Pramāṇa · Search · About · API

Kaumarikakhanda 5

Kaumārīkākhaṇḍa 5

Language
Sanskrit

Contents

5.1

cha || || nārada uvāca || || tato'haṃ dharmavarmāṇaṃ procya tiṣṭhe
ddhanaṃ tvayi || kṛtyakāle grahīṣyāmītyāgamaṃ raivataṃ girim

5.2

āsaṃ pramuditaścāhaṃ paśyaṃstaṃ girisattamam || āhvayānaṃ narāntādhūnbhūmerbhujami
vocchritam

5.3

yasminnānāvidhā vṛkṣāḥ prakāśaṃte samaṃtataḥ || sādhuṃ gṛhapatiṃ prāpya putrabhāryādayo yathā

5.4

muditā yatra saṃtṛptā vāśaṃte koki
lādayaḥ || sadgurorjñānasaṃpannā yathā śiṣyagaṇā bhuvi

5.5

yatra taptvā tapo martyā yathepsitamavāpnuyuḥ || śrīmahādevamāsādya bhakto yadvanmanoratham

5.6

tasyāhaṃ ca gireḥ pārtha samāsādya mahāśilām || śītasaurabhyamaṃdena prīṇito'ciṃtayaṃ hṛdi

5.7

tāvanmannā sthānamātraṃ yadatīva sudurla
bham || idānīṃ brāhmaṇārye'haṃ kurve tāvadupakramam

5.8

brāhmaṇāśca vilokya me ye hi pātratamā matāḥ || tathā hi cātra śrūyaṃte vacāṃsi śrutivādi
nām

5.9

na jalottaraṇe śaktā yadvannauḥ karṇavarjitā || tadvacchreṣṭho'pyanācāro vipro noddharaṇakṣamaḥ

5.10

brāhmaṇo hyanadhīyāna
stṛṇāgniriva śāmyati || tasmai havyaṃ na dātavyaṃ na hi bhasmani hūyate

5.11

dānapātramatikramya yadapātre pradīyate || taddattaṃ
gāmatikramya gardabhasya gavāhikam

5.12

ūṣare vāpitaṃ bījaṃ bhinnabhāṃḍe ca goduham || bhasmanīva hutaṃ havyaṃ mūrkhe dānamaśā
śvatam

5.13

vidhihīne tathā 'pātre yo dadāti pratigraham || na kevalaṃ hi tadyāti śeṣaṃ puṇyaṃ praṇaśyati

5.14

bhūratnā gau
stathā bhogāḥ suvarṇaṃ dehameva ca || aśvaśvaśrustathā vāso ghṛtaṃ tejastilāḥ prajāḥ

5.15

ghraṃti tasmādavidvāṃstu bibhiyācca pratigrahāt || svalpa
kenāpyavidvāṃstu paṃke gauriva sīdati

5.16

tasmādye gūḍhatapaso gūḍhasvādhyāyasādhakāḥ || svadāraniratāḥ śāṃtāsteṣu dattaṃ sadā'kṣayam

5.17

deśe kāla upāyena dravyaṃ śraddhāsamanvitam || pātre pradīyate yattatsakalaṃ dharmalakṣaṇam

5.18

na vidyayā kevalayā tapasā vāpi pātratā || yatra
vṛttamime cobhe taddhi pātraṃ pracakṣate

5.19

teṣāṃ trayāṇāṃ madhye ca vidyā mukhyo mahāguṇaḥ || vidyāṃ vināṃdhavadviprāścakṣuṣmaṃto hi te matāḥ

5.20

tasmāccakṣuṣmato vidvāndeśe deśe parīkṣayet || praśnānye mama vakṣyaṃti tebhyo dāsyāmyahaṃ tataḥ

5.21

iti saṃciṃtya manasā tasmāddeśātsamutthitaḥ
āśrameṣu maharṣīṇāṃ vicarāmyasmiṃ phālguna

5.22

imāñchlokāngāyamānaḥ praśnarūpāñchṛṇuṣva tān || mātṛkāṃ ko vijānāti katidhā kīdṛśā
kṣaram

5.23

paṃcaipaṃcādbhutaṃ gehaṃ ko vijānāti vā dvijaḥ || bahu̍rūpāṃ striyaṃ kartumekarūpāṃ ca vetti kaḥ

