Pramāṇa · Search · About · API

Kaumarikakhanda 48

Kaumārīkākhaṇḍa 48

Language
Sanskrit

Contents

48.1

cha|| || nārada uvāca
tathā bahūdakasthāne kathāmārkaṇaryādbhutām || yasmādvahūdakaṃ kuṇḍaṃ kāmarūpe yadasti ca

48.2

tadasti cātra saṃkrāṃtaṃ tasmātproktaṃ bahūdakam || kapilenātra
taddhvā ca varṣāṇi subahūnyapi

48.3

sthāpitaṃ śobhanaṃ liṃgaṃ kapileśvarasaṃjñitam || tacca liṃgaṃ sadā pārtha nandabhadra iti smṛtaḥ

48.4

vāṇiksaṃpūja
yāmāsa trikālaṃ ca kṛtādaraḥ || sarvadharmaviśeṣajñaḥ sākṣāddharma ivāparaḥ

48.5

nājñātaṃ tasya kiṃcinna yaddharmeṣu prakīrtyate|| sarveṣāṃ ca suhṛnnityaṃ sarveṣāṃ ca
hite rataḥ

48.6

karmaṇā manasā vācā dharmamenamupāśritaḥ || na bhūto na bhaviṣyaśca na sa dharmo'sti kiṃcana

48.7

vidoṣā yo hi sarvatra niścityaivam̐
vyavasthitaḥ || asya dharmasamudrasya saṃpravṛddhasya sarvataḥ

48.8

nirmathya nandabhadreṇa āhṛtaṃ tanniśāmaya || vāṇijyaṃ manyate śreṣṭhaṃ jīvanāya tadā
sthitaḥ

48.9

paricchinnaiḥ kāṣṭhatṛṇaiḥ śaraṇaṃ tena kāritam || madyavarjaṃ bhedavarjaṃ kūṭavarjaṃ samaṃ tathā

48.10

sarvabhūteṣu vāṇijyamalpalābhena so'carat
amāyayā parebhyo'sau gṛhītvaiva krayāṇakam

48.11

amāyayaiva bhūtebhyo vikrīṇātyasya sadgatam || kecidyajñaṃ praśaṃsaṃti nandabhadro na manyate

48.12

doṣamenaṃ viniścitya śṛṇu taṃ pāṃḍunandana || lubdho'nṛtī dāṃbhikaśca svapraśaṃsāparāyaṇaḥ

48.13

yajanyajñairjagaddhaṃti svaṃ cāṃdhatamasaṃ
nayet || agnau prāstāhutiḥ samyagādityamupatiṣṭhate

48.14

ādityājjāyate vṛṣṭirvṛṣṭerannaṃ tataḥ prajāḥ || yadyadā yajamānasya ṛtvijo
dravyameva ca

48.15

cauraprāyasya kaluṣājjanma jāyejjajasya hi || adakṣiṇe vṛthā yajñe kṛte cāpyavidhānataḥ

48.16

paśavo lakuṭairhanyuryajamānaṃ
mūtaṃ hatāḥ || tasmācchuddhaiairyavadravyairyajamānaḥ śubhaḥ smṛtaḥ

48.17

yajña evaṃ vicāryāsau yajñasāraṃ samāsthitaḥ || śraddhayā devapūjā yā nama
skāraḥ stutiḥ śubhā

48.18

naivedyaṃ haviṣaścaiva yajño'yaṃ hi vikalmaṣaḥ || sa eva yajñaḥ prokto vai yena tuṣyanti devatāḥ

48.19

kecicchaṃsanti
saṃnyāsaṃ nandabhadro na manyate || yo hi saṃnyasya viṣayānmanasā gṛhyate punaḥ

48.20

ubhayabhraṣṭa evāsau bhinnā bhūmirivinaśyati || saṃnyāsasya tu
yatsāraṃ tattenāvṛtamuttamam

48.21

kasyacitnaiva karmāṇi śapate vā praśaṃsati || nānāmārgasthitām̐llokāṃścandravallīyaṃte kṣitau

48.22

na
dveṣṭi no kāmayate na viruddho'nurudhyate || samāśmakāṃcano dhīrastulyaniṃdātmasaṃstutiḥ

