<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Purāṇas](https://indike.org/pramana/in.purana) › [Kurmapurana](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma) › 1.4

# Kurmapurana 1.4: caturtho'dhyāyaḥ

Kūrmapurāṇa 1.4

- **Language:** Sanskrit

## Contents

- [1.4.65](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.65) — 1 part

### caturtho'dhyāyaḥ

### [1.4.1](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.1)

sūta uvāca  
śrutvā'śramavidhiṃ kṛtsanamṛṣayo hṛṣṭamānasāḥ /  
namaskṛtya hṛṣīkeśaṃ punarvacanamabruvan //

### [1.4.2](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.2)

munaya ūcuḥ  
bhāṣitaṃ bhavatā sarvaṃ cāturāśramyamuttamam /  
idānīṃ śrotumicchāmo yathā saṃbhavate jagat //

### [1.4.3](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.3)

kutaḥ sarvamidaṃ jātaṃ kasmiṃśca layameṣyati /  
niyantā kaśca sarveṣāṃ vadasva puruṣottama //

### [1.4.4](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.4)

śrutvā nārāyaṇo vākyamṛṣīṇāṃ kūrmarūpadhṛk /  
prāha gambhīrayā vācā bhūtānāṃ prabhavāpyayau //

### [1.4.5](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.5)

śrīkūrma uvāca  
maheśvaraḥ paro 'vyaktaścaturvyūhaḥ sanātanaḥ /  
anantaścāprameyaśca niyantā viśvatomukhaḥ //

### [1.4.6](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.6)

avyaktaṃ kāraṇaṃ yattannityaṃ sadasadātmakam /  
pradhānaṃ prakṛtiśceti yadāhustattvacintakāḥ //

### [1.4.7](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.7)

gandhavarṇarasairhenaṃ śabdasparśavivarjitam /  
ajaraṃ dhruvamakṣayyaṃ nityaṃ svātmanyavasthitam //

### [1.4.8](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.8)

jagadyonirmahābhūtaṃ paraṃ brahma sanātanam /  
vigrahaḥ sarvabhūtānāmātmanādhiṣṭhitaṃ mahat //

### [1.4.9](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.9)

anādyantamajaṃ sūkṣmaṃ triguṇaṃ prabhavāpyayam /  
asāṃpratamavijñeyaṃ brahmāgre samavartata //

### [1.4.10](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.10)

guṇasāmye tadā tasmin puruṣe cātmani sthite /  
prākṛtaḥ pralayo jñeyo yāvad viśvasamudbhavaḥ //

### [1.4.11](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.11)

brāhmī rātririyaṃ proktā ahaḥ sṛṣṭirudāhṛtā /  
aharna vidyate tasya na rātrirhyupacārataḥ //

### [1.4.12](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.12)

niśānte pratibuddho 'sau jagadādiranādimān /  
sarvabhūtamayo 'vyakto hyantaryāmīśvaraḥ paraḥ //

### [1.4.13](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.13)

prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva praviśyāśu maheśvaraḥ /  
kṣobhayāmāsa yogena pareṇa parameśvaraḥ //

### [1.4.14](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.14)

yathā mado narastrīṇāṃ yathā vā mādhavo 'nilaḥ /  
anupraviṣṭaḥ kṣobhāya tathāsau yogamūrtimān //

### [1.4.15](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.15)

sa eva kṣobhako viprāḥ kṣobhyaśca parameśvaraḥ /  
sa saṃkocavikāsābhyāṃ pradhānatve 'pi ca sthitaḥ //

### [1.4.16](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.16)

pradhānāt kṣobhyamāṇācca tathā puṃsaḥ purātanāt /  
prādurāsīnmahad bījaṃ pradhānapuruṣātmakam //

### [1.4.17](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.17)

mahānātmā matirbrahmā prabuddhiḥ khyātirīśvaraḥ /  
prajñādhṛtiḥ smṛtiḥ saṃvidetasmāditi tat smṛtam //

### [1.4.18](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.18)

vaikārikastaijasaśca bhūtādiścaiva tāmasaḥ /  
trividho 'yamahaṅkāro mahataḥ saṃbabhūva ha //

### [1.4.19](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.19)

ahaṅkāro 'bimānaśca kartā mantā ca sa smṛtaḥ /  
ātmā ca pudgalo jīvo yataḥ sarvāḥ pravṛttayaḥ //

### [1.4.20](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.20)

pañcabhūtānyahaṅkārāt tanmātrāṇi ca jajñire /  
indriyāṇi tathā devāḥ sarvaṃ tasyātmajaṃ jagat //

### [1.4.21](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.21)

manastvavyaktajaṃ proktaṃ vikāraḥ prathamaḥ smṛtaḥ /  
yenāsau jāyate kartā bhūtādīṃścānupaśyati //

### [1.4.22](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.22)

vaikārikādahaṅkārāt sargo vaikāriko 'bhavat /  
taijasānīndriyāṇi syurdevā vaikārikā daśa //

### [1.4.23](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.23)

ekādaśaṃ manastatra svaguṇenobhayātmakam /  
bhūtatanmātrasargo 'yaṃ bhūtāderabhavan prajāḥ //

### [1.4.24](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.24)

bhūtādistu vikurvāṇaḥ śabdamātraṃ sasarja ha /  
ākāśaṃ śuṣiraṃ tasmādutpannaṃ śabdalakṣaṇam //

### [1.4.25](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.25)

ākāśastu vikurvāṇaḥ sparśamātraṃ sasarja ha /  
vāyurutpadyate tasmāt tasya sparśo guṇo mataḥ //

### [1.4.26](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.26)

vāyuścāpi vikurvāṇo rūpamātraṃ sasarja ha /  
jyotirutpadyate vāyostadrūpaguṇamucyate //

### [1.4.27](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.27)

jyotiścāpi vikurvāṇaṃ rasamātraṃ sasarja ha /  
saṃbhavanti tato 'mbhāṃsi rasādhārāṇi tāni tu //

### [1.4.28](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.28)

āpaścāpi vikurvantyo gandhamātraṃ sasarjire /  
saṃghāto jāyate tasmāt tasya gandho guṇo mataḥ //

### [1.4.29](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.29)

ākāśaṃ śabdamātraṃ yat sparśamātraṃ samāvṛṇot /  
dviguṇastu tato vāyuḥ śabdasparśātmako 'bhavat //

### [1.4.30](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.30)

rūpaṃ tathaivāviśataḥ śabdasparśau guṇāvubhau /  
triguṇaḥ syāt tato vahniḥ sa śabdasparśarūpavān //

### [1.4.31](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.31)

śabda sparśaśca rūpaṃ ca rasamātraṃ samāviśan /  
tasmāccaturguṇā āpo vijñeyāstu rasātmikāḥ //

### [1.4.32](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.32)

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaṃ samāviśan /  
tasamāt pañcaguṇā bhūmiḥ sthūlā bhūteṣu śabdyate //

### [1.4.33](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.33)

śāntā ghorāśca mūḍhāśca viśeṣāstena te smṛtāḥ /  
parasparānupraveśād dhārayanti parasparam //

### [1.4.34](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.34)

ete sapta mahātmāno hyanyonyasya samāśrayāt /  
nāśaknuvan prajāḥ straṣṭumasamāgamya kṛtsnaśaḥ //

### [1.4.35](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.35)

puruṣādhiṣṭhitātvācca avyaktānugraheṇa ca /  
mahādādayo viśeṣāntā hmaṇḍamutpādayanti te //

### [1.4.36](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.36)

ekakālasamutpannaṃ jalabudbudavacca tat /  
viśeṣebhyo 'ṇḍamabhavad bṛhat tadudakeśayam //

### [1.4.37](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.37)

tasmin kāryasya karaṇaṃ saṃsiddhiḥ parameṣṭhinaḥ /  
prākṛte 'ṇḍe vivṛttaḥ sa kṣetrajño brahmasaṃjñitaḥ //

### [1.4.38](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.38)

sa vai śarīrī prathamaḥ sa vai puruṣa ucyate /  
ādikartā sa bhūtānāṃ brahmāgre samavartata //

### [1.4.39](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.39)

yamāhuḥ puruṣaṃ haṃsaṃ pradhānāt parataḥ sthitam /  
hiraṇyagarbhaṃ kapilaṃ chandomūrti sanātanam //

### [1.4.40](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.40)

merurulbamabhūt tasya jarāyuścāpi parvatāḥ /  
garbhodakaṃ samudrāśca tasyāsan paramātmanaḥ //

### [1.4.41](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.41)

tasminnaṇḍe 'bhavad viśvaṃ sadevāsuramānuṣam /  
candrādityau sanakṣatrau sagrahau saha vāyunā //

### [1.4.42](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.42)

adbhirdaśaguṇābhiśca bāhyato 'ṇḍaṃ samāvṛtam /  
āpo daśaguṇenaiva tejasā bāhyato vṛtāḥ //

### [1.4.43](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.43)

tejo daśaguṇenaiva bāhyato vāyunāvṛtam /  
ākāśenāvṛto vāyuḥ khaṃ tu bhūtādināvṛtam //

### [1.4.44](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.44)

bhūtādirmahatā tadvadavyaktenāvṛto mahān /  
ete lokā mahātmanaḥ sarvatattvābhimāninaḥ //

### [1.4.45](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.45)

vasanti tatra puruṣāstadātmāno vyavasthitāḥ /  
īśvarā yogadharmāṇo ye cānye tattvacintakāḥ //

### [1.4.46](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.46)

sarvajñāḥ śāntarajaso nityaṃ muditamānasāḥ /  
etairāvaraṇairaṇḍaṃ saptabhiḥ prākṛtairvṛtam //

### [1.4.47](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.47)

etāvacchakyate vaktuṃ māyaiṣā gahanā dvijāḥ /  
etat prādhānikaṃ kāryaṃ yanmayā bījamīritam /  
prajāpateḥ parā mūrtiritīyaṃ vaidikī śrutiḥ //

