Kaumarikakhanda 48
Kaumārīkākhaṇḍa 48
- Language
- Sanskrit
Contents
- 48.133 — 1 part
48.1
cha|| || nārada uvāca
tathā bahūdakasthāne kathāmārkaṇaryādbhutām || yasmādvahūdakaṃ kuṇḍaṃ kāmarūpe yadasti ca
48.2
tadasti cātra saṃkrāṃtaṃ tasmātproktaṃ bahūdakam || kapilenātra
taddhvā ca varṣāṇi subahūnyapi
48.3
sthāpitaṃ śobhanaṃ liṃgaṃ kapileśvarasaṃjñitam || tacca liṃgaṃ sadā pārtha nandabhadra iti smṛtaḥ
48.4
vāṇiksaṃpūja
yāmāsa trikālaṃ ca kṛtādaraḥ || sarvadharmaviśeṣajñaḥ sākṣāddharma ivāparaḥ
48.5
nājñātaṃ tasya kiṃcinna yaddharmeṣu prakīrtyate|| sarveṣāṃ ca suhṛnnityaṃ sarveṣāṃ ca
hite rataḥ
48.6
karmaṇā manasā vācā dharmamenamupāśritaḥ || na bhūto na bhaviṣyaśca na sa dharmo'sti kiṃcana
48.7
vidoṣā yo hi sarvatra niścityaivam̐
vyavasthitaḥ || asya dharmasamudrasya saṃpravṛddhasya sarvataḥ
48.8
nirmathya nandabhadreṇa āhṛtaṃ tanniśāmaya || vāṇijyaṃ manyate śreṣṭhaṃ jīvanāya tadā
sthitaḥ
48.9
paricchinnaiḥ kāṣṭhatṛṇaiḥ śaraṇaṃ tena kāritam || madyavarjaṃ bhedavarjaṃ kūṭavarjaṃ samaṃ tathā
48.10
sarvabhūteṣu vāṇijyamalpalābhena so'carat
amāyayā parebhyo'sau gṛhītvaiva krayāṇakam
48.11
amāyayaiva bhūtebhyo vikrīṇātyasya sadgatam || kecidyajñaṃ praśaṃsaṃti nandabhadro na manyate
48.12
doṣamenaṃ viniścitya śṛṇu taṃ pāṃḍunandana || lubdho'nṛtī dāṃbhikaśca svapraśaṃsāparāyaṇaḥ
48.13
yajanyajñairjagaddhaṃti svaṃ cāṃdhatamasaṃ
nayet || agnau prāstāhutiḥ samyagādityamupatiṣṭhate
48.14
ādityājjāyate vṛṣṭirvṛṣṭerannaṃ tataḥ prajāḥ || yadyadā yajamānasya ṛtvijo
dravyameva ca
48.15
cauraprāyasya kaluṣājjanma jāyejjajasya hi || adakṣiṇe vṛthā yajñe kṛte cāpyavidhānataḥ
48.16
paśavo lakuṭairhanyuryajamānaṃ
mūtaṃ hatāḥ || tasmācchuddhaiairyavadravyairyajamānaḥ śubhaḥ smṛtaḥ
48.17
yajña evaṃ vicāryāsau yajñasāraṃ samāsthitaḥ || śraddhayā devapūjā yā nama
skāraḥ stutiḥ śubhā
48.18
naivedyaṃ haviṣaścaiva yajño'yaṃ hi vikalmaṣaḥ || sa eva yajñaḥ prokto vai yena tuṣyanti devatāḥ
48.19
kecicchaṃsanti
saṃnyāsaṃ nandabhadro na manyate || yo hi saṃnyasya viṣayānmanasā gṛhyate punaḥ
48.20
ubhayabhraṣṭa evāsau bhinnā bhūmirivinaśyati || saṃnyāsasya tu
yatsāraṃ tattenāvṛtamuttamam
48.21
kasyacitnaiva karmāṇi śapate vā praśaṃsati || nānāmārgasthitām̐llokāṃścandravallīyaṃte kṣitau
48.22
na
dveṣṭi no kāmayate na viruddho'nurudhyate || samāśmakāṃcano dhīrastulyaniṃdātmasaṃstutiḥ
48.23
abhayaḥ sarvabhūtebhyo yathāṃdhabadhirākṛtiḥ || na karma