48.23

abhayaḥ sarvabhūtebhyo yathāṃdhabadhirākṛtiḥ || na karma
ṇāṃ phalākāṃkṣā śivasyārādhanaṃ hi tat

48.24

kāraṇāddharmamanvicchanna lobhaṃ ca tataścaran

48.25

vivicya naṃdabhadrastatsāraṃ mokṣeṣu jagṛhe
kṛṣiṃ kecitpraśaṃsaṃti naṃdabhadro na manyate

48.26

yasyāṃ chiṃdaṃti vṛṣaṇā vṛṣāṇāṃ caiva nāsikām || karṣayaṃti mahābhārānvadhnaṃti damayaṃti ca

48.27

bahudaṃśamayāndeśānnayaṃti bahukardamān || vāhasaṃpīḍitā dhuryāḥ sīdaṃtyavidhinā pare

48.28

manyaṃte bhrūṇahatyāpi viśiṣṭā nāsya karmaṇaḥ || aghnyā
iti gavāṃ nāma śrutau tāḥ pīḍayetkatham

48.29

bhūmiṃ bhūmiśayāṃścaiva haṃti kāṣṭhamayomukham || paṃceṃdriyeṣu jīveṣu sarvaṃ vasati daivatam

48.30

ādityaścaṃdramā vāyuḥ prabhṛtyaiva ca tāṃstu yaḥ || vikrīṇāti sumūḍhasya tasya kā nu vicāraṇā

48.31

ajo'gniraruṇo meṣaḥ sūryaśca pṛthivī virāṭ
dhenurvatsaśca somo vai vikrīyetānna sidhyati

48.32

evaṃvidhasahasraiśca yutā doṣaiḥ kṛṣiḥ sadā || aṣṭāgavaṃ syāddhi halaṃ triṃśadbhāgaṃ tyajetkṛpeḥ

48.33

dharme dadyātpaśūnvṛddhānpuṣyādeṣāṃ kṛṣiḥ kutaḥ || sārametatkṛpestena naṃdabhadreṇa cāhatam

48.34

visāṃdhitavyānyannāni svaśaktyā devapitṛṣu || manuṣya
dvijabhūteṣu niyujyām̐śnīta sarvadā

48.35

kecicchaṃsaṃti caiśvaryaṃ naṃdabhadro na manyate || mānuṣā mānuṣāneva dāsabhāvena bhuṃjate

48.36

vadhabaṃdha
nirodhena pīḍayaṃti divāniśam || dehaṃ kimetaddhātuḥ svaṃ māturvā janakasya vā

48.37

mātuḥ piturvā balinaḥ kreturagneḥ śuno'pi vā || iti saṃ
ciṃtya vyaharannamarā iva īśvarāḥ

48.38

aiśvaryamadapāpiṣṭhā mahāmadyamadādayaḥ || aiśvaryamadamatto hi nām̐ patitvā hi mādyati

48.39

ātmavatsarvabhūtyeṣu
śriyā naiva ca mādyati

48.40

ātmapratyayavāndehī kveśvaraścedṛśo'sti hi || aiśvaryasyāpi sāraṃ sa jagrāhaitanniśāmaya

48.41

svaśaktyā sarva
bhūteṣu yadasau na parāṅmukhaḥ || tīrthānyeke praśaṃsaṃti naṃdabhadro na manyate

48.42

śrameṇa saṃkarāttāpaśītavātakṣudhā tṛṣā || krodhena dharmagehasya nām̐pi
nāśamavāpnuyāt

48.43

saukhyena vā dhanasyāpi śraddhayā svalpagorthavān || samartho hi mahatpuṇyaṃ śakta āptuṃ kva vāsti saḥ

48.44

sadā śuci
rdevayājī tīrthasāraṃ gṛhegṛhe || nāpaḥ punaṃti pāpāni na śailā na mahāśramāḥ

48.45

ātmā punāti pāpāni yadi pāpānnivartate || evameṣa samā
cāraṃ prādurbhūtaṃ tatastataḥ

48.46

ekīkṛtya sadā dhīmānnaṃdabhadraḥ samāsthitaḥ || tasyaivaṃ vartataḥ sādhoḥ spṛhayaṃtyapi devatāḥ

