Kurmapurana (Ananta Gokhale) 1
Kūrmapurāṇa (Ananta Gokhale) 1
- Language
- Sanskrit
1.p2
kūrmapurāṇam | prathamo'dhyāyaḥ | oṃ namo gaṇeśāya
1.p3
namaskṛtyāprameyāya viṣṇave kūrmarūpiṇe | purāṇaṃ saṃpravakṣyāmi yaduktaṃ viśvayoninā || satrānte sūtamamaghaṃ† naimiṣeyā maharṣayaḥ | purāṇasaṃhitāṃ puṇyāṃ papracchūromaharṣaṇam || tvayā sūta mahābuddhe bhagavān brahmavittamaḥ‡ | itihāsapurāṇārthaṃ vyāsaḥ samyagupāsitaḥ || tasya te sarvvaromāṇi vacasā hṛṣitāni yat | dvaipāyanasya tu bhavāṃstato vai romaharṣaṇaḥ
1.p4
bhavantameva bhagavān vyājahāra svayaṃ prabhuḥ | munīnāṃ saṃhitāṃ vaktuṃ vyāsaḥ paurāṇikīṃ purā || tvaṃ hi svāyambhuve yajñe sutyāhe† vitate sati‡ | sambhūtaḥ saṃhitāṃ vaktuṃ svāṃśena puruṣottamaḥ || tasmādbhavantaṃ pṛcchāmaḥ purāṇaṃ kaurmmamuttamam | vaktumarhasi cāsmākaṃ purāṇārthaviśārada || munīnāṃ vacanaṃ śrutvā sūtaḥ paurāṇikottamaḥ | praṇamya manasā prāha guruṃ satyavatīsutam || romaharṣaṇa uvāca | namaskṛtya jagadyoniṃ kūrmmarūpadharaṃ harim | vakṣye paurāṇikīṃ divyāṃ kathāṃ pāpapraṇāśinīm || yāṃ śrutvā pāpakamīpi gaccheta§ paramāṅgatim | na nāstike kathāṃ puṇyāmimāṃ brūyātkadācana || śraddadhānāya śāntāya dhārmrikāya dvijātaye | imāṃ kathāmanubrūyātsākṣānnārāyaṇeritām
1.p5
sargaśca pratisargaśca vaṃśo manvantarāṇi ca | vaṃśānucaritañcaiva purāṇaṃ pañcalakṣaṇam || brāhmaṃ purāṇaṃ prathamaṃ pādmaṃ vaiṣṇavameva ca | śaiva bhāgavatañcaiva bhaviṣyaṃ nāradīyakam || mārkaṇḍeyamathāgneyaṃ brahmavaivarttameva ca | laiṅgaṃ tathā ca vārāhaṃ† skāndaṃ vāmanameva ca || kaurmmaṃ mātsyaṃ gārur̤añca‡ vāyavīyamanantaram§ | aṣṭādaśaṃ samuddiṣṭaṃ brahmāṇḍamiti saṃjñitam || anyānyupapurāṇāni munibhiḥ kathitāni tu | aṣṭādaśa purāṇāni śrutvā saṃkṣepato dvijāḥ || ādyaṃ sanatkumāroktaṃ nārasiṃhamataḥparam | tṛtīyaṃ skāndamuddiṣṭaṃ kumāreṇa tu bhāṣitam || caturthaṃ śivadharmākhyaṃ sākṣānnandīśabhāṣitam | durvāsasoktamāścaryyaṃ nāradīyamataḥparam || kāpilaṃ vāmanañcaiva tathaivośanaseritam | brahmāṇḍaṃ vāruṇañcaiva kālikādvayameva ca
1.p6
