Pramāṇa · Search · About · API

Kaumarakhanda 47

Kaumārakhaṇḍa 47

Language
Sanskrit

Contents

47.1

cha|| || nārada uvāca
tathā bahūdakasthāne kathāmākarṇayādbhutām || yasmādbahūdakaṃ kuṇḍaṃ kāmarūpe yadasti ca

47.2

tadasti cātra saṃkrāṃtaṃ tasmātproktaṃ bahūdakam || kapilenātra
tastvā ca varṣāṇi subahūnyapi

47.3

sthāpitaṃ śobhanaṃ liṃgaṃ kapileśvarasaṃjñitam || tacca liṃgaṃ sadā pārtha nandabhadra iti smṛtaḥ

47.4

vāṇiksaṃpūja
yāmāsa trikālaṃ ca kṛtādaraḥ || sarvadharmaviśeṣajñaḥ sākṣāddharma ivāparaḥ

47.5

nājñātaṃ tasya kiṃcicca yaddharmeṣu prakīrtyate ||sarveṣāṃ ca suhattvityaṃ sarveṣāṃ ca
hite rataḥ

47.6

karmaṇā manasā vācā dharmemanupāśritaḥ || na bhūto na bhaviṣyaśca na sa dharmo'sti kiṃcana

47.7

vidoṣo yo hi sarvatra niścityevaṃ
vyavasthitaḥ || asya dharmasamudrasya saṃpravṛddhasya sarvataḥ

47.8

nirmathya nandabhadreṇa āhṛtaṃ tanniśāmaya || vāṇijyaṃ manyate śreṣṭhaṃ jīvanāya tadā
sthitaḥ

47.9

paricchinnaiḥ kāṣṭhatṛṇaiḥ śaraṇaṃ tena kāritam || madyavarjaṃ bhedavarjaṃ kūṭavarjaṃ samaṃ tathā

47.10

sarvabhūteṣu vāṇijyamalpalābhena so'carat
amāyayā parebhyo'sau gṛhītvaiva krayāṇakam

47.11

amāyaiva bhūtebhyo vikrīṇātyasya sadvratam || kecidyajñaṃ praśaṃsaṃti nandabhadro na manyate

47.12

doṣamenaṃ viniścitya śṛṇu taṃ pāṃḍunandana || lubdho'nṛtī dāṃbhikaśca svapraśaṃsāparāyaṇaḥ

47.13

yajanyajñairjugarddhati svaṃ cāṃdhatamasaṃ
nayet || agnau prāstāhutiḥ samyagādityamupatiṣṭhate

47.14

ādityājjāyate vṛṣṭirvṛṣṭerannaṃ tataḥ prajāḥ || yadyadā yajamānasya ṛtvijo
dravyameva ca

47.15

cauraprāyasya kaluṣājanma jāyejjanasya hi || adakṣiṇe vṛthā yajñe kṛte cāpyavidhānataḥ

47.16

paśavo lakuṭairhanyuryajamānaṃ
hṛtaṃ hatāḥ || tasmācchuddhairyavadravyairyajamānaḥ śubhaḥ smṛtaḥ

47.17

yajña evaṃ vicāryāsau yajñasāraṃ samāsthitaḥ || śraddhayā devapūjā yā nama
skāraḥ stutiḥ śubhā

47.18

naivedyaṃ haviṣaścaiva yajño'yaṃ hi vikalmaṣaḥ || sa eva yajñaḥ prokto vai yena tuṣyanti devatāḥ

47.19

kecicchaṃsanti
saṃnyāsaṃ nandabhadro na manyate || yo hi saṃnyasya viṣayānmanasā gṛhyaṃte punaḥ

47.20

ubhayabhraṣṭa evāsau bhinnā bhūmirvinaśyati || saṃnyāsasya tu
yatsāraṃ tattenāvṛtamuttamam

47.21

kasyacinnaiva karmāṇi śapate vā praśaṃsati || nānāmārgasthitām̐llokāṃścandravacchīyate kṣitau

47.22

na
dveṣṭi no kāmayate na viruddho'nurudhyate || samāśmakāṃcano dhīrastulyaniṃdātmasaṃstutiḥ