### [1.4.48](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.48)

brahmāṇḍametat sakalaṃ saptalokatalānvitam /  
dvitīyaṃ tasya devasya śarīraṃ parameṣṭhinaḥ //

### [1.4.49](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.49)

hiraṇyagarbho bhagavān brahmā vai kanakāṇḍajaḥ /  
tṛtīyaṃ bhagavadrūpaṃ prāhurvedārthavedinaḥ //

### [1.4.50](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.50)

rajoguṇamayaṃ cānyad rūpaṃ tasyaiva dhīmataḥ /  
caturmukhaḥ sa bhagavān jagatsṛṣṭau pravartate //

### [1.4.51](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.51)

sṛṣṭaṃ ca pāti sakalaṃ viśvātmā viśvatomukhaḥ /  
sattvaṃ guṇamupāśritya viṣṇurviśveśvaraḥ svayam //

### [1.4.52](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.52)

antakāle svayaṃ devaḥ sarvātmā parameśvaraḥ /  
tamoguṇaṃ samāśritya rudraḥ saṃharate jagat //

### [1.4.53](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.53)

eko 'pi sanmahādevastridhāsau samavasthitaḥ /  
sargarakṣālayaguṇairnirguṇo 'pi nirañjanaḥ /  
ekadhā sa dvidhā caiva tridhā ca bahudhā punaḥ //

### [1.4.54](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.54)

yogeśvaraḥ śarīrāṇi karoti vikaroti ca /  
nānākṛtikriyārūpanāmavanti svalīlayā //

### [1.4.55](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.55)

hitāya caiva bhaktānāṃ sa eva grasate punaḥ /  
tridhā vibhajya cātmānaṃ traikālye saṃpravartate /  
sṛjate grasate caiva vīkṣate ca viśeṣataḥ //

### [1.4.56](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.56)

yasmāt sṛṣṭvānugṛhṇāti grasate ca punaḥ prajāḥ /  
guṇātmakatvāt traikālye tasmādekaḥ sa ucyate //

### [1.4.57](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.57)

agre hiraṇyagarbhaḥ sa prādurbhūtaḥ sanātanaḥ /  
āditvādādidevo 'sau ajātatvādajaḥ smṛtaḥ //

### [1.4.58](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.58)

pātiyasmāt prajāḥ sarvāḥ prajāpatiriti smṛtaḥ /  
deveṣu ca mahādevo māhadeva iti smṛtaḥ //

### [1.4.59](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.59)

bṛhattvācca smṛto brahmā paratvāt parameśvaraḥ /  
vaśitvādapyavaśyatvādīśvaraḥ paribhāṣitaḥ //

### [1.4.60](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.60)

ṛṣiḥ sarvatragatvena hariḥ sarvaharo yataḥ /  
anutpādācca pūrvatvāt svayaṃbhūriti sa smṛtaḥ //

### [1.4.61](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.61)

narāṇāmayano yasmāt tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ /  
haraḥ saṃsāraharaṇād vibhutvād viṣṇurucyate //

### [1.4.62](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.62)

bhagavān sarvavijñānādavanādomiti smṛtaḥ /  
sarvajñaḥ sarvavijñānāt sarvaḥ sarvamayo yataḥ //

### [1.4.63](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.63)

śivaḥ sa nirmalo yasmād vibhuḥ sarvagato yataḥ /  
tāraṇāt sarvaduḥ khānāṃ tārakaḥ parigīyate //

### [1.4.64](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.64)

bahunātra kimuktena sarvaṃ brahmamayaṃ jagat /  
anekabhedabhinnastu krīḍate parameśvaraḥ //

### [1.4.65](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.65)

ityeṣa prākṛtaḥ sargaḥ saṃkṣepāt kathito mayā /  
abuddhipūrvako viprā brāhmīṃ sṛṣṭiṃ nibodhata //

### [1.4.65.p1](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.65.p1)

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvaṃvibhāge caturtho 'dhyāyaḥ

## Linked texts (9)

- [Vāyupurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.4.19) — Vyāsa, Sanskrit
- [Mārkaṇḍeyapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.markandeya.45.34) — Vyāsa, Sanskrit
- [Viṣṇupurāṇa (critical edition)](https://indike.org/pramana/in.purana.visnu*crit.1.2.31) — Sanskrit
- [Saurapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.upa.saiva.saura.21.4) — Sanskrit
- [Padmapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.padma.1.1.97) — Vyāsa, Sanskrit
- [Brahmāṇḍapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.3.34) — Vyāsa, Sanskrit
- [Narasiṃhapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.upa.vaisnava.narasimha.1.47) — Sanskrit
- [Kūrmapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.vernacular.tamil.kappiyam.kurmapurana.4.p2) — Ativīrarāma Pāṇṭiyar, Sanskrit
- [Nirṇayasindhu](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.nirnaya.nirnayasindhu.26.2) — Kamalākarabhaṭṭa 1612, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4) · Pramāṇa