ṇāṃ phalākāṃkṣā śivasyārādhanaṃ hi tat
48.24
kāraṇāddharmamanvicchanna lobhaṃ ca tataścaran
48.25
vivicya naṃdabhadrastatsāraṃ mokṣeṣu jagṛhe
kṛṣiṃ kecitpraśaṃsaṃti naṃdabhadro na manyate
48.26
yasyāṃ chiṃdaṃti vṛṣaṇā vṛṣāṇāṃ caiva nāsikām || karṣayaṃti mahābhārānvadhnaṃti damayaṃti ca
48.27
bahudaṃśamayāndeśānnayaṃti bahukardamān || vāhasaṃpīḍitā dhuryāḥ sīdaṃtyavidhinā pare
48.28
manyaṃte bhrūṇahatyāpi viśiṣṭā nāsya karmaṇaḥ || aghnyā
iti gavāṃ nāma śrutau tāḥ pīḍayetkatham
48.29
bhūmiṃ bhūmiśayāṃścaiva haṃti kāṣṭhamayomukham || paṃceṃdriyeṣu jīveṣu sarvaṃ vasati daivatam
48.30
ādityaścaṃdramā vāyuḥ prabhṛtyaiva ca tāṃstu yaḥ || vikrīṇāti sumūḍhasya tasya kā nu vicāraṇā
48.31
ajo'gniraruṇo meṣaḥ sūryaśca pṛthivī virāṭ
dhenurvatsaśca somo vai vikrīyetānna sidhyati
48.32
evaṃvidhasahasraiśca yutā doṣaiḥ kṛṣiḥ sadā || aṣṭāgavaṃ syāddhi halaṃ triṃśadbhāgaṃ tyajetkṛpeḥ
48.33
dharme dadyātpaśūnvṛddhānpuṣyādeṣāṃ kṛṣiḥ kutaḥ || sārametatkṛpestena naṃdabhadreṇa cāhatam
48.34
visāṃdhitavyānyannāni svaśaktyā devapitṛṣu || manuṣya
dvijabhūteṣu niyujyām̐śnīta sarvadā
48.35
kecicchaṃsaṃti caiśvaryaṃ naṃdabhadro na manyate || mānuṣā mānuṣāneva dāsabhāvena bhuṃjate
48.36
vadhabaṃdha
nirodhena pīḍayaṃti divāniśam || dehaṃ kimetaddhātuḥ svaṃ māturvā janakasya vā
48.37
mātuḥ piturvā balinaḥ kreturagneḥ śuno'pi vā || iti saṃ
ciṃtya vyaharannamarā iva īśvarāḥ
48.38
aiśvaryamadapāpiṣṭhā mahāmadyamadādayaḥ || aiśvaryamadamatto hi nām̐ patitvā hi mādyati
48.39
ātmavatsarvabhūtyeṣu
śriyā naiva ca mādyati
48.40
ātmapratyayavāndehī kveśvaraścedṛśo'sti hi || aiśvaryasyāpi sāraṃ sa jagrāhaitanniśāmaya
48.41
svaśaktyā sarva
bhūteṣu yadasau na parāṅmukhaḥ || tīrthānyeke praśaṃsaṃti naṃdabhadro na manyate
48.42
śrameṇa saṃkarāttāpaśītavātakṣudhā tṛṣā || krodhena dharmagehasya nām̐pi
nāśamavāpnuyāt
48.43
saukhyena vā dhanasyāpi śraddhayā svalpagorthavān || samartho hi mahatpuṇyaṃ śakta āptuṃ kva vāsti saḥ
48.44
sadā śuci
rdevayājī tīrthasāraṃ gṛhegṛhe || nāpaḥ punaṃti pāpāni na śailā na mahāśramāḥ
48.45
ātmā punāti pāpāni yadi pāpānnivartate || evameṣa samā
cāraṃ prādurbhūtaṃ tatastataḥ
48.46
ekīkṛtya sadā dhīmānnaṃdabhadraḥ samāsthitaḥ || tasyaivaṃ vartataḥ sādhoḥ spṛhayaṃtyapi devatāḥ
48.47
vāsavapramukhāḥ
sarve vismayaṃ ca paraṃ yayuḥ || atraiva sthānake cāpi śūdro'bhūtprativeśmakaḥ
48.48
sa naṃdabhadraṃ dharmiṣṭhaṃ punaḥ punarasūyata || nāstikaḥ sa durācāraḥ