māheśvaraṃ tathā śākhaṃ sauraṃ sarvvārthasañcayam | parāśaroktaṃ mārīcaṃ tathaiva bhārgavāhvayam || idantu pañcadaśamaṃ purāṇaṃ kaurmmamuttamam | caturddhā saṃsthitaṃ puṇyaṃ saṃhitānāṃ prabhedataḥ || brāhmī bhāgavatī saurī vaiṣṇavī ca prakīrttitāḥ | catasraḥ saṃhitāḥ puṇyā dharmmakāmārthamokṣadāḥ† || iyantu saṃhitā brāhmī caturvedaistu sammitā | bhavanti ṣaṭ sahasrāṇi ślokānāmatra saṃkhyayā || yatra dharmmārthakāmānāṃ mokṣasya ca munīśvarāḥ | māhātmyamakhilaṃ brahma jñāyate parameśvaraḥ‡ || sargaśca pratisargaśca vaṃśo manvantarāṇi ca | vaṃśānucaritaṃ puṇyā divyā prāsaṅgikī kathā || brāhmaṇādyairiyaṃ dhāryyā dhārmikairvedapāragaiḥ§ | tāmahaṃ varṇayiṣyāmi vyāsena kathitāṃ purā || purāmṛtārthaṃ daiteyadānavaiḥ saha devatāḥ | manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā mamandhuḥ kṣīrasāgaram
1.p7
mathyamāne tadā tasmin kūrmarūpī janārddanaḥ | babhāra mandaraṃ† devo devānāṃ‡ hitakāmyayā || devāśca tuṣṭuvurdevaṃ nāradādyā maharṣayaḥ | kūrmarūpadharaṃ dṛṣṭvā sākṣiṇaṃ viṣṇumavyayam || tadantare§'bhavaddevī śrīrnārāyaṇavallabhā | jagrāha bhagavān viṣṇustāmiva puruṣottamaḥ || tejasā viṣṇumavyaktaṃ¶ nāradādyā maharṣayaḥ | mohitāḥ saha śukreṇa śreyovacana||mabruvan || bhagavan devadeveśa nārāyaṇa jaganmaya | kaiṣā devī viśālākṣī yathāvadbrūhi pṛcchatām || śrutvā teṣāṃ tadā vākyaṃ viṣṇurdānavamarddanaḥ | provāca devīṃ saṃpraikṣya nāradādīnakalmaṣān || iyaṃ sā paramā śaktirmanmayī brahmarūpiṇī | māyā mama priyānantā yayedaṃ dhāryyate†† jagat
1.p8
anayaiva jagatsarvvaṃ sadevāsuramānuṣam| mohayāmi dvijaśreṣṭhā grasāmi visṛjāmi ca || utpattiṃ pralayañcaiva bhūtānāmāgatiṅgatim | vidyayā vīkṣya cātmānaṃ taranti vipulāmimām || asyāstvaṃśānadhiṣṭhāya śaktimanto'bhavan surāḥ†| brahmeśānādayaḥ sarvve sarvvaśaktiriyaṃ mama || saiṣā sarvvajagatsūtiḥ prakṛtistriguṇātmikā | prāgeva mattaḥ saṃjātā śrīḥ kalpe padmavāsinī‡ || caturbhujā śaṅkhacakrapadmahastā sraganvitā§| koṭisūryyapratīkāśā mohinī sarvvadehinām || nālaṃ devā na pitaro mānavā vāsavo'pi ca| māyāmetāṃ samuttarttuṃ ye cānye bhuvi dehinaḥ || ityuktā vāsudevena munayo viṣṇumabruvan | brūhi tvaṃ puṇḍarīkākṣa yadi kālakṣaye'pi ca¶
1.p9
athovāca hṛṣīkeśo munīnmunigaṇārśvitaḥ | asti dvijātipravara indradyumna iti śrutaḥ || pūrvvajanmani rājāsāvadhṛṣyaḥ śaṅkarādibhiḥ | dṛṣṭvā māṃ kūrmmasaṃsthānaṃ śrutvā paurāṇikīṃ† svayam || saṃhitāṃ manmukhāddivyāṃ puraskṛtya munīśvarān | brahmāṇañca mahādevaṃ devāṃścānyān svaśaktibhiḥ || macchaktau saṃsthitān buddhvā māmeva śaraṇaṅgataḥ | sambhāṣito mayā cāya‡ viprayoniṅkamiṣyasi || indradyumna iti khyāto jātiṃ smarasi paurvvikīm | sarvveṣāmeva bhūtānāṃ devānāmapyagocaram || vaktavyaṃ yadguhyatamaṃ dāsye jñānaṃ tavānagha | labdhvā tanmāmakaṃ jñānaṃ māmevānte pravekṣyasi || aṃśāntareṇa§ bhūmyāntvaṃ tatra tiṣṭha sunirvvṛtaḥ | vaivasvate'ntare'tīte kāryyārthaṃ māṃ pravekṣyasi || māṃ praṇamya purīṃ kṛtvā¶ pālayāmāsa medinīm | kāladharmmaṅgataḥ kālācchvetadvīpe mayā saha
1.p10
bhuktvā tān vaiṣṇavān bhogān yogināmapyagocarān | madājñayā muniśreṣṭhā jajñe viprakule punaḥ || jñātvā māṃ vāsudevākhyaṃ yatra dve nihite'kṣare | vidyāvidye gūḍharūpaṃ† yadbrahma paramaṃ viduḥ || so'rccayāmāsa bhūtānāmāśrayaṃ parameśvaram | vratopavāsaniyamairhomairbrāhmaṇatarpaṇaiḥ || tadāśīstannamaskārastanniṣṭhastatparāyaṇaḥ | ārādhayanmahādevaṃ yogināṃ hṛdi saṃsthitam || tasyaivaṃ varttamānasya kadācitparamā kalā | svarūpaṃ darśayāmāsa divyaṃ viṣṇusamudbhavam ||‡ dṛṣṭvā praṇamya śirasā viṣṇorbhagavataḥ priyāṃ§ | saṃstūya vividhaiḥ stotraiḥ kṛtāñjalirabhāṣata || indradyumna uvāca | kā tvaṃ devi viśālākṣi viṣṇucihnāṅkite śubhe | yāthātathyena vai bhāvaṃ tavedānīṃ bravīhi¶ me
1.p11
tasya tadvākyamākarṇya suprasannā sumaṅgalā | hasantī saṃsmaran viṣṇuṃ priyaṃ brāhmaṇamabravīt || śrīruvāca | na māṃ paśyanti munayo devāḥ śakrapurogamāḥ | nārāyaṇātmikāmekāṃ māyāṃ māṃ tanmayīṃ parā || na me nārāyaṇādbhedo vidyate hi vicārataḥ | tanmayyahaṃ paraṃ brahma sa viṣṇuḥ parameśvaraḥ || ye'rcayantīha bhūtānāmāśrayaṃ† puruṣottamam | jñānena karmayogena na teṣāṃ prabhavāmyaham || tasmādanādinidhanaṃ karmayogaparāyaṇaḥ | jñānenārādhayānantaṃ‡ tatomokṣamavāpsyasi || ityuktaḥ sa muniśreṣṭha indradyumno mahāmatiḥ | praṇamya śirasā devīṃ prāñjaliḥ punarabravīt || kathaṃ sa bhagavānīśaḥ śāśvato niṣkalo'cyutaḥ | jñātuṃ hi śakyate devi brūhi me parameśvari || evamuktātha vipreṇa§ devī kamalavāsinī | sākṣānnārāyaṇo jñānaṃ dāsyatītyāha taṃ munim
1.p12