5.24

ko vā citrakathābaṃdhaṃ vetti saṃsāra
gocaraḥ || ko vaurṇavamahāyrāṃhaṃ vetti vidyāparāyaṇaḥ

5.25

ko vāṣṭavidhaṃ brāhmaṇyaṃ vetti brāhmaṇasattamaḥ || yugāṃnāṃ ca caturṇāṃ vā ko mūladivasā
nvadet

5.26

rcaturdaśamanūnāṃ vā mūlavāsaraṃ vetti kaḥ || kasmiṃścaiva̱ dine prāpa pūrvaṃ vā bhāskaro ratham

5.27

udvejayati bhūtāni kṛṣṇāhiriva
vetti kaḥ || ko vāsminghorasaṃsāre dakṣadakṣatamo bhavet

5.28

paṃthānāvapi dvau kaścidvetti vakti ca brāhmaṇaḥ || iti me dvādaśa praśnānye vidurbrāhmaṇo
ttamāḥ

5.29

te me pūjyatamāsteṣāmahamārādhakaściram || ityahaṃ gāyamāno vai bhramitaḥ sakalāṃ mahīm

5.30

te cāhurduḥkhadāḥ khyātāḥ praśnāste
kurmahe namaḥ || ityahaṃ sakalāṃ pṛthvavīṃ viciṃtyālabdhabrāhmaṇaḥ

5.31

himādriśikharāsīno bhūyaściṃtāmavāptavān || sarve vilokitā viprāḥ kimataḥ
kartumutsahe

5.32

tato me ciṃtayānasya punarjātā matistviyam || adyāpi na gataścāhaṃ kalāpagrāmamuttamam

5.33

yasminviprāḥ saṃvasaṃti mūrtīnīva
tapāṃsi ca || caturāśītisāhasrāḥ śrutādhyayanaśālinaḥ

5.34

sthāne tasmingamiṣyāmītyuktvāhaṃ calitastadā || khecaro himamākramya paraṃ pāraṃ gata
stataḥ

5.35

adrākṣaṃ puṇyabhūmisthaṃ grāmaratnamahaṃ mahat || śatayojanavistīrṇaṃ nānāvṛkṣasamākulam

5.36

yatra puṇyavatāṃ saṃti śataśaḥ pravarāśramāḥ
sarveṣāmapi jīvānāṃ yaṃtrānyonyaṃ na duṣṭatā

5.37

yajñabhājāṃ munīnāṃ yadupakārakaṃ sadā || satāṃ dharmavatāṃ yadvadupakāro na śāmyati

5.38

munīnāṃ yatra paramaṃ sthānaṃ cāpyavināśakṛt || svāhāsvadhāvaṣaṭkārahantakāro na naśyati

5.39

yatra kṛtayugasyārthaṃ bījaṃ pārthaviśiṣyate || sūrya
sya somavaṃśasya brāhmaṇānāṃ tathaiva ca

5.40

sthānakaṃ tatsamāsādya praviṣṭo'haṃ dvijāśramān || tatra te vividhānvādānvivadaṃte dvijottamāḥ

5.41

parasparaṃ ciṃtaṃyānā vedā mūrtidharā yathā || tatra medhāvinaḥ kecidarthamanyaiḥ prapūritam

5.42

vicikṣipurmahātmāno nabhogatamivāmiṣam || tatrā
haṃ karamudyamya prāvocaṃ pūryatāṃ dvijāḥ

5.43

kākāravaiḥ kimetairvo yadyasti jñānaśālitā || vyākurudhvaṃ tataḥ praśnānmama durviṣahānbahūn

5.44

brāhmaṇā ūcuḥ || || vada brāhmaṇa praśnāṃsvāñchrutvā''dhāsyāmahe vayam || paramo hyeṣa no lābhaḥ praśnānpṛcchati yadbhavān

5.45

ahaṃ
pūrvvikayā te vai nyaṣedhaṃta parasparam || ahaṃ pūrvvamahaṃ pūrvvamiti vīrā yathā raṇe

5.46

tatastānabravaṃ praśnānahaṃ dvādaśa pūrvvakān || śrutvā te māmavo
caṃta līlāyaṃto munīśvarāḥ