47.23

abhayaḥ sarvabhūtebhyo yathāṃdhabadhirākṛtiḥ || na karma
ṇāṃ phalākāṃkṣā śivasyārādhanaṃ hi tat

47.24

kāraṇāddharmamanvicchanna lobhaṃ ca tataścaran

47.25

vivicya naṃdabhadrastatsāraṃ mokṣeṣu jagṛhe
kṛṣiṃ kecitpraśaṃsaṃti naṃdabhadro na manyate

47.26

yasyāṃ chiṃdaṃti vṛṣaṇā vṛṣāṇāṃ caiva nāsikām || karṣayaṃti mahābhārānbadhnaṃti damayaṃti ca

47.27

bahudaṃśamayāndeśānnayaṃti bahukardamān || vāhasaṃpīḍitā dhuryāḥ sīdaṃtyavidhinā pare

47.28

manyaṃte bhrūṇahatyāpi viśiṣṭā nāsya karmaṇaḥ || aghyā
iti gavāṃ nāma śruto tāḥ pīḍayetkatham

47.29

bhūmiṃ bhūmiśayāṃścaiva haṃti kāṣṭhamayomukham || paṃceṃdriyeṣu jīveṣu sarvaṃ vasati daivatam

47.30

ādityaścaṃdramā vāyuḥ prabhūtyaiva ca tāṃstu yaḥ || vikrīṇāti samūḍhasya tasya kā nu vicāraṇā

47.31

ajo'gnirvaruṇo meṣaḥ sūryaśca pṛthivī virāṭ
dhenurvatsaśca somo vai vikrīyaitānna sidhyati

47.32

evaṃvidhasahasraiśca yutā doṣaiḥ kṛṣiḥ sadā || aṣṭāgavaṃ syāddhi halaṃ triṃśadbhāgaṃ tyajetkṛṣeḥ

47.33

dharme ddyātpaśūnvṛddhāṃnpuṣyādeṣāṃ kṛṣiḥ kṛtaḥ || sārametatkṛṣestena naṃdabhadreṇa cāhatam

47.34

visodhitavyānyannāni svaśaktyā devapitṛṣu || manuṣya
dvijabhūteṣu niyujyāśnīta sarvadā

47.35

kecicchaṃsaṃti caiśvaryaṃ naṃdabhadro na manyate || mānuṣā mānuṣāneva dāsabhāvena bhuṃjate

47.36

vadhabaṃdha
nirodhena pīḍayaṃti divāniśam || dehaṃ kimetaddhātuḥ svaṃ māturvā janakasya vā

47.37

mātuḥ piturvā balinaḥ keturagreḥ śuno'pi vā || iti saṃ
ciṃtya vyaharannamarā iva īśvarāḥ

47.38

aiśvaryamadapāpiṣṭhā mahāmadyamadādayaḥ || aiśvaryamadamatto hi nāṃ patitvā hi mādyati

47.39

ātmavatsarvabhūtyeṣu
śriyā naiva ca mādyati

47.40

ātmapratyayavāndehī kveśvaraśceddaśo'sti hi || aiśvaryasyāpi sāraṃ sa jahyāddetanniśāmaya

47.41

svaśaktyā sarva
bhūteṣu yadasau na parāṅmukhaḥ || tīrthayeke praśaṃsaṃti naṃdabhadro na manyate

47.42

śrameṇa saṃkarāttāpaśītavātakṣudhā tṛṣā || krodhena dharmagehasya nāṃpi
nāśamavāpnuyāt

47.43

saukhyena vā dhanasyāpi śraddhayā svalpagorthavān || samartho hi mahatpuṇyaṃ śakta āhvaṃ ka vāsti saḥ

47.44

sadā śuci
devayājī tīrthasāraṃ gṛhegṛhe || nāpaḥ punaṃti pāpāni na śailā na mahāśramāḥ

47.45

ātmā punāti pāpāni yadi pāpānnivartate || evameṣa samā
cāraṃ prādurbhūtaṃ tatastataḥ

47.46

ekīkṛtya sadā dhīmānnaṃdabhadraḥ samāsthitaḥ || tasyaivaṃ vartataḥ sādhoḥ spṛhayaṃtyapi devatāḥ

