dharmavarmeti nṛpatiryo'sya deśasya bhūpatiḥ || sa tu dānasya tattvārthī tepe varṣagaṇā
nbahūn
4.17
tatastaṃ prāha khe vāṇī ślokamekaṃ nṛpa śṛṇu || dvihetu ṣaḍadhiṣṭhānaṃ ṣaḍaṃgaṃ ca dvipākayuk
4.18
catuḥprakāraṃ trividhaṃ trināśaṃ
dānamucyate || ityekaṃ ślokamābhāṣya khe vāṇī virarāma ha
4.19
ślokasyārthaṃ nāvabhāṣe pṛcchamānāpi nārada || tato rājā dharmavarmā paṭahe
nānvavoṣayat
4.20
yastu ślokasya caivāsya labdhasya tapasā mayā || karoti samyagvyākhyānaṃ tasya caitaddāsyāham
4.21
gavāṃ ca sapta
niyutaṃ suvarṇaṃ tāvadeva tu || saptagrāmānprayacchāmi ślokavyākhyāṃ karoti yaḥ
4.22
paṭaheneti nṛpateḥ śrutvā rājño vaco mahat || ājagmurbahude
śīyā brāhmaṇāḥ koṭiśo mune
4.23
punardurbodhavinyāsaḥ ślokastairviprapuṃgavaiḥ || ākhyātuṃ śakyate naiva guṃḍo mūkairyathā mune
4.24
vayaṃ ca tatra yātāḥ smo dhanalobhena nārada || durbodhatvānnamaskṛtya ślokaṃ cātra samāgatāḥ
4.25
durvyākhyeyastvayaṃ śloko dhanaṃ labdhyaṃ na caiva naḥ
tīrthayātrāṃ kathaṃ yāmītyevācintyātra cāgatāḥ
4.26
evaṃ phālguna tepāṃ tu vacaḥ śrutvā mahātmanām || atīva saṃprahṛṣṭo'haṃ tānvisṛjyetayaciṃta
yam
4.27
aho prāpta upāyo me sthānaprāptau na saṃśayaḥ || ślokaṃ vyākhyāya nṛpaterlapsye sthānaṃ dhanaṃ tathā
4.28
vidyāmūlyena naivaṃ ca yaścitaḥ
syātpratigrahaḥ || satyamāha purāṇārṣirvāsudevo jagadguruḥ
4.29
dharmasya yasya śraddhā syānna ca sā naivaṃ pūryate || pāpasya yasya śraddhāsyānna ca sāpi na pūrya
te
4.30
evaṃ vicitya vidvāṃsaḥ kurvaṃti yathāruci || satyametaddvijovākyaṃ durlabho'pi yathā hi me
4.31
manoratho'yaṃ saphalaḥ saṃbhūto'karitaḥ sphuṭam
enaṃ ca durvidaṃ ślokamahaṃ jānāmi susphuṭam
4.32
amūrtaiḥ pitṛbhiḥ pūrvameṣa khyāto hi me purā || evaṃ harṣānvitaḥ pārtha saṃcinyāhaṃ tato muhuḥ
4.33
praṇamyaṃ tīrthaṃ calito mahīsāgarasaṃgamam || vṛddhabrāhmaṇarūpeṇa tatohaṃ yātavānnṛpam
4.34
idaṃ bhaṇitavānasmi ślokavyākhyāṃ nṛpa śṛṇu || yatte
paṭahavikhyātaṃ dānaṃ ca praguṇīkuru
4.35
evamukte nṛpaḥ prāha procyurevaṃ hi koṭiśaḥ || dvijottamāḥ punarnāsyaṃ proktamartho hi śakyate
4.36
ke
dvihetū ṣaḍākhyātānyadhiṣṭhānāni kāni ca || kāni caiva ṣaḍaṃgāni ko dvau pāko tathā smṛtau
4.37
ke ca prakārāścatvāraḥ kiṃsvittrividhaṃ dvija
trayo nāśāśca ke proktā dānasyaitatsphuṭaṃ vada
4.38