satyavrata iti śrutaḥ
48.49
sa sadā naṃdabhadrasya vilokayati cāṃtaram || chidraṃ cedasya paśyāmi tato dharmānnivartaye
48.50
svabhāva eva
krūrāṇāṃ nāstikānāṃ durātmanām || ātmānaṃ pātayaṃtyeva pātayaṃtyaparaṃ ca yat
48.51
tatastvevaṃ vartato'sya naṃdabhadrasya dhīmataḥ || eko'bhūtta
nayaḥ kaṣṭādvārdhike so'pyanaśyata
48.52
tacca daivakṛtaṃ matvā na śuśoca mahāmatiḥ || devo vā mānavo vāpi ko hi daivādvimucyate
48.53
tato
'sya supriyā bhāryā sarvaiḥ sādhvīguṇairyutā || gṛhadharmasya mūrtiryā sākṣādiva aruṃdhatī
48.54
vināśamāgatā pārtha kanakānāma nāmataḥ || tato
yateṃdriyo'pyeṣa gṛhadharmavināśataḥ
48.55
śuśoca hā kaṣṭamiti pāpohamiti cāsakṛt || tattasya cāṃtaraṃ dṛṣṭvā'hṛṣyatsatyavrataścirāt
48.56
upāvrajya ca hā kaṣṭaṃ bruvaṃtaṃ naṃdabhadrakam || dadhikarṇa ivāsādya naṃdabhadramuvāca saḥ
48.57
hā naṃdabhadra yadyevaṃ tavāpyevaṃvidhaṃ phalam || etena manye
manasi dharmopyeṣa vṛthaiva yat
48.58
ityādi bahudhā procya tattadvākyaṃ tatastataḥ || satyavratastataḥ prāha naṃdabhadraṃ kṛpānvitaḥ
48.59
naṃdabhadra sadā tubhyaṃ vaktukāmosmi kiṃcana || prastāvasyāpyabhāvācca noditaṃ ca mayā kvacit
48.60
aprastāvaṃ bruvanvākyaṃ bahaspatirapi
dhruvam || labhate buddhayavajñānamavamānaṃ ca hīnavat
48.61
nandabhadra uvāca || || brūhibrūhi na me kiṃcitsādhu gopyaṃ priyaṃ param || vacobhiḥ
śuddhasattvānāṃ na mokṣo'pyupamīyate
48.62
satyavrata uvāca || || navabhirnavabhiścaiva vimuktaṃ vāgvidūṣaṇaiḥ || navabhirbuddhidoṣaiśca vākyaṃ
vakṣyāmyadoṣavat
48.63
saukṣmyaṃ saṃkhyākramaścāpi nirṇayaḥ saprayojanaḥ || paṃcaitānyarthajātāni yatra tadvākyamucyate
48.64
dharmamarthaṃ ca kāmaṃ
ca mokṣaṃ coddiśya cocyate || prayojanamiti proktaṃ prathamaṃ vākyalakṣaṇam
48.65
dharmārthakāmamokṣeṣu pratijñāya viśeṣataḥ || idaṃ taditi vākyāṃte
procyate sa vinirṇayaḥ
48.66
idaṃ pūrvamidaṃ paścādvaktavyaṃ yatkrameṇa hi || kramayogaṃ tamapyāhurvākyatattvavido budhāḥ
48.67
doṣāṇāṃ ca guṇānāṃ
ca pramāṇaṃ pravibhāgataḥ || ubhayārthamapi prekṣya sā saṃkhyetyupadhāryatām
48.68
vākyajñeyeṣu bhinneṣu yatrābhedaḥ pradṛśyate || tatrātiśayahetutvaṃ tatsau
kṣmyamiti nirdiśet
48.69
iti vākyaguṇānāṃ ca vāgdoṣāndvinava śṛṇu || apetārthamabhinnārthamapavṛttaṃ tathādhikam
48.70
aślakṣṇaṃ cāpi
saṃdigdhaṃ padāṃte guru cākṣaram || parāṅmukhamukhaṃ yacca anṛtaṃ cāpyasaṃskṛtam
48.71
viruddhaṃ yattrivargeṇa nyūnaṃ kaṣṭātiśabdakam || vyutkramābhihataṃ
