<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Purāṇas](https://indike.org/pramana/in.purana) › [Kurmapurana](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma) › 2.2

# Kurmapurana 2.2: dvitīyo'dhyāyaḥ

Kūrmapurāṇa 2.2

- **Language:** Sanskrit

## Contents

- [2.2.55](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.55) — 1 part

### dvitīyo'dhyāyaḥ

### [2.2.1](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.1)

īśvara uvāca  
avācyametad vijñānamātmaguhyaṃ sanātanam /  
yanna devā vijānanti yatanto 'pi dvijātayaḥ //

### [2.2.2](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.2)

idaṃ jñānaṃ samāśritya brahmabhūtā dvijottamāḥ /  
na saṃsāraṃ prapadyante pūrve 'pi brahmavādinaḥ //

### [2.2.3](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.3)

guhyād guhyatamaṃ sākṣād gopanīyaṃ prayatnataḥ /  
vakṣye bhaktimatāmadya yuṣmākaṃ brahmavādinām //

### [2.2.4](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.4)

ātmāyaḥ kevalaḥ svasthaḥ śāntaḥ sūkṣmaḥ sanātanaḥ /  
asti sarvāntaraḥ sākṣāccinmātrastamasaḥ paraḥ //

### [2.2.5](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.5)

so 'ntaryāmī sa puruṣaḥ sa prāṇaḥ sa maheśvaraḥ /  
sa kālo 'gnistadavyaktaṃ sa evedamiti śrutiḥ //

### [2.2.6](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.6)

asmād vijāyate viśvamatraiva pravilīyate /  
sa māyī māyayā baddhaḥ karoti vividhāstanūḥ //

### [2.2.7](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.7)

na cāpyayaṃ saṃsarati na ca saṃsārayet prabhuḥ /  
nāyaṃ pṛthvī na salilaṃ na tejaḥ pavano nabhaḥ //

### [2.2.8](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.8)

na prāṇe na mano 'vyaktaṃ na śabdaḥ sparśa eva ca /  
na rūparasagandhāśca nāhaṃ kartā na vāgapi //

### [2.2.9](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.9)

na pāṇipādau no pāyurna copasthaṃ dvijottamāḥ /  
na kartā na ca bhoktā vā na ca prakṛtipūruṣau /  
na māyā naiva ca prāścaitanyaṃ paramārthataḥ //

### [2.2.10](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.10)

yathā prakāśatamasoḥ sambandho nopapadyate /  
tadvadaikyaṃ na saṃbandhaḥ prapañcaparamātmanoḥ //

### [2.2.11](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.11)

chāyātapau yathā loke parasparavilakṣaṇau /  
tadvat prapañcapuruṣau vibhinnau paramārthataḥ //

### [2.2.12](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.12)

yadyātmā malino 'svastho vikārī syāt svabhāvataḥ /  
nahi tasya bhavenmuktirjanmāntaraśatairapi //

### [2.2.13](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.13)

paśyanti munayo yuktāḥ svātmānaṃ paramārthataḥ /  
vikārahīnaṃ nirduḥ khamānandātmānamavyayam //

### [2.2.14](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.14)

ahaṃ kartā sukhī duḥ khī kṛśaḥ sthūleti yā matiḥ /  
sā cāhaṅkārakartṛtvādātmanyāropyate janaiḥ //

### [2.2.15](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.15)

vadanti vedavidvāṃsaḥ sākṣiṇaṃ prakṛteḥ param /  
bhoktāramakṣaraṃ śuddhaṃ sarvatra samavasthitam //

### [2.2.16](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.16)

tasmādajñānamūlo hi saṃsāraḥ sarvadehinām /  
ajñānādanyathā jñānaṃ tacca prakṛtisaṃgatam //

### [2.2.17](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.17)

nityoditaḥ svayaṃ jyotiḥ sarvagaḥ puruṣaḥ paraḥ /  
ahaṅkārāvivekena kartāhamiti manyate //