47.47

vāsavapramukhāḥ
sarve vismayaṃ ca paraṃ yayuḥ || atraiva sthānake cāpi śūdro'bhūtprativeśmakaḥ

47.48

sa naṃdabhadraṃ dharmiṣṭhaṃ punaḥ punarasūyata || nāstikaḥ sa durācāraḥ
satyavrata iti śrutaḥ

47.49

sa sadā naṃdabhadrasya vilokayati cāṃtaram || chidraṃ cedasya paśyāmi tato dharmānnivartaye

47.50

svabhāva eva
krūrāṇāṃ nāstikānāṃ durātmanām || ātmānaṃ pātayaṃtyeva pātayaṃtyaparaṃ ca yat

47.61

tatastvevaṃ vartato'sya naṃdabhadrasya dhīmataḥ || eko'bhūtta
nayaḥ kaṣṭādvārdhike so'pyanaśyata

47.62

tacca daivakṛtaṃ matvā na śuśoca mahāmatiḥ || devo vā mānavo vāpi ko hi devādvimucyate

47.63

tato
sya supriyā bhāryā sarvaiḥ sādhvīguṇairyutā || gṛhadharmasya mūrtiryā sākṣādiva aruṃdhatī

47.64

vināśamāgatā pārtha kanakānāma nāmataḥ || tato
yateṃdriyo'pyeṣa gṛhadharmavināśataḥ

47.65

śuśoca hā kaṣṭamiti pāpohamiti cāsakṛt || tattasya cāṃtaraṃ dṛṣṭvā'hṛṣyatsatyavrataścirāt

47.66

upātrajya ca hā kaṣṭaṃ bruvaṃstaṃ naṃdabhadrakam || dadhikarṇa ivāsādya naṃdabhadramuvāca saḥ

47.67

hā naṃdabhadra yadyevaṃ tavāpyevaṃvidhaṃ phalam || etena manye
manasi dharmopyeṣa vṛthaiva yat

47.68

ityādi bahudhā procya tattadvākyaṃ tatastataḥ || satyavratastataḥ prāha naṃdabhadraṃ kṛpānvitaḥ

47.69

naṃdabhadra sadā tubhyaṃ vaktukāmosmi kiṃcana || prastāvasyāpyabhāvācca noditaṃ ca mayā kacit

47.60

aprastāvaṃ bruvanvākyaṃ bṛhaspatirapi
dhruvam || labhate buddhavajñānamavamānaṃ ca hīnavat

47.61-2

nandabhadra uvāca || || brūhibrūhi na me kiṃcitsādhu gopyaṃ priyaṃ param || vacobhiḥ
śuddhasattvānāṃ na mokṣo'pyupamīyate

47.62-2

satyavrata uvāca || || navabhirnavabhiścaiva vimuktaṃ vāgvidūṣaṇaiḥ || navabhirbuddhidoṣaiśca vākyaṃ
vakṣyāmyadoṣavat

47.63-2

saukṣmyaṃ saṃkhyākramaścāpi nirṇayaḥ saprayojanaḥ || paṃcaitānyarthajātāni yatra tadvākyamucyate

47.64-2

dharmamarthaṃ ca kāmaṃ
ca mokṣaṃ coddiśya cocyate || prayojanamiti proktaṃ prathamaṃ vākyalakṣaṇam

47.65-2

dharmārthakāmamokṣeṣu pratijñāya viśeṣataḥ || idaṃ taditi vākyāṃte
procyate sa vinirṇayaḥ

47.66-2

idaṃ pūrvamidaṃ paścādvaktavyaṃ yatkrameṇa hi || kramayogaṃ tamapyāhurvākyatattvavido budhāḥ

47.67-2

doṣāṇāṃ ca guṇānāṃ
ca pramāṇaṃ pravibhāgataḥ || ubhayārthamapi prekṣya sā saṃkhyetyupadhāryatām

47.68-2

vākyajñeyeṣu bhinneṣu yatrābhedaḥ pradṛśyate || tatrātiśayahetutvaṃ tatsau
kṣmyamiti nirdiśet

47.69-2

iti vākyaguṇānāṃ ca vāgdoṣāndvinava śṛṇu || apetārthamabhinnārthamapavṛttaṃ tathādhikam