5.47

kiṃ te dvija bālapraśneairamībhiḥ svalpakairapi || asmākaṃ yannihīnaṃ tvaṃ manyase sa bravītvamūnū

5.48

tatoti
vismitaścāhaṃ manyamānaḥ kṛtārthatām || teṣāṃ nihīnaṃ saṃciṃtya prāvocaṃ prabravītvayam

5.49

tataḥ sutanunāmā sa bālo'bālo'bhyuvāca mām
mama maṃdāyate vāṇī praśnaiḥ svalpaistava dvija || tathāpi vacmi māṃ yasmānnihīnaṃ manyate bhavān

5.50

sutanuruvāca || || akṣarāstu dvipaṃ
cāśanmātṛkāyāḥ prakīrttitāḥ

5.51

oṃkāraḥ prathamastatra caturdaśa svarāstathā || sparśāścaiva trayastriṃśadanusvārastathaiva ca

5.52

visarjanīyaśca
paro jihvāmūlīya eva ca || upadhmānīya evāpi dvipaṃcāśadamī smṛtāḥ

5.53

iti te kathitā saṃkhyā artha caiṣāṃ śṛṇu dvija || asminnarthe ceti
hāsaṃ tava vakṣyāmi yaḥ purā

5.54

mithilāyāṃ pravṛtto'bhūdbrāhmaṇasya niveśane || mithilāyāṃ purā puryāṃ brāhmaṇaḥ kauthumābhidhaḥ

5.55

yena
vidyāḥ prapāṭhitā vartate bhuvi yā dvija || ekatriśatsahasrāṇi varṣāṇāṃ saṃ kṛtodaraḥ

5.56

kṣaṇamapyanavacchinnaṃ paṭhitvā gehavānabhūt || tataḥ kenāpi
kālena kauthumasyābhavatsutaḥ

5.57

jaḍavadvarttamānaḥ sa mātṛkāṃ pratyapadyata || paṭhitvā mātṛkāmanyannādhyeti sa kathaṃcana

5.58

tataḥ pitā
khinnarūpī jaḍaṃ taṃ samabhāṣata || adhīṣva putrakādhīṣva tava dāsyāmi modakān

5.59

athānyasmai pradāsyāmi karṇāvutpāṭayāmi te

5.60

putra uvāca || || tāta kiṃ modakārthāya paṭhyate lobhahetave || paṭhanaṃnāma yatpuṃsāṃ paramārtha hi tatsmṛtam

5.61

kauthuma uvāca || || evaṃ
te vadamānasaya āyurbhavatu brahmaṇaḥ || sādhvī buddhiriyaṃ te'stu kuto nādhyeṣyataḥ param

5.62

putra uvāca || || tāta sarvaṃ parijñeyaṃ jñātamatraiva
vai yataḥ ||tataḥ paraṃ kaṃṭhaśoṣaḥ kimarthaṃ kriyate vada

5.63

pitovāca || || vicitraṃ bhāṣase bāla jñāto'trārthaśca kastvayā || brūhi brūhi puna
rvatsa śrotumicchāmi te giram

5.64

putra uvāca || || ekatriśatsahasrāṇi paṭhitvāpi tvayā pitaḥ || nānātarkāṃnbhrāṃtireva saṃdhritā manasi
svake

5.65

ayamayaṃ cāyamiti dharmo yo darśanoditaḥ || teṣu vātāyate cetastava tannāśayāmi te

5.66

upadeśaṃ paṭhasyeva naivārthajño'si
tattvataḥ || pāṭhamātrā hi ye viprā dvipadāḥ paśavo hi te

5.67

tatte bravīmi tadvākyaṃ mohamātaṃḍamadbhutam

5.68

akāraḥ kathito brahmā ukāro
viṣṇurucyate || makāraśca smṛto rudrastrayaścaite guṇāḥ smṛtāḥ

5.69

ardhamātrā ca yā mūrdhni paramaḥ sa sadāśivaḥ || evamoṃkāramāhātmyaṃ śrutireṣā
sanātanī

5.70

oṃkārasya ca māhātmyaṃ yāthātmyena na śaṃkyate || varṇānāmayutenāpi graṃthakoṭibhireva vā