yacca saśeṣaṃ cāpyahetukam
48.72
niṣkāraṇaṃ ca vāgdoṣānbuddhijāñchṛṇu tvaṃ ca yān || kāmātkrodhādbhayāccaiva lobhāddainyādanāryakāt
48.73
hīnānukrośato mānānna ca vakṣyāmi kiṃcana || vaktā śrotā ca vākyaṃ ca yadā tvavikalaṃ bhavet
48.74
samameti vivakṣāyāṃ tadā so'rthaḥ prakā
śate || vaktavye tu yadā vaktā śrotāramavamanyate
48.75
śrotā cāpyatha vaktāraṃ tadā vākyaṃ na rohati || atha yaḥ svapriyaṃ brūyācchroturvotsṛjya
yahṛtam
48.76
viśaṃkā jāyate tasminvākyaṃ tadapi doṣavat || tasmādyaḥ svapriyaṃ tyaktvā śrotuścāpyatha yatpriyam
48.77
satyameva prabhāṣeta
sa vaktā netaro bhuvi || mithyāvādāñchāstrajālasaṃbhavānyadvihāya ca
48.78
satyameva vrataṃ yasmāttasmātsatyavratastvaham || satyaṃ te saṃpravakṣyāmi
maṃtumarhasi tatsathā
48.79
yadāprabhṛti bhadra tvaṃ pāṣāṇasyārcane rataḥ || tadāprabhṛti kiṃcicca na hi paśyāmi śobhanam
48.80
ekaḥ so'pi suto
naṣṭo bhāryā cāryā'pyanaśyata || kūṭānāṃ karmaṇāṃ sādho phalamevaṃvidhaṃ bhavet
48.81
kva devāḥ saṃti mithyaitaddṛśyaṃte cedbrūvaṃtyapi || sarvā ca kūṭavi
prāṇāṃ dravyāyaiṣā vikalpanā
48.82
pitṝnuddiśya yacchaṃti mama hāsaḥ prajāyate || annasyopadravaṃ yacca mṛto hi kimaśiṣyata
48.83
yaccedaṃ
bahudhā mūḍhā varṇayaṃti dvijādhamāḥ || viśvaṃnirmāṇamakhilaṃ tathāpi śṛṇu satyataḥ
48.84
utpattiścāpi bhaṃgaśca viśvasyaitaddvayaṃ mṛṣā || eva
meva hi sarvaṃ ca sadidaṃ vartate jagat
48.85
svabhāvato viśvamidaṃ hi vartate svabhāvataḥ sūryamukhā bhramaṃtyamī || svabhāvato vāyavo
vāṃti nityaṃ svabhāvato varṣati cāṃbudo'yam
48.86
svabhāvato rohati dhānyajātaṃ svabhāvato varṣaśītātapatvam || svabhāvataḥ saṃsthitā
medinī ca svabhāvataḥ saritaḥ saṃsravaṃti
48.87
svabhāvataḥ parvatā bhāṃti nityaṃ svabhāvato vāridhireṣa saṃsthitaḥ || svabhāvato garbhiṇī
saṃprasūte svabhāvato'mī bahavaśca jīvāḥ
48.88
yathā svabhāvena bhavaṃti vakrā ṛtusvabhāvādbadarīṣu kaṇṭakāḥ || tathā svabhāvena hi sarvame
tatprakāśate ko'pi kartā na dṛśyaḥ
48.89
tadevaṃ saṃsthite loke mūḍho muhyati mattavat || mānuṣyamapi yaddhūrtā vadaṃtyagryaṃ śṛṇuṣva
tat
48.90
mānuṣyānna paraṃ kaṣṭaṃ vairiṇāṃ no bhaveddhi tat || śokasthānasahasrāṇi manuṣyasyai kṣaṇekṣaṇe
48.91
mānuṣyaṃ hi smṛtākāraṃ sabhāgyo'
smādvimucyate || paśavaḥ pakṣiṇaḥ kīṭāḥ kramayaśca yathāsukham
48.92
abaddhā viharaṃtyete yonireśāṃ sudurlabhā || niścitāḥ sthāvarā hyete saukhya
meṣāṃ mahadbhuvi
48.93