sphuṭānpraśnānimānsapta yadi vakṣyasi brāhmaṇa || tato gavāṃ saptaniyutaṃ suvarṇaṃ tāvadeva tu
4.39
sapta grāmāṃśca dāsyāmi no cedyāsyasi svaṃ gṛham || ityuktavacanaṃ pārtha saurāṣṭrasvāminaṃ nṛpam
4.40
dharmavarmāṇamastavevaṃ prāvocamavadhāraya
ślokavyākhyāṃ sphuṭāṃ vakṣye dānahetū ca tau śṛṇu
4.41
alpatvaṃ vā bahutvaṃ vā dānasyābhyudayāvaham || śraddhā śaktiśca dānānāṃ vṛddhacakṣayakare
hi te
4.42
tatra śraddhāviṣaye ślokā bhavanti || kāyakkeśaiśca bahubhirna caivārthasya rāśibhiḥ
4.43
dharmaḥ saṃprāpyate sūkṣmaḥ śraddhā dharmo'dbhutaṃ tapaḥ
śraddhā svargaścaṃ mokṣaśca śraddhā sarvamidaṃ jagat
4.44
sarvasvaṃ jīvitaṃ cāpi dadyādaśraddhayā yaṃdi || nāpnuyātsa phalaṃ kiṃcicchraddhānastato bhavet
4.45
śraddhayā sādhyate dharmo mahadbhirnārtharāśibhiḥ || akiṃcanā hi munayaḥ śraddhāvaṃto divaṃ gatāḥ
4.46
trividhā bhavati śraddhā dehināṃ sā svabhāvajā
sāttvikī rājasī caiva tāmasī ceti tāṃ śṛṇu
4.47
yajaṃte sāttvikā devānyakṣarakṣāṃsi rājasāḥ || pretānbhūtapiśācāṃśca yajaṃte tāmasā janāḥ
4.48
tasmācchraddhāvatā pātre dattaṃ nyāyārjitaṃ hi yat || tenaiva bhagavānrudraḥ svalpakenāpi tuṣyati
4.49
śaktiviṣaye ca ślokā bhavaṃti
kuṭuṃbabhuktavasanādeyaṃ yadatiricyate || madhvāsvādo viṣaṃ paścāddāturdharmo'nyathā bhavet
4.50
śakte parajane dātā svajane duḥkhajīvini || madhvāpā
naviṣādaḥ sa dharmāṇāṃ pratirūpakaḥ
4.51
bhṛtyānāmuparodhena yatkarotyaurdhvadaihikam || taddhavatyasukhodarkaṃ jīvato'sya mṛtasya ca
4.52
sāmā
nyaṃ yācitaṃ nyāsamādhirdārāśca darśanam || anvāhitaṃ ca nikṣepaḥ sarvasvaṃ cānvaye sati
4.53
āpatsvapi na deyāni nava vastūni paṃḍitaiḥ
yo dadāti sa mūḍhātmā prāyaścittīyate naraḥ
4.54
iti te gaditau rājandvau hetū śrūyatāmataḥ || adhiṣṭhānāni vakṣyāmi ṣaḍeva śṛṇu tānyapi
4.55
dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca trīḍāharṣabhayāni ca || adhiṣṭhānāni dānānāṃ ṣaḍetāni pracakṣate
4.56
pātrebhyo dīyate nityamanapekṣya prayojanam || kevalaṃ
dharmabuddhyā yaddharmadānaṃ taducyate
4.57
dhaninaṃ dhanalobhena lobhayitvārthamāharet || tadarthadānamityāhuḥ kāmadānamataḥ śṛṇu
4.58
prayojana
mapekṣyaiva prasaṃgādyatpradīyate || anarheṣu sarāgeṇa kāmadānaṃ taducyate
4.59
saṃsadi vrīḍayā''śrutya arthibhyaḥ pradadāti ca || pratidīyate ca yadānaṃ