47.70

aślakṣṇaṃ cāpi
saṃdigdhaṃ padāṃte guru cākṣaram || parāṅmukhamukhaṃ yacca anṛtaṃ cāpyasaṃskṛtam

47.71

viruddhaṃ yatrivargeṇa nyūnaṃ kaṣṭātiśabdakam || cyutkramābhihitaṃ
yacca saśeṣaṃ cāpyahetukam

47.72

niṣkāraṇaṃ ca vāgdoṣānbuddhijāñchṛṇu tvaṃ ca yān || kāmātkrodhādbhayāccaiva lobhāddainyādanāryakāt

47.73

hīnānukośato mānānna ca vakṣyāmi kiṃcana || vaktā śrotā ca vākyaṃ ca yadā tvavikalaṃ bhavet

47.74

samameti vivakṣāyāṃ tadā so'rthaḥ prakā
śate || vaktavye tu yadā vaktā śrotāramavamanyate

47.75

śrotā cāpyatha vaktāraṃ tadā vākyaṃ na rohati || atha yaḥ svapriyaṃ brūyācchroturvotsṛjya
yaddatam

47.76

viśaṃkā jāyate tasminvākyaṃ tadapi doṣavat || tasmādyaḥ svapriyaṃ tyaktvā śrotuścāpyatha yatpriyam

47.77

satyameva prabhāṣeta
sa vaktā netaro bhuvi || mithyāvādāñchāstrajālasaṃbhavānyaddhi hāya ca

47.78

satyameva vrataṃ yasmāttasmātsatyavratastvaham || satyaṃ te saṃpravakṣyāmi
maṃtumarhasi tattathā

47.79

yadāprabhṛti bhadra tvaṃ pāṣāṇasyārcane rataḥ || tadāprabhṛti kiṃcicca na hi paśyāmi śobhanam

47.80

ekaḥ so'pi suto
naṣṭo bhāryā cāryo'pyanaśyata || kūṭānāṃ karmaṇāṃ sādho phalamevaṃvidhaṃ bhavet

47.81

ka devāḥ saṃti mithyaitaddṛśyaṃte cedbhavaṃtyapi || sarvā ca kūṭavi
prāṇāṃ dravyāyaiṣā vikalpanā

47.82

pitṝnuddiśya yacchaṃti mama hāsaḥ prajāyate || annasyopadravaṃ yacca mṛto hi kimaśiṣyata

47.83

yattvidaṃ
bahudhā mūḍhā varṇayaṃti dvijādhamāḥ || viśvanirmāṇamakhilaṃ tathāpi śṛṇu satyataḥ

47.84

utpattiścāpi bhaṃgaśca viśvasyaitadvayaṃ mṛṣā || eva
meva hi sarvaṃ ca sadidaṃ vartate jagat

47.85

svabhāvato viśvamidaṃ hi vartate svabhāvataḥ sūryamukhā bhramaṃtyamī || svabhāvato vāyavo
vāṃti nityaṃ svabhāvato varṣati cāṃbudo'yam

47.86

svabhāvato rohati dhānyajātaṃ svabhāvato varṣaśītātapatvam || svabhāvataḥ saṃsthitā
medinī ca svabhāvataḥ saritaḥ saṃsravaṃti

47.87

svabhāvataḥ parvatā bhāṃti nityaṃ svabhāvato vāridhireṣa saṃsthitaḥ || svabhāvato garbhiṇī
saṃprasūte svabhāvato'mī bahavaśca jīvāḥ

47.88

yathā svabhāvena bhavaṃti vakrā ṛtusvabhāvādvarīṣu kaṇṭakāḥ || tathā svabhāvena hi sarvame
tatprakāśate ko'pi kartā na dṛśyaḥ

47.89

tadevaṃ saṃsthite loke mūḍho muhyati mattavat || mānuṣyamapi yaddūrtā vadaṃtyagryaṃ śṛṇuṣva
tat

47.90

mānuṣyānna paraṃ kaṣṭaṃ vairiṇāṃ no bhaveddhi tat || śokasthānasahasrāṇi manuṣyasya kṣaṇekṣaṇe