### [2.2.18](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.18)

paśyanti ṛṣayo 'vyaktaṃ nityaṃ sadasadātmakam /  
pradhānaṃ prakṛtiṃ buddhvā kāraṇaṃ brahmavādinaḥ //

### [2.2.19](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.19)

tenāyaṃ saṃgato hyātmā kūṭastho 'pi nirañjanaḥ /  
svātmānamakṣaraṃ brahma nāvabuddhyeta tattvataḥ //

### [2.2.20](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.20)

anātmanyātmavijñānaṃ tasmād duḥ khaṃ tathetaram /  
ragadveṣādayo doṣāḥ sarve bhrāntinibandhanāḥ //

### [2.2.21](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.21)

karmaṇyasya bhaved doṣaḥ puṇyāpuṇyamiti sthitiḥ /  
tadvaśādeva sarveṣāṃ sarvadehasamudbhavaḥ //

### [2.2.22](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.22)

nityaḥ sarvatrago hyātmā kūṭastho doṣavarjitaḥ /  
ekaḥ sa bhidyate śaktyā māyayā na svabhāvataḥ //

### [2.2.23](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.23)

tasmādadvaitamevāhurmunayaḥ paramārthataḥ /  
bhedo vyaktasvabhāvena sā ca māyātmasaṃśrayā //

### [2.2.24](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.24)

yathā hi dhūmasaṃparkānnākāśo malino bhavet /  
antaḥ karaṇajairbhāvairātmā tadvanna lipyate //

### [2.2.25](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.25)

yathā svaprabhayā bhāti kevalaḥ sphaṭiko 'malaḥ /  
upādhihīno vimalastathaivātmā prakāśate //

### [2.2.26](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.26)

jñānasvūpamevāhurjagadetad vicakṣaṇāḥ /  
arthasvarūpamevājñāḥ paśyantyanye kudṛṣṭayaḥ //

### [2.2.27](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.27)

kūṭastho nirguṇo vyāpī caitanyātmā svabhāvataḥ /  
dṛśyate hyartharūpeṇa puruṣairbhrāntidṛṣṭibhiḥ //

### [2.2.28](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.28)

yathā saṃlakṣyate raktaḥ kevalaḥ sphaṭiko janaiḥ /  
raktikādyupadhānena tadvat paramapūruṣaḥ //

### [2.2.29](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.29)

tasmādātmākṣaraḥ śuddho nityaḥ sarvagato 'vyayaḥ /  
upāsitavyo mantavyaḥ śrotavyaśca mumukṣubhiḥ //

### [2.2.30](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.30)

yadā manasi caitanyaṃ bhāti sarvatragaṃ sadā /  
yogino 'vyavadhānena tadā saṃpadyate svayam //

### [2.2.31](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.31)

yadā sarvāṇi būtāni svātmanyevābhipaśyati /  
sarvabhūteṣu cātmānaṃ brahma saṃpadyate tadā //

### [2.2.32](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.32)

yadā sarvāṇi bhūtāni samādhistho na paśyati /  
ekībhūtaḥ pareṇāsau tadā bhavati kevalaḥ //

### [2.2.33](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.33)

yadā sarve pramucyante kāmā ye 'sya hṛdi sthitāḥ /  
tadāsāvamṛtībhūtaḥ kṣemaṃ gacchati paṇḍitaḥ //

### [2.2.34](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.34)

yadā bhūtapṛthagbhāvamekasthamanupaśyati /  
tata eva ca vistāraṃ brahma saṃpadyate tadā //

### [2.2.35](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.35)

yadā paśyati cātmānaṃ kevalaṃ paramārthataḥ /  
māyāmātraṃ jagat kṛtsnaṃ tadā bhavati nirvṛtaḥ //

### [2.2.36](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.36)

yadā janmajarāduḥ khavyādhīnāmekabheṣajam /  
kevalaṃ brahmavijñānaṃ jāyate 'sau tadā śivaḥ //

### [2.2.37](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.37)

yathā nadīnadā loke sāgareṇaikatāṃ yayuḥ /  
tadvadātmākṣareṇāsau niṣkalenaikatāṃ vrajet //