48.47

vāsavapramukhāḥ
sarve vismayaṃ ca paraṃ yayuḥ || atraiva sthānake cāpi śūdro'bhūtprativeśmakaḥ

48.48

sa naṃdabhadraṃ dharmiṣṭhaṃ punaḥ punarasūyata || nāstikaḥ sa durācāraḥ
satyavrata iti śrutaḥ

48.49

sa sadā naṃdabhadrasya vilokayati cāṃtaram || chidraṃ cedasya paśyāmi tato dharmānnivartaye

48.50

svabhāva eva
krūrāṇāṃ nāstikānāṃ durātmanām || ātmānaṃ pātayaṃtyeva pātayaṃtyaparaṃ ca yat

48.51

tatastvevaṃ vartato'sya naṃdabhadrasya dhīmataḥ || eko'bhūtta
nayaḥ kaṣṭādvārdhike so'pyanaśyata

48.52

tacca daivakṛtaṃ matvā na śuśoca mahāmatiḥ || devo vā mānavo vāpi ko hi daivādvimucyate

48.53

tato
'sya supriyā bhāryā sarvaiḥ sādhvīguṇairyutā || gṛhadharmasya mūrtiryā sākṣādiva aruṃdhatī

48.54

vināśamāgatā pārtha kanakānāma nāmataḥ || tato
yateṃdriyo'pyeṣa gṛhadharmavināśataḥ

48.55

śuśoca hā kaṣṭamiti pāpohamiti cāsakṛt || tattasya cāṃtaraṃ dṛṣṭvā'hṛṣyatsatyavrataścirāt

48.56

upāvrajya ca hā kaṣṭaṃ bruvaṃtaṃ naṃdabhadrakam || dadhikarṇa ivāsādya naṃdabhadramuvāca saḥ

48.57

hā naṃdabhadra yadyevaṃ tavāpyevaṃvidhaṃ phalam || etena manye
manasi dharmopyeṣa vṛthaiva yat

48.58

ityādi bahudhā procya tattadvākyaṃ tatastataḥ || satyavratastataḥ prāha naṃdabhadraṃ kṛpānvitaḥ

48.59

naṃdabhadra sadā tubhyaṃ vaktukāmosmi kiṃcana || prastāvasyāpyabhāvācca noditaṃ ca mayā kvacit

48.60

aprastāvaṃ bruvanvākyaṃ bahaspatirapi
dhruvam || labhate buddhayavajñānamavamānaṃ ca hīnavat

48.61

nandabhadra uvāca || || brūhibrūhi na me kiṃcitsādhu gopyaṃ priyaṃ param || vacobhiḥ
śuddhasattvānāṃ na mokṣo'pyupamīyate

48.62

satyavrata uvāca || || navabhirnavabhiścaiva vimuktaṃ vāgvidūṣaṇaiḥ || navabhirbuddhidoṣaiśca vākyaṃ
vakṣyāmyadoṣavat

48.63

saukṣmyaṃ saṃkhyākramaścāpi nirṇayaḥ saprayojanaḥ || paṃcaitānyarthajātāni yatra tadvākyamucyate

48.64

dharmamarthaṃ ca kāmaṃ
ca mokṣaṃ coddiśya cocyate || prayojanamiti proktaṃ prathamaṃ vākyalakṣaṇam

48.65

dharmārthakāmamokṣeṣu pratijñāya viśeṣataḥ || idaṃ taditi vākyāṃte
procyate sa vinirṇayaḥ

48.66

idaṃ pūrvamidaṃ paścādvaktavyaṃ yatkrameṇa hi || kramayogaṃ tamapyāhurvākyatattvavido budhāḥ

48.67

doṣāṇāṃ ca guṇānāṃ
ca pramāṇaṃ pravibhāgataḥ || ubhayārthamapi prekṣya sā saṃkhyetyupadhāryatām

48.68

vākyajñeyeṣu bhinneṣu yatrābhedaḥ pradṛśyate || tatrātiśayahetutvaṃ tatsau
kṣmyamiti nirdiśet

48.69

iti vākyaguṇānāṃ ca vāgdoṣāndvinava śṛṇu || apetārthamabhinnārthamapavṛttaṃ tathādhikam

