<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Purāṇas](https://indike.org/pramana/in.purana) › [Kurmapurana](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma) › 2.43

# Kurmapurana 2.43: tricatvāriṃśo'dhyāyaḥ

Kūrmapurāṇa 2.43

- **Language:** Sanskrit

## Contents

- [2.43.59](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.59) — 1 part

### tricatvāriṃśo'dhyāyaḥ

### [2.43.1](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.1)

sūta uvāca  
etadākarṇya vijñānaṃ nārāyaṇamukheritam /  
kūrmarūpadharaṃ devaṃ papracchurmunayaḥ prabhum //

### [2.43.2](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.2)

munaya ūcuḥ  
kathitā bhavatā dharmā mokṣajñānaṃ savistaram /  
lokānāṃ sargavistāraṃ vaṃśamanvantarāṇi ca //

### [2.43.3](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.3)

pratisargamidānīṃ no vaktumarhasī mādhava /  
bhūtānāṃ bhūtabhavyeśa yathā pūrvaṃ tvayoditam //

### [2.43.4](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.4)

sūta uvāca  
śrutvā teṣāṃ tadā vākyaṃ bhagavān kūrmarūpadhṛk /  
vyājahāra mahāyogī bhūtānāṃ pratisaṃcaram //

### [2.43.5](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.5)

kūrma uvāca  
nityo naimittikaścaiva prākṛtātyantikau tathā /  
caturdhāyaṃ purāṇe 'smin procyate pratisaṃcaraḥ //

### [2.43.6](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.6)

yo 'yaṃ saṃdṛśyate nityaṃ loke bhūtakṣayastviha /  
nityaḥ saṃkīrtyate nāmnā munibhiḥ pratisaṃcaraḥ //

### [2.43.7](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.7)

brāhmo naimittiko nāma kalpānte yo bhaviṣyati /  
trailokyasyāsya kathitaḥ pratisargo manīṣibhiḥ //

### [2.43.8](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.8)

mahādādyāṃ viśeṣāntaṃ yadā saṃyāti saṃkṣayam /  
prākṛtaḥ pratisargo 'yaṃ procyate kālacintakaiḥ //

### [2.43.9](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.9)

jñānādātyantikaḥ prokto yoginaḥ paramātmani /  
pralayaḥ pratisargo 'yaṃ kālacintāparairdvijaiḥ //

### [2.43.10](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.10)

ātyantikaśca kathitaḥ pralayo 'tra sasādhanaḥ /  
naimittikamidānīṃ vaḥ kathayiṣye samāsataḥ //

### [2.43.11](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.11)

caturyugasahasrānte saṃprāpte pratisaṃcare /  
svātmasaṃsthāḥ prajāḥ kartuṃ pratipede prajāpatiḥ //

### [2.43.12](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.12)

tato bhavatyanāvṛṣṭistīvrā sā śatavārṣikī /  
bhūtakṣayakarī ghorā sarvabhūtakṣayaṅkarī //

### [2.43.13](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.13)

tato yānyalpasārāṇi sattvāni pṛthivītale /  
tāni cāgre pralīyante bhūmitvamupayānti ca //

### [2.43.14](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.14)

saptaraśmiratho bhūtvā samuttiṣṭhan divākaraḥ /  
asahyaraśmirbhavati pibannambho gabhastibhiḥ //

### [2.43.15](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.15)

tasya te raśmayaḥ sapta pibantyambu mahārṇave /  
tenāhāreṇa tā dīptāḥ sūryāḥ sapta bhavantyuta //

### [2.43.16](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.16)

tataste raśmayaḥ sapta sūryā bhūtvā caturdiśam /  
caturlokamidaṃ sarvaṃ dahanti śikhinastathā //

### [2.43.17](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.17)

vyāpnuvantaśca te viprāstūrdhvaṃ cādhaśca raśmibhiḥ /  
dīpyante bhāskarāḥ sapta yugāntāgnipratāpinaḥ //

### [2.43.18](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.18)

te sūryā vāriṇā dīptā bahusāhastraraśmayaḥ /  
khaṃ samāvṛtya tiṣṭhanti nirdahanto vasuṃdharām //

### [2.43.19](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.19)

tatasteṣāṃ pratāpena dahyamānā vasuṃdharā /  
sādrinadyarṇavadvīpā nisnehā samapadyata //

### [2.43.20](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.20)

dīptābhiḥ saṃtatābhiśca raśmibhirvai samantataḥ /  
adhaścordhvaṃ ca lagnābhistiryak caiva samāvṛtam //