bahunā kiṃ manuṣyebhyaḥ sarvo dhanyo'nyayonijaḥ || svabhāvameva jānīhi puṇyāpuṇyādikalpanā
48.94
yadeke sthāvarāḥ
kīṭāḥ pataṃgā mānuṣādikāḥ || tasmānmithyā parityajya naṃdabhadra yathāsukham || pibai krīḍanakaiḥ sārdhaṃ bhogānsatyamidaṃ bhuvi
48.95
nārada
uvāca || || ityetairmukhairvākyairayuktairasamaṃjasaiḥ
48.96
satyavratasya nākampannaṃdabhadro mahāmanāḥ || prahasanniva taṃ prāha svakṣobhyaḥ sāgaro yathā
48.97
yadbravānāha dharmiṣṭhāḥ sadā duḥkhasya bhāginaḥ || tanmithyā duḥkhajālāni paśyāmaḥ pāpināmapi
48.98
vadhabaṃdhaparikleśāḥ putradārādi
paṃcatā || pāpināmapi dṛśyaṃte tasmāddharmo gururmataḥ
48.99
ayaṃ sādhuraho kaṣṭaṃ kaṣṭamasya mahājanāḥ || sādhorvadaṃtyetadapi pāpināṃ durlabhaṃ
tvidam
48.100
dārādbhidravyalobhārthaṃ viśataḥ pāpino gṛhe || bhavānapi bibhetyasmāddveṣṭi kupyati tadvṛthā
48.101
yathāsya jagato
brūṣe nāsti heturmaheśvaraḥ || tadvālabhāṣitaṃ tubhyaṃ kiṃ rājānaṃ vinā prajāḥ
48.102
yacca bravīṣi pāṣāṇaṃ mithyā liṃgaṃ samarcasi
tadbhavām̐lliṃgamāhātmyaṃ vetti nāṃdho yathā ravim
48.103
brahmādayaḥ surā sarve rājānaśca maharddhikāḥ || mānavā munayaścaiva sarve liṃgaṃ yajaṃti ca
48.104
svanāmakāni cihnāni teṣāṃ liṃgāni saṃti ca || ete kiṃ tvabhavanmūrkhāstvaṃ tu satyavrataḥ sudhīḥ
48.105
pratiṣṭhāpya purā brahmā puṣkare
nīlalohitam || prāptavānparamāṃ siddhiṃ sasarjaimāḥ prajāḥ prabhuḥ
48.106
viṣṇunāpi nihatyājau rāvaṇaṃ payasāṃnidheḥ || tīre rāmeśvaraṃ liṃgaṃ
sthāpitaṃ cāsti kiṃ mudhā
48.107
vṛtraṃ hatvā purā śakro maheṃdra sthāpya śaṃkaram || liṃgaṃ vimuktapāpo'tha tridivedyāpi modate
48.108
sthāpa
yitvā śivaṃ sūryo gaṃgāsāgarasaṃgame || nirāmayo'bhūtsomaśca prabhāse paścimodadhau
48.109
kāśyāṃ yamaśca dhanadaḥ sahye garuḍakaśyapau || naimiṣe
vāyuvaruṇau sthāpya liṃgaṃ pramoditāḥ
48.110
asminneva staṃbhatīrthe kumāreśaṃ guho vibhuḥ || liṃgaṃ saṃsthāpayāmāsa sarvapāpaharaṃ na kim
48.111
evamanyaiḥ surairyāni pārthivairmunibhistathā || saṃsthāpitāni liṃgāni tanna saṃkhyātumutsahe
48.112
pṛthivīvāsinaḥ sarve ye ca svargāni
vāsinaḥ || pātālavāsinastṛptā jāyaṃte liṃgapūjayā
48.113
yacca bravīṣi gīrvāṇā na saṃti santi cetkutaḥ || kutrāpi naiva dṛśyaṃte
tena me vismayo mahān
48.114
raṃkavatkiṃ sma te devā yācaṃtāṃ tvāṃ kulatthavat || yamicchasi mahāprājña sādhako hi gurustava
48.115
svabhāvāccaiva
sarvārthāḥ saṃsiddhā yadi te mate || bhojanādi kathaṃ sidhyedvad kartāramaṃtarā
48.116
badarīmaṃtareṇāpi dṛśyaṃte kaṇṭakā na hi || tasmā