48.70

aślakṣṇaṃ cāpi
saṃdigdhaṃ padāṃte guru cākṣaram || parāṅmukhamukhaṃ yacca anṛtaṃ cāpyasaṃskṛtam

48.71

viruddhaṃ yattrivargeṇa nyūnaṃ kaṣṭātiśabdakam || vyutkramābhihataṃ
yacca saśeṣaṃ cāpyahetukam

48.72

niṣkāraṇaṃ ca vāgdoṣānbuddhijāñchṛṇu tvaṃ ca yān || kāmātkrodhādbhayāccaiva lobhāddainyādanāryakāt

48.73

hīnānukrośato mānānna ca vakṣyāmi kiṃcana || vaktā śrotā ca vākyaṃ ca yadā tvavikalaṃ bhavet

48.74

samameti vivakṣāyāṃ tadā so'rthaḥ prakā
śate || vaktavye tu yadā vaktā śrotāramavamanyate

48.75

śrotā cāpyatha vaktāraṃ tadā vākyaṃ na rohati || atha yaḥ svapriyaṃ brūyācchroturvotsṛjya
yahṛtam

48.76

viśaṃkā jāyate tasminvākyaṃ tadapi doṣavat || tasmādyaḥ svapriyaṃ tyaktvā śrotuścāpyatha yatpriyam

48.77

satyameva prabhāṣeta
sa vaktā netaro bhuvi || mithyāvādāñchāstrajālasaṃbhavānyadvihāya ca

48.78

satyameva vrataṃ yasmāttasmātsatyavratastvaham || satyaṃ te saṃpravakṣyāmi
maṃtumarhasi tatsathā

48.79

yadāprabhṛti bhadra tvaṃ pāṣāṇasyārcane rataḥ || tadāprabhṛti kiṃcicca na hi paśyāmi śobhanam

48.80

ekaḥ so'pi suto
naṣṭo bhāryā cāryā'pyanaśyata || kūṭānāṃ karmaṇāṃ sādho phalamevaṃvidhaṃ bhavet

48.81

kva devāḥ saṃti mithyaitaddṛśyaṃte cedbrūvaṃtyapi || sarvā ca kūṭavi
prāṇāṃ dravyāyaiṣā vikalpanā

48.82

pitṝnuddiśya yacchaṃti mama hāsaḥ prajāyate || annasyopadravaṃ yacca mṛto hi kimaśiṣyata

48.83

yaccedaṃ
bahudhā mūḍhā varṇayaṃti dvijādhamāḥ || viśvaṃnirmāṇamakhilaṃ tathāpi śṛṇu satyataḥ

48.84

utpattiścāpi bhaṃgaśca viśvasyaitaddvayaṃ mṛṣā || eva
meva hi sarvaṃ ca sadidaṃ vartate jagat

48.85

svabhāvato viśvamidaṃ hi vartate svabhāvataḥ sūryamukhā bhramaṃtyamī || svabhāvato vāyavo
vāṃti nityaṃ svabhāvato varṣati cāṃbudo'yam

48.86

svabhāvato rohati dhānyajātaṃ svabhāvato varṣaśītātapatvam || svabhāvataḥ saṃsthitā
medinī ca svabhāvataḥ saritaḥ saṃsravaṃti

48.87

svabhāvataḥ parvatā bhāṃti nityaṃ svabhāvato vāridhireṣa saṃsthitaḥ || svabhāvato garbhiṇī
saṃprasūte svabhāvato'mī bahavaśca jīvāḥ

48.88

yathā svabhāvena bhavaṃti vakrā ṛtusvabhāvādbadarīṣu kaṇṭakāḥ || tathā svabhāvena hi sarvame
tatprakāśate ko'pi kartā na dṛśyaḥ

48.89

tadevaṃ saṃsthite loke mūḍho muhyati mattavat || mānuṣyamapi yaddhūrtā vadaṃtyagryaṃ śṛṇuṣva
tat

48.90

mānuṣyānna paraṃ kaṣṭaṃ vairiṇāṃ no bhaveddhi tat || śokasthānasahasrāṇi manuṣyasyai kṣaṇekṣaṇe