5.71

punaryatsāresarvasvaṃ proktaṃ tacchrūyatāṃ
param || aḥkārāṃtā akārādyā manavaste caturdaśa

5.72

svāyaṃbhuvaśca svārociṣauttamo raivatastathā || tāmasaścākṣuṣaḥ ṣaṣṭhastathā vaivasvato'dhunā

5.72-2

sāvarṇirubrahmasāvarṇī rudrasāvarṇireva ca || dakṣasāvarṇirevāpi dharmasāvarṇireva ca

5.74

raucyo bhautyastathā cāpi manavo'mī caturdaśa || śvetaḥ
pāṃḍustathā raktastāmraḥ pītaśca kāpilaḥ

5.75

kṛṣṇaḥ śyāmastathā dhūmraḥ supiśaṃgaḥ piśaṃgakaḥ || trivarṇaḥ śabalo varṇaiḥ karkaṃdhura iti kramāt

5.76

vaivasvataḥ kṣakāraśca tāta kṛṣṇaḥ pradṛśyate || kakārādyā hakārāṃtāstrayastriṃśacca devatāḥ

5.77

kakārādyāṣṭhakārāṃtā ādityā dvādaśa smṛtāḥ || dhātā
mitro'ryamā śakro varuṇaścāṃśuśceva ca

5.78

bhago vivasvānpūṣā ca savitā daśamastathā || ekādaśastathā tvaṣṭā viṣṇurdvādaśa ucyate

5.79

jaghanyajaḥ sa sarveṣāmādityānāṃ guṇādhikaḥ || ḍakārādyā bakārāṃtā rudrāścaikādaśaiva tu

5.80

kapālī piṃgalo bhīmo virūpākṣo vilohitaḥ
ajakaḥ śāsanaḥ śāstā śaṃbhuścaṇḍo bhavastathā

5.81

bhakārādyāḥ ṣakārāṃtā aṣṭau hi vasavo matāḥ || dhruvo ghoraśca somaśca āpaścaiva nalo'
nilaḥ

5.82

pratyūṣaśca prabhāsaśca aṣṭau te vasavaḥ smṛtāḥ || sau haścetyaśvinau khyātau trayastriṃśadime smṛtāḥ

5.83

anusvāro visargaśca jihvā
mūlīya eva ca || upadhmānīya ityete jarāyujāstathāṃḍajāḥ

5.84

svedajāścodbhrijāśceti tam̐ta jīvāḥ prakīrtitāḥ|| bhāvārthaḥ kathitaścāyaṃ tattvārtha
śṛṇu sāṃpratam

5.85

ye pumāṃsastvamṛndevānsamāśritya kriyāparāḥ || ardhamātrātmake nitye pade līnāsta eva hi

5.86

caturṇāṃ jīvayonīnāṃ
tadaiva parimucyate || yadābhūnmanasā vācā karmaṇā ca yajetsurān

5.87

yasmiñchāstre tvamī devā mānitā naiva pāpibhiḥ || tacchāstraṃ hi na
maṃtavyaṃ yadi brahmā svayaṃ vadet

5.88

amī ca devāḥ sarvatra śraute mārge pratiṣṭhitāḥ || pāṣaṇḍaśāstre sarvatra niṣiddhāḥ pāpakarmabhiḥ

5.89

tadamū
nye vyatikramya tapo dānamatho japam || prakurvaṃti durātmāno vepam̐te marutaḥ pathi

5.90

aho mohasya māhātmyaṃ paśyatāvijitātmanām || paṭhaṃti
mātṛkāṃ pāpā manyaṃte na surāniha

5.91

sutaturuvāca || || iti tasya vacaḥ śrutvā pitābūdtivismitaḥ || papraccha ca bahūnpraśnānsopya
vā़dīttathātathā

5.92

mayāpi tava prokto'yaṃ mātṛkāpraśna uttamaḥ || dvitīyaṃ śṛṇu taṃ praśnaṃ paṃcapaṃcādbhutaṃ gṛham

5.93

paṃcabhūtāni pañcaiva karma
jñāneṃdriyāṇi ca || paṃca paṃcāpi viṣayā manobuddhyahameva ca