ubhābhyāmatha hastābhyāṃ saṃspṛśya praṇataṃ munim | smṛtvā parātparaṃ viṣṇuṃ tatraivāntaradhīyata || so'pi nārāyaṇaṃ draṣṭuṃ parameṇa samādhinā | ārādhayaddhṛṣīkeśaṃ praṇatārttiprabhañjanam† || tato bahutiye kāle gate nārāyaṇaḥ svayam | prādurāsīt‡ mahāyogī pītavāsā jaganmayaḥ || dṛṣṭvā devaṃ samāyāntaṃ viṣṇumātmānamavyayam | jānubhyāmavanīṃ gatvā tuṣṭāva garur̤adhvajam || indradyumna uvāca | yajñeśācyuta govinda mādhavānanta keśava | kṛṣṇa viṣṇo hṛṣīkeśa tubhyaṃ viśvātmane namaḥ || namo'stu te purāṇāya haraye viśvamūrttaye§ | sargasthitivināśānāṃ hetave'nantaśaktaye || nirguṇāya namastubhyaṃ niṣkalāya namonamaḥ¶ | puruṣāya namaste'stu viśvarūpāya te namaḥ || namaste vāsudevāya viṣṇave viśvayonaye
1.p13
ādimadhyāntahīnāya jñānagamyāya te namaḥ || namaste nirvikārāya niṣprapañcāya te namaḥ | bhedābhedavihīnāya namo'svānandarūpiṇe || namastārāya śāntāya namo'pratihatātmane | anantamūrttaye tubhyamamūrttāya namonamaḥ || namaste paramārthāya māyātītāya te namaḥ |† namaste parameśāya brahmaṇe paramātmane || namo'stu te susūkṣmāya mahādevāya te namaḥ‡ | namaḥ śivāya śuddhāya§ namaste parameṣṭhine || tvayaitatsṛṣṭamakhilaṃ¶ tvameva paramā gatiḥ | tvaṃ pitā sarvvabhūtānāṃ tvaṃ mātā puruṣottama || tvamakṣaraṃ paraṃ dhāma cinmātraṃ vyoma niṣkalam|| | sarvvasyādhāramavyaktamanantaṃ tamasaḥ param
1.p14
prapaśyanti parātmānaṃ jñānadīpena kevalam | prapadye bhavatī rūpaṃ† tadviṣṇoḥ paramaṃ padam || evaṃ stuvantaṃ bhagavān bhūtātmā bhūtabhāvanaḥ | ubhābhyāmatha hastābhyāṃ pasparśa prahasanniva || spṛṣṭamātro bhagavatā viṣṇunā munipuṅgavaḥ | yathāvatparamaṃ tattvaṃ jñātavāṃstvatprasādataḥ || tataḥ prahṛṣṭamanasā praṇipatya janārdanam | provāconnidrapadmākṣaṃ‡ pītavāsasamacyutam || tvatprasādādasandigdhamutpannaṃ puruṣottama | jñānaṃ brahmaikaviṣayaṃ paramānandasiddhidam || namo bhagavate tubhyaṃ vāsudevāya vedhase§ | kiṃ kariṣyāmi yogeśa¶ tanme vada jaganmaya || śrutvā nārāyaṇo vākyamindradyumnasya mādhavaḥ|| | uvāca sasmitaṃ vākyamaśeṣaṃ jagato hitam
1.p15
śrībhagavānuvāca | varṇāśramācāravatāṃ puṃsāṃ devo maheśvaraḥ | jñānena bhaktiyogena pūjanīyo na cānyathā || vijñāya tatparaṃ tattvaṃ vibhūtiṃ kāryyakāraṇam | pravṛttiñcāpi me jñātvā mokṣārthīśvaramarcayet || sarvvasaṅgānparityajya jñātvā māyāmayaṃ jagat | advaitaṃ bhāvayātmānaṃ drakṣyase parameśvaram || trividhāṃ bhāvanāṃ brahman procyamānāṃ nibodha me†| ekā madviṣayā tatra dvitīyā vyaktasaṃśray⇠|| anyā ca bhāvanā brāhmī vijñeyā sā guṇātigā | āsāmanyatamāñcātha bhāvanāṃ bhāvayedbudhaḥ || aśaktaḥ saṃśrayedādyāmityeṣā vaidikī śrutiḥ || tasmātsarvvaprayatnena tanniṣṭhastatparāyaṇaḥ | samārādhaya viśveśaṃ tato mokṣamavāpsyasi || indradyumna uvāca | kintatparataraṃ tattvaṃ kā vibhūtirjanārddana | kiṅkāryyaṃ kāraṇaṃ kastvaṃ pravṛttiścāpi kā tava