48.91

mānuṣyaṃ hi smṛtākāraṃ sabhāgyo'
smādvimucyate || paśavaḥ pakṣiṇaḥ kīṭāḥ kramayaśca yathāsukham

48.92

abaddhā viharaṃtyete yonireśāṃ sudurlabhā || niścitāḥ sthāvarā hyete saukhya
meṣāṃ mahadbhuvi

48.93

bahunā kiṃ manuṣyebhyaḥ sarvo dhanyo'nyayonijaḥ || svabhāvameva jānīhi puṇyāpuṇyādikalpanā

48.94

yadeke sthāvarāḥ
kīṭāḥ pataṃgā mānuṣādikāḥ || tasmānmithyā parityajya naṃdabhadra yathāsukham || pibai krīḍanakaiḥ sārdhaṃ bhogānsatyamidaṃ bhuvi

48.95

nārada
uvāca || || ityetairmukhairvākyairayuktairasamaṃjasaiḥ

48.96

satyavratasya nākampannaṃdabhadro mahāmanāḥ || prahasanniva taṃ prāha svakṣobhyaḥ sāgaro yathā

48.97

yadbravānāha dharmiṣṭhāḥ sadā duḥkhasya bhāginaḥ || tanmithyā duḥkhajālāni paśyāmaḥ pāpināmapi

48.98

vadhabaṃdhaparikleśāḥ putradārādi
paṃcatā || pāpināmapi dṛśyaṃte tasmāddharmo gururmataḥ

48.99

ayaṃ sādhuraho kaṣṭaṃ kaṣṭamasya mahājanāḥ || sādhorvadaṃtyetadapi pāpināṃ durlabhaṃ
tvidam

48.100

dārādbhidravyalobhārthaṃ viśataḥ pāpino gṛhe || bhavānapi bibhetyasmāddveṣṭi kupyati tadvṛthā

48.101

yathāsya jagato
brūṣe nāsti heturmaheśvaraḥ || tadvālabhāṣitaṃ tubhyaṃ kiṃ rājānaṃ vinā prajāḥ

48.102

yacca bravīṣi pāṣāṇaṃ mithyā liṃgaṃ samarcasi
tadbhavām̐lliṃgamāhātmyaṃ vetti nāṃdho yathā ravim

48.103

brahmādayaḥ surā sarve rājānaśca maharddhikāḥ || mānavā munayaścaiva sarve liṃgaṃ yajaṃti ca

48.104

svanāmakāni cihnāni teṣāṃ liṃgāni saṃti ca || ete kiṃ tvabhavanmūrkhāstvaṃ tu satyavrataḥ sudhīḥ

48.105

pratiṣṭhāpya purā brahmā puṣkare
nīlalohitam || prāptavānparamāṃ siddhiṃ sasarjaimāḥ prajāḥ prabhuḥ

48.106

viṣṇunāpi nihatyājau rāvaṇaṃ payasāṃnidheḥ || tīre rāmeśvaraṃ liṃgaṃ
sthāpitaṃ cāsti kiṃ mudhā

48.107

vṛtraṃ hatvā purā śakro maheṃdra sthāpya śaṃkaram || liṃgaṃ vimuktapāpo'tha tridivedyāpi modate

48.108

sthāpa
yitvā śivaṃ sūryo gaṃgāsāgarasaṃgame || nirāmayo'bhūtsomaśca prabhāse paścimodadhau

48.109

kāśyāṃ yamaśca dhanadaḥ sahye garuḍakaśyapau || naimiṣe
vāyuvaruṇau sthāpya liṃgaṃ pramoditāḥ

48.110

asminneva staṃbhatīrthe kumāreśaṃ guho vibhuḥ || liṃgaṃ saṃsthāpayāmāsa sarvapāpaharaṃ na kim

48.111

evamanyaiḥ surairyāni pārthivairmunibhistathā || saṃsthāpitāni liṃgāni tanna saṃkhyātumutsahe

48.112

pṛthivīvāsinaḥ sarve ye ca svargāni
vāsinaḥ || pātālavāsinastṛptā jāyaṃte liṃgapūjayā

48.113

yacca bravīṣi gīrvāṇā na saṃti santi cetkutaḥ || kutrāpi naiva dṛśyaṃte
tena me vismayo mahān