47.91

mānuṣyaṃ hi smṛtākāraṃ sabhāgyo'
smādvimucyate || paśavaḥ pakṣiṇaḥ kīṭāḥ kṛmayaśca yathāsukham

47.92

abaddhā viharaṃtyete yonireṣāṃ sudurlabhā || niścitāḥ sthāvarā hyete saukhya
meṣāṃ mahadbhuvi

47.93

bahunā kiṃ manuṣyebhyaḥ sarvo dhanyo'nyayonijaḥ || svabhāvameva jānīhi puṇyāpuṇyādikalpanā

47.94

yadeke sthāvarāḥ
kīṭāḥ pataṃgā mānuṣādikāḥ || tasmānmithyā parityajya naṃdabhadra yathāsukham || pibam̐ krīḍanakaiḥ sārdhaṃ bhogānsatyamidaṃ bhuvi

47.95

nārada
uvāca || || ityetairamukhairvākyairayuktairasamaṃjasaiḥ

47.96

satyavratasya nākampannaṃdabhadro mahāmanāḥ || prahasanniva taṃ prāha svakṣobhyaḥ sāgaro yathā

47.97

yadbhavānāha dharmiṣṭhāḥ sadā duḥkhasya bhāginaḥ || tanmithyā duḥkhajālāni paśyāmaḥ pāpināmapi

47.98

vadhabaṃdhaparikleśāḥ putradārādi
paṃcatā || pāpināmapi dṛśyaṃte tasmāddharmo gurumataḥ

47.99

ayaṃ sādhuraho kaṣṭaṃ kaṣṭamasya mahājanāḥ || sādhorvedaṃtyetadapi pāpināṃ durlabhaṃ
tvidam

47.100

dārādidravyalobhārthaṃ viśataḥ pāpino gṛhe || bhavānapi bibhetyasmāddeṣṭi kupyati tadvathā

47.101

yathāsya jagato
brūṣe nāsti heturmaheśvaraḥ || tadvālabhāṣitaṃ tubhyaṃ kiṃ rājānaṃ vinā prajāḥ

47.102

yacca bravīṣi pāṣāṇaṃ mithyā liṃgaṃ samarcasi
tadbhavām̐ṅgiṃgamāhātmyaṃ vetti nāṃdho yathā ravim

47.103

brahmādayaḥ surā sarve rājānaśca maharddhikāḥ || mānavā munayaścaiva sarve liṃgaṃ yajaṃti ca

47.104

svanāmakāni cihnāni teṣāṃ liṃgāni saṃti ca || ete kiṃ tvabhavanmūrkhāstvaṃ tu satyavrataḥ sudhīḥ

47.105

pratiṣṭhāpya purā brahmā puṣkare
nīlalohitam || prātavānparamāṃ siddhiṃ sasarjemāḥ prajāḥ prabhuḥ

47.106

viṣṇunāpi nihatyājau rāvaṇaṃ payasāṃnidheḥ || tīre rāmeśvaraṃ liṃgaṃ
sthāpitaṃ cāsti kiṃ mudhā

47.107

vṛtraṃ hatvā purā śakro maheṃdre sthāpya śaṃkaram || liṃgaṃ vimuktapāpo'tha tridivedyāpi modate

47.108

sthāpa
yitvā śivaṃ sūryo gaṃgāsāgarasaṃgame || nirāmayo'bhūtsomaśca prabhāse paścimodadhau

47.109

kāśyāṃ yamaśca dhanadaḥ sahye garuḍakaśyapau || naimiṣe
vāyuvaruṇau sthāpya liṃgaṃ pramoditāḥ

47.110

asminneva staṃbhatīrthe kumāreśaṃ guho vibhuḥ || liṃgaṃ saṃsthāpayāmāsa sarvapāpaharaṃ na kim

47.111

evamanyaiḥ surairyāni pārthivairmunibhistathā || saṃsthāpitāni liṃgāni tanna saṃkhyātumutsahe

47.112

pṛthivīvāsinaḥ sarve ye ca svargani
vāsinaḥ || pātālavāsinastṛptā jāyaṃte liṃgapūjayā