### [2.43.21](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.21)

sūryāgninā pramṛṣṭānāṃ saṃsṛṣṭānāṃ parasparam /  
ekatvamupayātānāmekajvālaṃ bhavatyuta //

### [2.43.22](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.22)

sarvalokapraṇāśaśca so 'gnirbhūtvā sukuṇḍalī /  
caturlokamidaṃ sarvaṃ nirdahatyātmatejasā //

### [2.43.23](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.23)

tataḥ pralīne sarvasmiñ jaṅgame sthāvare tathā /  
nirvṛkṣā nistṛṇā bhūmiḥ kūrmapṛṣṭhā prakāśate //

### [2.43.24](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.24)

ambarīṣamivābhāti sarvamāpūritaṃ jagat /  
sarvameva tadarcirbhiḥ pūrṇaṃ jājvalyate punaḥ //

### [2.43.25](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.25)

pātāle yāni sattvāni mahodadhigatāni ca /  
tatastāni pralīyante bhūmitvamupayānti ca //

### [2.43.26](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.26)

dvīpāṃśca parvatāṃścaiva varṣāṇyatha mahodadhīn /  
tān sarvān bhasmasāt kṛtvā saptātmā pāvakaḥ prabhuḥ //

### [2.43.27](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.27)

samudrebhyo nadībhyaśca pātālebhyaśca sarvaśaḥ /  
pibannapaḥ samiddho 'gniḥ pṛthivīmāśrito jvalan //

### [2.43.28](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.28)

tataḥ saṃvartakaḥ śailānatikramya mahāṃstathā /  
lokān dahati dīptātmā rudratejovijṝmbhitaḥ //

### [2.43.29](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.29)

sa dagdhvā pṛthivīṃ devo rasātalamaśoṣayat /  
adhastāt pṛthivīṃ dagdhvā divamūrdhvaṃ dahiṣyati //

### [2.43.30](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.30)

yojanānāṃ śatānīha sahasrāṇyayutāni ca /  
uttiṣṭhanti śikhāstasya vahneḥ saṃvartakasya tu //

### [2.43.31](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.31)

gandharvāṃśca piśācāṃśca sayakṣoragarākṣasān /  
tadā dahatyasau dīptaḥ kālarudrapracoditaḥ //

### [2.43.32](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.32)

bhūrlokaṃ ca bhuvarlokaṃ svarlokaṃ ca tathā mahaḥ /  
dahedaśeṣaṃ kālāgniḥ kālo viśvatanuḥ svayam //

### [2.43.33](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.33)

vyāpteṣveteṣu lokeṣu tiryagūrdhvamathāgninā /  
tat tejaḥ samanuprāpya kṛtsnaṃ jagadidaṃ śanaiḥ /  
ayoguḍanibhaṃ sarvaṃ tadā caikaṃ prakāśate //

### [2.43.34](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.34)

tato gajakulonnādāstaḍidbhiḥ samalaṅkṛtāḥ /  
uttiṣṭhanti tadā vyomni ghorāḥ saṃvartakā ghanāḥ //

### [2.43.35](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.35)

kecinnīlotpalaśyāmāḥ kecit kumudasannibhāḥ /  
dhūmravarṇāstathā kecit kecit pītāḥ payodharāḥ //

### [2.43.36](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.36)

kecid rāsabhavarṇāstu lākṣārasanibhāstathā /  
śaṅkhakundanibhāścānye jātyañjananibhāḥ pare //

### [2.43.37](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.37)

manaḥ śilābhāstvanye ca kapotasadṛśāḥ pare /  
indragopanibhāḥ keciddharitālanibhāstathā /  
indracāpanibhāḥ keciduttiṣṭhanti ghanā divi //

### [2.43.38](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.38)

kecit parvatasaṃkāśāḥ kecid gajakulopamāḥ /  
kūṭāṅgāranibhāścānye kecinmīnakulodvahāḥ /  
bahūrūpā ghorūpā ghorasvaraninādinaḥ //

### [2.43.39](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.39)

tadā jaladharāḥ sarve pūrayanti nabhaḥ sthalam /  
tataste jaladā ghorā rāviṇo bhāskarātmajāḥ /  
saptadhā saṃvṛtātmānastamagniṃ śamayantyuta //

### [2.43.40](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.40)

tataste jaladā varṣaṃ muñcantīha mahaughavat /  
sughoramaśivaṃ sarvaṃ nāśayanti ca pāvakam //

### [2.43.41](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.41)

pravṛṣṭe ca tadātyarthamambhasā pūryate jagat /  
adbhistejobhibhūtatvāt tadāgniḥ praviśatyapaḥ //