### [2.2.38](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.38)

tasmād vijñānamevāsti na prapañco na saṃsṛtiḥ /  
ajñānenāvṛtaṃ loko vijñānaṃ tena muhyati //

### [2.2.39](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.39)

tajjñānaṃ nirmalaṃ sūkṣmaṃ nirvikalpaṃ yadavyayam /  
ajñānamitarat sarvaṃ vijñānamiti me matam //

### [2.2.40](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.40)

etad vaḥ paramaṃ sāṃkhyaṃ bhāṣitaṃ jñānamuttamam /  
sarvavedāntasāraṃ hi yogastatraikacittatā //

### [2.2.41](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.41)

yogāt saṃjāyate jñānaṃ jñānād yogaḥ pravartate /  
yogajñānābhiyuktasya nāvāpyaṃ vidyate kvacit //

### [2.2.42](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.42)

yadeva yogino yānti sāṃkhyaistadadhigamyate /  
ekaṃ sāṃkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa tattvavit //

### [2.2.43](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.43)

anye ca yogino viprā aiśvaryāsaktacetasaḥ /  
majjanti tatra tatraiva na tvātmaiṣāmiti śrutiḥ //

### [2.2.44](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.44)

yattat sarvagataṃ divyamaiśvaryamacalaṃ mahat /  
jñānayogābhiyuktastu dehānte tadavāpnuyāt //

### [2.2.45](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.45)

eṣa ātmāhamavyakto māyāvī parameśvaraḥ /  
kīrtitaḥ sarvavedeṣu sarvātmā sarvatomukhaḥ //

### [2.2.46](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.46)

sarvakāmaḥ sarvarasaḥ sarvagandho 'jaro 'maraḥ /  
sarvataḥ pāṇipādo 'hamantaryāmī sanātanaḥ //

### [2.2.47](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.47)

apāṇipādo javano grahītā hṛdi saṃsthitaḥ /  
acakṣurapi paśyāmi tathākarṇaḥ śṛṇomyaham //

### [2.2.48](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.48)

vedāhaṃ sarvamevedaṃ na māṃ jānāti kaścana /  
prāhurmahāntaṃ puruṣaṃ māmekaṃ tattvadarśinaḥ //

### [2.2.49](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.49)

paśyanti ṛṣayo hetumātmanaḥ sūkṣmadarśinaḥ /  
nirguṇāmalarūpasya yattadaiśvaryamuttamam //

### [2.2.50](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.50)

yanna devā vijānanti mohitā mama māyayā /  
vakṣye samāhitā yūyaṃ śṛṇudhvaṃ brahmavādinaḥ //

### [2.2.51](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.51)

nāhaṃ praśāstā sarvasya māyātītaḥ svabhāvataḥ /  
prerayāmi tathāpīdaṃ kāraṇaṃ sūrayo viduḥ //

### [2.2.52](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.52)

yanme guhyatamaṃ dehaṃ sarvagaṃ tattvadarśinaḥ /  
praviṣṭā mama sāyujyaṃ labhante yogino 'vyayam //

### [2.2.53](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.53)

teṣāṃ hi vaśamāpannā māyā me viśvarūpiṇī /  
labhante paramāṃ śuddhiṃ nirvāṇaṃ te mayā saha //

### [2.2.54](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.54)

na teṣāṃ punarāvṛttiḥ kalpakoṭiśatairapi /  
prasādānmama yogīndrā etad vedānuśāsanam //

### [2.2.55](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.55)

nāputraśiṣyayogibhyo dātavyaṃ brahmavādibhiḥ /  
maduktametad vijñānaṃ sāṃkhyayogasamāśrayam //

### [2.2.55.p1](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2.55.p1)

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge (īśvaragītāsu) dvitīyo 'dhyāyaḥ

## Linked texts (2)

- [Liṅgapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.vernacular.tamil.kappiyam.lingapurana.100.16) — Ativīrarāma Pāṇṭiyar 1500, Sanskrit
- [Yogasārasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.darsana.yoga.yogasarasangraha.p77) — Vijñānabhikṣu 1550, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.2) · Pramāṇa