5.94

prakṛtiḥ puruṣaścaiva pañcaviṃśaḥ sadāśivaḥ || pañcapañcabhiraitaistu niṣpannaṃ gṛhamu
cyate

5.95

dehametadidaṃ veda tattvato yātyasau śivam || bahurūpaṃ striyaṃ prāhurbuddhiṃ vedāṃtavādinaḥ

5.96

sā hi nānārthabhajanānnānārūpaṃ prapa
dyate || dharmasyaikasya saṃyogādbahudhāpyekikaiva sā

5.97

iti yo veda tattvārthaṃ nāsau narakamāpnuyāt || (5) munirbhiyañca na proktaṃ yanna manyeta daiva
tān

5.98

vacanaṃ tadbudhāḥ prāhurbaṃdhaṃ citrakathaṃ tviti || yacca kāmānvitaṃ vākyaṃ, paṃcamaṃ vāpyataḥ śṛṇu

5.99

eko lobho mahāgrāho lobhā
tpāpaṃ pravartate || lobhātkrodhaḥ prabhavati lobhātkāmaḥ pravarttate

5.100

lobhānmohaśca māyā ca mānaḥ stambhaḥ parepsutā || avidyā'prajñatā caiva
sarvaṃ lobhātpravartate

5.101

haraṇaṃ paravittānāṃ paradārābhimarśanam || sāhasānāṃ ca sarveṣāmakāryāṇāṃ kriyāstathā

5.102

sa lobhaḥ saha
mohena vijetavyo jitātmanā || dambho drohaśca niṃdā ca paiśunyaṃ matsarastathā

5.103

bhavantyetāni sarvāṇi lubdhānāmakṛtātmanām || sumahām̐
tyapi śāstrāṇi dhārayaṃti bahuśrutāḥ

5.104

chettāraḥ saṃśayānāṃ ca lobhagrastā vrajaṃtyadhaḥ || lobhakrodhaprasaktāśca śiṣṭācārabahiṣkṛtāḥ

5.105

antaḥkṣurā vāṅ‌madhurāḥ kūpāśchannāstṛṇairiva || kurvate ye bahūnmārgāṃstāṃstānhetubalānvitāḥ

5.106

sarvamārgaṃ visuṃpaṃti lobhājjātiṣu niṣṭhurāḥ
dharmāvataṃsakāḥ kṣudrā muṣṇaṃti dhvajino jagat

5.107

ete'tipāpino jñeyā nityaṃ lobhasamanvitāḥ || janako yuvanāśvaśca vṛṣādarbhiḥ prasenajit

5.108

lobhakṣayāddivaṃ prāptāstathaivānye janādhipāḥ || tasmāttyajaṃti ye lobhaṃ te'tikrāmaṃti sāgaram

5.109

saṃsārārakhyamato'nye ye grāha
grastā na saṃśayaḥ || atha brāhmaṇabhedāṃstvamaṣṭau viprrāvadhāraya

5.110

mātraśca brāhmaṇaścaiva śrotriyaśca tataḥ param || anūcānastathā bhrūṇa ṛṣikalpa
ṛṣirmuniḥ

5.111

ete hyaṣṭau samuddiṣṭā brāhmaṇāḥ prathamaṃ śrutau || teṣāṃ paraḥ paraḥ śreṣṭho vidyāvṛttaviśeṣataḥ

5.112

brāhmaṇānāṃ kule jāto
jātimātro yadā bhavet || anupetaḥ kriyāhīno mātra ityabhidhīyate

5.113

ekoddeśyamatikramya vedasyācāravānṛjuḥ || sa brāhmaṇa iti prokto
nibhṛtaḥ satyavāgghṛṇī

5.114

ekāṃ śākhāṃ sakalpāṃ ca ṣaḍbhiraṃgairadhītya ca || ṣaṭkarmanirato vipraḥ śrotriyonāma dharmavit

5.115

vedavedāṃgata
ttvajñaḥ śuddhātmā pāpavarjitaḥ || śreṣṭhaḥ śrotriyaivānprājñaḥ so'nūcāna iti smṛtaḥ

5.116

anūcānaguṇopeto yajñasvādhyāyayaṃtritaḥ || bhrūṇa ityucyate
śiṣṭaiḥ śeṣabhojī jiteṃdriyaḥ