### [2.43.42](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.42)

naṣṭe cāgnau varṣaśataiḥ payodāḥ kṣayasaṃbhavāḥ /  
plāvayanto 'tha bhuvanaṃ mahājalaparistravaiḥ //

### [2.43.43](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.43)

dhārābhiḥ pūrayantīdaṃ codyamānāḥ svayaṃbhuvā /  
atyantasalilaughaiśca velā iva mahodadhiḥ //

### [2.43.44](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.44)

sādridvīpā tathā pṛthvī jalaiḥ saṃcchādyate śanaiḥ /  
ādityaraśmibhiḥ pītaṃ jalamabhreṣu tiṣṭhati /  
punaḥ patati tad bhūmau pūryante tena cārṇavāḥ //

### [2.43.45](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.45)

tataḥ samudrāḥ svāṃ velāmatikrāntāstu kṛtsnaśaḥ /  
parvatāśca vilīyante mahī cāpsu nimajjati //

### [2.43.46](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.46)

tasminnekārṇave ghore naṣṭe sthāvarajaṅgame /  
yoganindrāṃ samāsthāya śete devaḥ prajāpatiḥ //

### [2.43.47](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.47)

caturyugasahasrāntaṃ kalpamāhurmaharṣayaḥ /  
vārāho vartate kalpo yasya vistāra īritaḥ //

### [2.43.48](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.48)

asaṃkhyātāstathā kalpā brahmaviṣṇuśivātmakāḥ /  
kathitā hi purāṇeṣu munibhiḥ kālacintakaiḥ //

### [2.43.49](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.49)

sāttvikeṣvatha kalpeṣu māhātmyamadhikaṃ hareḥ /  
tāmaseṣu harasyoktaṃ rājaseṣu prajāpateḥ //

### [2.43.50](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.50)

yo 'yaṃ pravartate kalpo vārāhaḥ sāttviko mataḥ /  
anye ca sāttvikāḥ kalpā mama teṣu parigrahaḥ //

### [2.43.51](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.51)

dhyānaṃ tapastathā jñānaṃ labdhvā teṣveva yoginaḥ /  
ārādhya giriśaṃ māṃ ca yānti tat paramaṃ padam //

### [2.43.52](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.52)

so 'haṃ sattvaṃ samāsthāya māyī māyāmayīṃ svayam /  
ekārṇave jagatyasmin yoganidrāṃ vrajāmi tu //

### [2.43.53](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.53)

māṃ paśyanti mahātmānaḥ suptaṃ kālaṃ maharṣayaḥ /  
janaloke vartamānāstapasā yogacakṣuṣā //

### [2.43.54](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.54)

ahaṃ purāṇapuruṣo bhūrbhuvaḥ prabhavo vibhuḥ /  
sahasracaraṇaḥ śrīmān sahasrāṃśuḥ sahasradṛk //

### [2.43.55](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.55)

mantro 'gnirbrāhmiṇā gāvaḥ kuśāśca samidho hyaham /  
prokṣaṇī ca śruvaścaiva somo ghṛtamathāsmyaham //

### [2.43.56](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.56)

saṃvartako mahānātmā pavitraṃ paramaṃ yaśaḥ /  
vedo vedyaṃ prabhurgoptā gopatirbrahmaṇo mukham //

### [2.43.57](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.57)

anantastārako yogī gatirgatimatāṃ varaḥ /  
haṃsaḥ prāṇo 'tha kapilo viśvamūrtiḥ sanātanaḥ //

### [2.43.58](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.58)

kṣetrajñaḥ prakṛtiḥ kālo jagadbījamathāmṛtam /  
mātā pitā mahādevo matto hyanyanna vidyate //

### [2.43.59](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.59)

ādityavarṇo bhuvanasya goptā  
nārāyaṇaḥ puruṣo yogamūrtiḥ /  
māṃ paśyanti yatayo yoganiṣṭhā  
jñātvātmānamamṛtatvaṃ vrajanti //

### [2.43.59.p1](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43.59.p1)

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge tricatvāriṃśo 'dhyāyaḥ

## Linked texts (4)

- [Vāyupurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.38.143) — Vyāsa, Sanskrit
- [Brahmāṇḍapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.1.139) — Vyāsa, Sanskrit
- [Viṣṇupurāṇa (vulgate)](https://indike.org/pramana/in.purana.visnu*vulgate.6.3.32) — Sanskrit
- [Vīraśaivānandacandrikā (Maritontadārya)](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.saiva.virasaiva.virasaivanandacandrika-maritontadarya.32.4) — Maritontadārya 1725, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.2.43) · Pramāṇa