48.114

raṃkavatkiṃ sma te devā yācaṃtāṃ tvāṃ kulatthavat || yamicchasi mahāprājña sādhako hi gurustava

48.115

svabhāvāccaiva
sarvārthāḥ saṃsiddhā yadi te mate || bhojanādi kathaṃ sidhyedvad kartāramaṃtarā

48.116

badarīmaṃtareṇāpi dṛśyaṃte kaṇṭakā na hi || tasmā
tkasyāsti nirmāṇaṃ yasya yāvattathaiva tat

48.117

yacca bravīṣi paśvādyāḥ sukhino dhanyakāstvamī || tvadṛte nedamuktaṃ ca kenāpi śrutame
va vā

48.118

tāmasā vikalā ye ca kaṣṭaṃ teṣāṃ ca ślāghyatām || sarvendriyayutāḥ śreṣṭhāḥ kuto dhanyā na mānuṣāḥ

48.119

satyaṃ tava vrataṃ manye nara
kāya tvayā''hṛtam || atyanarthe na bhīḥ kāryā kāmoyaṃ bhavitācirāt

48.120

ādāvāḍaṃbareṇaiva dhruvato'jñānameva me || itthaṃ niḥsāratā vyakta
mādāvāḍaṃbarāttu yat

48.121

māyāvināṃ hi bruvatāṃ vākyaṃ cāḍaṃbarāvṛtam || kunāṇakamivoddhītaṃ parīkṣyaṃ sadā saṃtām

48.122

ādau
madhye tathā cāṃte yeṣāṃ vākyamadoṣavat || kaṣadāhaiḥ svarṇamiva cchede'pi syācchubhaṃ śubham

48.123

tvayānyathā pratijñātamuktaṃ caivānyathā
punaḥ || tvaddoṣo nāyamasmākaṃ tadvacaḥ śṛṇumo hi ye

48.124

nāstikānāṃ ca sarpāṇāṃ viṣasya ca guṇastvayam || mohayaṃti paraṃ yacca doṣo naiṣa
parasya tu

48.125

āpo vastraṃ tilāstailaṃ gaṃdho vā sa yathā tathā || puṣpāṇāmadhivāsena tathā saṃsargajā guṇāḥ

48.126

mohajālasya yo
yonirmūḍhairiha samāgamaḥ || ahanyahani dharmasya yoniḥ sādhusamāgamaḥ

48.127

tasmātprājñaiśca vṛddhaiśca śuddhabhāvaistapasvibhiḥ || sadbhiRunśca saha saṃsargaḥ
kāryaḥ śamaparāyaṇaiḥ

48.128

na nīcairnāpyavidvadbhirnātmajñairviśeṣataḥ || yeṣāṃ trīṇyavadātāni yonirvidyā ca karma ca

48.129

tāṃśca
sevedviśeṣeṇa śāstraṃ yeṣāṃ hi vidyate || asatāṃ darśanasparśasaṃjalpāsanabhojanaiḥ

48.130

dharmācārātprahīyaṃte na ca sidhyaṃti mānavāḥ
buddhiśca hīyate puṃsāṃ nīcaiḥ saha samāgamāt

48.131

madhyaiśca madhyatāṃ yāti śreṣṭhatāṃ yāti cottamaiḥ || iti dharmaṃ smarannāhaṃ saṃgamārthī punastava
yannindasi dvijāneva yairapeyo'rṇavaḥ kṛtaḥ

48.132

vedāḥ pramāṇaṃ smṛtayaḥ pramāṇaṃ dharmārthayuktaṃ vacanaṃ pramāṇam || naitattrayaṃ yasya bhavetpramāṇaṃ
kastasya kuryādvacanaṃ pramāṇam

48.133

itīrayitvā vacanaṃ mahātmā sa naṃdabhadraḥ sahasā tadaiva || gṛhādviniḥsṛtya jagāma puṇyaṃ bahūdakaṃ
bhaṭṭaravestu kuṃḍam

48.133.p1

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṃḍe kaumārikākhaṃḍe kapileśvaratīrtha māhātmye naṃdabhadravaṇikvṛttāntavarṇanaṃ nāma pañcacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ

Linked texts (7)