vrīḍādānamiti śrutam
4.60
hṛṣṭvā priyāṇi śrutvā vā harṣavadyatpradīyate || harṣadānamiti proktaṃ dānaṃ taddharmaciṃtakaiḥ
4.61
ākrośānarthahiṃsā
nāṃ pratīkārāya yadpradet || dīyate'nupakartṛbhyo bhayadānaṃ taducyate
4.62
proktāni ṣaḍadhiṣṭhānānyaṃgānyapi ca ṣaṭcchṛṇu || dātā pratigrahītā ca
śuddhirdeyaṃ ca dharmayuk
4.63
deśakālau ca dānānāmaṃgānyetāni ṣaḍviduḥ || aparogī ca dharmātmā ditasurūpyasanaḥ śuciḥ
4.64
aniṃdyājīvakarmā ca ṣaḍvidhātā praśasyate || anṛjuścāśraddhāno'śāṃtātmā dhṛṣṭabhīrukaḥ
4.65
asatyasaṃdho nidrālurdātāyaṃ tāma
so'dhamaḥ || triśukraḥ kṛśavṛttiśca ghṛṇāluḥ sakaleṃdriyaḥ
4.66
vimukto yonidoṣebhyo brāhmaṇaḥ pātramucyate || saumyukhyādibhisaṃprītirarthi
nāṃ darśane sadā || satkṛtiścānasūyā ca tadā śuddhiriti smṛtā
4.67
aparābādhamakleśaṃ svayatnenārjitaṃ dhanam || svalpaṃ vā vipulaṃ vāpi
deyamityabhidhīyate
4.68
tenāpi kila dharmeṇa uddiśya kila kiṃcana || deyaṃ taddharmayugiti śūnye śūnyaṃ phalaṃ matam
4.69
nyāyena durlabhaṃ
dravyaṃ deśe kālepi vā punaḥ || dānārho deśakālau tau syātāṃ śreṣṭho na cānyathā
4.70
paṃḍagānīti coktāni drau ca pākāvataḥ śṛṇu || drau
pākau dānajau prāhuḥ paratrātha tvihocyate
4.71
sadbhyo yadīyate kiṃcittatparatropatiṣṭhati || asatsu dīyate kiṃcittadānamiha bhujyate
4.72
drau pākāviti nirdiṣṭo prakārāṃścaturaḥ śṛṇu || dhruvamāhuraihikaṃ kāmyaṃ naimittikamiti kramāt
4.73
vaidiko dānamārgo'yaṃ caturdhā varṇyate
dvijeḥ || prapārāmataḍāgādisarvakāmaphalaṃ dhruvam
4.74
tadāhuraihikamityāhudīyate yadinodine || apatyavijayaiśvaryastrībālārthaṃ pradīyate
4.75
icchāsaṃsthaṃ ca yaddānaṃ kāmyamityabhidhīyate || kālāpekṣaṃ kriyāpekṣaṃ guṇāpekṣamiti smṛtau
4.76
tridhā naimittikaṃ proktaṃ sadā homa
vivarjitam || iti proktāḥ prakārāste traividhyamabhidhīyate
4.77
aṣṭottamāni catvāri madhyamāni vidhānataḥ || kānīyasāni śeṣāṇi
trividhatvamidaṃ viduḥ
4.78
gṛhaprāsādavidyābhūgokūpaprāṇahāṭakam || etānyuttamadānāni uttamadravyadānataḥ
4.79
annārāmaṃ ca vāsāṃsi hayapra
bhṛtivāhanam || dānāni madhyamānīti madhyamadravyadānataḥ
4.80
upānacchatrapātrādiddhimadhvāsanāni ca
4.81
dīpakāṣṭhopalādīni
carasaṃ bahuvārṣikam || iti kānīyasānyām̐hurdānanāśatrayaṃ śṛṇu
4.82