5.117

vaidikaṃ laukikaṃ caiva sarvajñānamavāpya yaḥ || āśramastho vaśī nityamṛṣikalpa iti smṛtaḥ

5.118

ūrdhvaretā
bhavatyagryo niyatāśī nasaṃśayī || śāpānugrahayoḥ śaktaḥ satyasaṃdho bhavedṛṣiḥ

5.119

nivṛttaḥ sarvatattvajñaḥ kāmakrodhavivarjitaḥ || dhyānastho
niṣkriyo dāṃtastulyamṛtkāṃcano muniḥ

5.120

evamanvayavidyābhyāṃ vṛttena ca samucchritāḥ || triśuklānāṃ viprendrāḥ pūjyante savanādiṣu

5.121

ityevaṃvidhavipratvamuktaṃ śṛṇu yugāṃdayaḥ || navamī kārtike śuklā kṛtādiḥ parikīrtitā

5.122

vaiśākhasya tṛtīyā yā śuklā tretādirucyate
māghe pañcadaśīnāma dvāparādiḥ smṛtā budhaiḥ

5.123

trayodaśī nabhasye ca kṛṣṇā sā hi kaleḥ smṛtā || yugādayaḥ smṛtā hyetā dattasyākṣayakā
rakāḥ

5.124

etāścatasrastithayo yugādyā dattaṃ hutaṃ cākṣayamāśu vidyāt || yugeyuge varṣaśatena dānaṃ yugādikāle divasena tatphalam

5.125

yugādyāḥ kathitā hyetā manvādyāḥ śṛṇu sāṃpratam || am̐śvayuktachuklanavamī dvādaśī kārtike tathā

5.126

tṛtīyā caitramāsasya tathā bhādrapadasya ca
phālgunasya tvamāvāsyā pauṣasyaikādaśī tathā

5.127

āṣāḍhasyāpi daśamī māghamāsasya saptamī || śrāvaṇasyāṣṭamī kṛṣṇā tathāṣāḍhī ca
pūrṇimā

5.128

kārtikī phālgunī caitrī jyeṣṭhe pañcadaśī sitā || manvaṃtarādayaścaitā dattasyākṣayakārakāḥ

5.129

yasyāṃ tithau rathaṃ pūrvaṃ prāpa
devo divākaraḥ || sā tithiḥ kathitā viprairmāghe yā rathasaptamī

5.130

tasyāṃ dattaṃ hutaṃ ceṣṭaṃ sarvamevākṣayaṃ matam || sarvadāridryaśamanaṃ bhāskaraprī
taye matam

5.131

nityodvejakamāhuryaṃ budhāstaṃ śṛṇu tattvataḥ || yaśca yācaniko nityaṃ na sa svargasya bhājanam

5.132

udvejayati bhūtāni yathā
caurāstathaiva saḥ || narakaṃ yāti pāpātmā nityodvegakarastvasau

5.133

ihopapattimarma kena karmaṇā kva ca prayātavyamito mayeti || vicārya caivaṃ
pratikārakārī budhaiḥ sa cokto dvija dakṣakṣaḥ

5.134

māsairaṣṭabhirahnā ca pūrveṇa vayasāyuṣā || tatkarma puruṣaḥ kuryādyenāṃte sukhamedhate

5.136

arcirdhūmaśca mārgau dvāvāhurvedāṃtavādinaḥ ||arciṣā yāti mokṣaṃ ca dhūmenāvartate punaḥ||135||yajñairāsādyate dhūmo naiṣkarmyeṇārcirāpyate|| etayoraparo mārgaḥ
pākhaṃḍa iti kīrtyate

5.138

yo devānmanyate naiva dharmāṃśca manusūcitān||naitau sa yāti paṃthānau tattvārtho'yaṃ nirūpitaḥ||137||iti te kīrtitāḥ praśnāḥ
śaktyā brāhmaṇasattama || sādhu vā'sādhu vā brūhi khyāpadyātmānameva ca

5.138.p1

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṇḍe kalāpagrāmavāsisutunubrāhmaṇena nāradapraśnottarakathanaṃnāma paṃcamo'dhyāyaḥ

Linked texts (10)