47.113

yacca bravīṣi gīrvāṇā na saṃti santi cetkutaḥ || kutrāpi naiva dṛśyaṃte
tena me vismayo mahān

47.114

raṃkavattrika sma te devā yācaṃtāṃ tvāṃ kulatthavat || yamicchasi mahāprājña sādhako hi gurustava

47.115

svabhāvānnaiva
sarvārthāḥ saṃsiddhā yadi te mate || bhojanādi kathaṃ sidhyedvada kartāramaṃtarā

47.116

badarīmaṃtareṇāpi dṛśyaṃte kaṇṭakā na hi || tasmā
tkasyāsti nirmāṇaṃ yasya yāvattathaiva tat

47.117

yacca bravīṣi paścādyāḥ sukhino dhanyakāstvamī || tvahate nedamuktaṃ ca kenāpi śrutame
va vā

47.118

tāmasā vikalā ye ca kaṣṭaṃ teṣāṃ ca ślāghyatām || sarveṃdriyayutāḥ śreṣṭhāḥ kuto dhanyā na mānuṣāḥ

47.119

satyaṃ tava vrataṃ manye nara
kāya tvayā''hatam || atyanarthe na bhīḥ kāryā kāmoyaṃ bhavitācirāt

47.120

ādāvāḍaṃbareṇaiva dhruvato'jñānameva me || itthaṃ niḥsāratā vyakta
mādāvāḍaṃbarāccu yat

47.121

māyāvināṃ hi bruvatāṃ vākyaṃ cāḍaṃbarāvṛtam || kunāṇakamivodītaṃ parīkṣeyaṃ sadā satāṃ

47.122

ādau
madhye tathā cāṃte yeṣāṃ vākyamadoṣavat || kaṣadāhaiḥ svarṇamiva cchede'pi syācchubhaṃ śubham

47.123

tvayānyathā pratijñātamuktaṃ caivānyathā
punaḥ || tvaddoṣo nāyamasmākaṃ tadvacaḥ śṛṇumo hi ye

47.124

nāstikānāṃ ca sarpāṇāṃ viṣasya ca guṇastvayam || mohayaṃti paraṃ yacca doṣo naiṣa
parasya tu

47.125

āpo vahniṃ tilāstailaṃ gaṃdho vā sa yathā tathā || puṣpāṇāmadhivāsena tathā saṃsargajā guṇāḥ

47.126

mohajālasya yo
yonirbhūdairiha samāgamaḥ || ahanyahani dharmasya yoniḥ sādhusamāgamaḥ

47.127

tasmātprājñaiśca vṛddhaiśca śuddhabhāvaistapasvibhiḥ || sadbhiśca saha saṃsargaḥ
kāryaḥ śamaparāyaṇaiḥ

47.128

na nīcairnāpyavidvadbhirnātmajñairviśeṣataḥ || yeṣāṃ trīṇyavadātāni yonirvidyā ca karma ca

47.129

tāṃśca
sevedviśeṣeṇa śāstraṃ yeṣāṃ hi vidyate || asatāṃ darśanasparśasaṃjalpāsanabhojanaiḥ

47.130

dharmācārātprahīyaṃte na ca sidhyaṃti mānavāḥ
buddhiśca hīyate puṃsāṃ nīcaiḥ saha samāgamāt

47.131

madhyaiśca madhyatāṃ yāti śreṣṭhatāṃ yāti cottamaiḥ || iti dharma smarannāhaṃ saṃgamārthī punastava
yannindasi dvijāneva yerapeyo'rṇavaḥ kṛtaḥ

47.132

vedāḥ pramāṇaṃ smṛtayaḥ pramāṇaṃ dharmārthayuktaṃ vacanaṃ pramāṇam || naitattrayaṃ yasya bhavetpramāṇaṃ
kastasya kuryādvacanaṃ pramāṇam

47.133

itīrayitvā vacanaṃ mahātmā sa naṃdabhadraḥ sahasā tadaiva || gṛhādviniḥsṛtya jagāma puṇyaṃ bahūdakaṃ
bhadravestu kuṃḍam

47.133.p1

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṃḍe kapileśvaratīrtha māhātmye naṃdabhadravaṇigvṛttāntavarṇanaṃ nāma pañcacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ

Linked texts (8)