yadttvā tapyate paścādāsuraṃ tadvathā matam || aśraddhayā yadadāti rākṣasaṃ syādvṛthaiva
tat
4.83
yañcākuśya dadātyaṃga dattvā vākkośati dvijam || paiśācaṃ tadvathā dānaṃ dānanāśāstrayastvamī
4.84
iti saptapadairbaddhaṃ dānamāhātmyam || śaktyā te kīrtitaṃ rājansādhu vā'sādhu vā vada
4.85
dharmavarmovāca || || adya me saphalaṃ janma adya me saphalaṃ
tapaḥ || adya te kṛtakṛtyo'smi kṛtaḥ kṛtimatāṃ vara
4.86
paṭhitvā sakalaṃ janma brahmacārī yathā vṛthā || bahukleśātprātabhāryaḥ sā
vṛthā'priyavādinī
4.87
kleśena kṛtvā kūpaṃ vā sa ca kṣārodako vṛthā || bahukleśairjanma nītaṃ vinā dharmaṃ tathā vṛthā
4.88
evaṃ me
yadvathā nāma jātaṃ tatsaphalaṃ tvayā || kṛtaṃ tasmānnamastubhyaṃ dvijebhyaśca namonamaḥ
4.89
satyamāha purā viṣṇuḥ kumārānviṣṇusannini
4.90
nāhaṃ tathā'hi yajamānahavirvitānaśyotadghṛtaplutamadanhutabhuṅmukhena || yadbrāhmaṇasya mukhataścarato'nucāsaṃ tuṣṭasya mayyavahitairnijakarmapākaiḥ
4.91
tanmayā'śarmaṇā vāpi yaddripreṣvapriyaṃ kṛtam || sarvasya prabhavo viprāstatkṣamaṃtāṃ prasādaye
4.92
tvaṃ ca kosi na sāmānyaḥ praṇamyāhaṃ prasādaye
ātmānaṃ khyāpaya mune proktaścetyabravaṃ tadā
4.93
nārada uvāca || || nārado'smi nṛpaśreṣṭha sthānakārthī samāgataḥ || proktaṃ ca dehi me
dravyaṃ bhūmiṃ ca sthānahetave
4.94
yadyapīyaṃ devatānāṃ bhūmirdravyaṃ ca pārthiva || tathāpi yasminyaḥ kāle rājā prārthyaḥ sa niścitam
4.95
sahīśvarasyāvatāro bhartā dātā'bhayasya saḥ || tathaiva tvāmahaṃ yāce dravyaśuddhiparīpsayā || pūrvaṃ samālayaṃ dehi deyārthaṃ prārthanāparaḥ
4.96
rājovāca || yadi tvaṃ nārado vipra rājyamastvakhilaṃ tava || ahaṃ hi brāhmaṇānāṃ te dāsyaṃ kartā na saṃśayaḥ
4.97
nārada uvāca
yadyasmākaṃ bhavānbhaktastato kāryaṃ ca no vacaḥ
4.98
sarvaṃ yattaddehi me dravyamukaṃ bhuvaṃ ca me satagavyūtimātrām || bhūyāttvatopyasya
rakṣeti so'pi mene tvayi cintaye cārthaśeṣam
4.98.p1
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumāri kākhaṇḍe nāradārjunasaṃvāde dānabhedapraśaṃsāvarṇanaṃnāma caturtho'dhyāyaḥ
Linked texts (7)
- Skandamahāpurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Kumārikākhaṇḍa — Sanskrit
- Vaiṣṇavakhaṇḍa — Sanskrit
- Māheśvarakhaṇḍa — Sanskrit
- Kaumārīkākhaṇḍa — Sanskrit
- Kṛtyakalpataru — Lakṣmīdhara Bhaṭṭa, Sanskrit
- Bhaktisāgara — Nārāyaṇa, Sanskrit