tkasyāsti nirmāṇaṃ yasya yāvattathaiva tat
48.117
yacca bravīṣi paśvādyāḥ sukhino dhanyakāstvamī || tvadṛte nedamuktaṃ ca kenāpi śrutame
va vā
48.118
tāmasā vikalā ye ca kaṣṭaṃ teṣāṃ ca ślāghyatām || sarvendriyayutāḥ śreṣṭhāḥ kuto dhanyā na mānuṣāḥ
48.119
satyaṃ tava vrataṃ manye nara
kāya tvayā''hṛtam || atyanarthe na bhīḥ kāryā kāmoyaṃ bhavitācirāt
48.120
ādāvāḍaṃbareṇaiva dhruvato'jñānameva me || itthaṃ niḥsāratā vyakta
mādāvāḍaṃbarāttu yat
48.121
māyāvināṃ hi bruvatāṃ vākyaṃ cāḍaṃbarāvṛtam || kunāṇakamivoddhītaṃ parīkṣyaṃ sadā saṃtām
48.122
ādau
madhye tathā cāṃte yeṣāṃ vākyamadoṣavat || kaṣadāhaiḥ svarṇamiva cchede'pi syācchubhaṃ śubham
48.123
tvayānyathā pratijñātamuktaṃ caivānyathā
punaḥ || tvaddoṣo nāyamasmākaṃ tadvacaḥ śṛṇumo hi ye
48.124
nāstikānāṃ ca sarpāṇāṃ viṣasya ca guṇastvayam || mohayaṃti paraṃ yacca doṣo naiṣa
parasya tu
48.125
āpo vastraṃ tilāstailaṃ gaṃdho vā sa yathā tathā || puṣpāṇāmadhivāsena tathā saṃsargajā guṇāḥ
48.126
mohajālasya yo
yonirmūḍhairiha samāgamaḥ || ahanyahani dharmasya yoniḥ sādhusamāgamaḥ
48.127
tasmātprājñaiśca vṛddhaiśca śuddhabhāvaistapasvibhiḥ || sadbhiRunśca saha saṃsargaḥ
kāryaḥ śamaparāyaṇaiḥ
48.128
na nīcairnāpyavidvadbhirnātmajñairviśeṣataḥ || yeṣāṃ trīṇyavadātāni yonirvidyā ca karma ca
48.129
tāṃśca
sevedviśeṣeṇa śāstraṃ yeṣāṃ hi vidyate || asatāṃ darśanasparśasaṃjalpāsanabhojanaiḥ
48.130
dharmācārātprahīyaṃte na ca sidhyaṃti mānavāḥ
buddhiśca hīyate puṃsāṃ nīcaiḥ saha samāgamāt
48.131
madhyaiśca madhyatāṃ yāti śreṣṭhatāṃ yāti cottamaiḥ || iti dharmaṃ smarannāhaṃ saṃgamārthī punastava
yannindasi dvijāneva yairapeyo'rṇavaḥ kṛtaḥ
48.132
vedāḥ pramāṇaṃ smṛtayaḥ pramāṇaṃ dharmārthayuktaṃ vacanaṃ pramāṇam || naitattrayaṃ yasya bhavetpramāṇaṃ
kastasya kuryādvacanaṃ pramāṇam
48.133
itīrayitvā vacanaṃ mahātmā sa naṃdabhadraḥ sahasā tadaiva || gṛhādviniḥsṛtya jagāma puṇyaṃ bahūdakaṃ
bhaṭṭaravestu kuṃḍam
48.133.p1
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṃḍe kaumārikākhaṃḍe kapileśvaratīrtha māhātmye naṃdabhadravaṇikvṛttāntavarṇanaṃ nāma pañcacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ
Linked texts (7)
- Skandamahāpurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Southern recension — Sanskrit
- Māheśvarakhaṇḍa — Sanskrit
- Vaiṣṇavakhaṇḍa — Sanskrit
- Kumārikākhaṇḍa — Sanskrit
- Kaumārakhaṇḍa — Sanskrit
- Prabhāsakṣetramāhātmyam — Sanskrit