1.p16
śrībhagavānuvāca | parātparataraṃ tattvaṃ paraṃ brahmaikamavyayam | nityānandamayaṃ jyotirakṣaraṃ tamasaḥ param || aiśvaryyaṃ tasya yannityaṃ vibhūtiriti gīyate | kāryyaṃ jagattathāvyaktaṃ kāraṇaṃ śuddhamakṣaram || ahaṃ hi sarvvabhūtānāmantaryāmīśvaraḥ paraḥ |† sargasthityantakarttṛtvaṃ pravṛttimama gīyate || etadvijñāya bhāvena yathāvadakhilaṃ dvija | tatastvaṃ karmyogena śāśvataṃ samyagarcaya || indradyumna uvāca | ke te varṇāśramācārā yaiḥ samārādhyate paraḥ | jñānañca kīdṛśaṃ divyaṃ‡ bhāvanātrayasaṃsthitam§ || kathaṃ sṛṣṭamidaṃ pūrvvaṃ kathaṃ saṃhriyate punaḥ | kiyatyaḥ sṛṣṭayo loke vaṃśā manvantarāṇi ca || kāni teṣāṃ pramāṇāni pāvanāni vratāni ca | tīrthānyarkādisaṃsthānaṃ pṛthivyāyāmavistaram
1.p17
kati dīpāḥ samudrāśca parvvatāśca nadīnadāḥ | brūhi me puṇḍarīkākṣa yathāvadadhunā punaḥ || śrīkūrma uvāca | evamukto'tha tenāhaṃ bhaktānugrahakāmyayā | yathāvadakhilaṃ samyagavocaṃ† munipuṃgavāḥ || vyākhyāyāśeṣamevedaṃ yatpṛṣṭo'haṃ dvijena tu | anugṛhya ca taṃ vipraṃ tatraivāntarhito'bhavam || so'pi tena vidhānena maduktena dvijottamāḥ | ārādhayāmāsa paraṃ bhāvapūtaḥ‡ samāhitaḥ || tyaktā putrādiṣu snehaṃ nirdvandvo niṣparigrahaḥ | sa nyasya§ sarvvakarmmāṇi paraṃ vairāgyamāśritaḥ || ātmanyātmānamanvīkṣya svātmanyevākhilaṃ jagat | saṃprāpya bhāvanāmanyāṃ brāhmīmakṣarapūrvvikām || avāpa paramaṃ yogaṃ yenaikaṃ¶ paripaśyati | yaṃ vinidrājitaśvāsāḥ|| kāṃkṣante mokṣakāṃkṣiṇaḥ
1.p18
tataḥ kadācidyogīndro brahmāṇaṃ draṣṭumavyayam | jagāmādityanirddeśānmānasottaraparvvatam† || ākāśenaiva viprendro yogaiśvaryyaprabhāvataḥ | vimānaṃ sūryyasaṅkāśaṃ prādurbhūtamasingleānuttamam || anvagacchandevagaṇā gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ | dṛṣṭvātye‡ pathi yogīndraṃ siddhā brahmarṣayo yayuḥ || tataḥ sa gatvānugiriṃ viveśa suravanditam | sthānaṃ tadyogibhirjuṣṭaṃ yatrāste paramaḥ pumān || saṃprāpya paramaṃ sthānaṃ sūryyāyutasamaprabham | viveśa cāntarbhavanaṃ devānāñca durāsadam || vicintayāmāsa paraṃ śaraṇyaṃ sarvvadehinām | anādinidhanaṃ caiva§ devadevaṃ pitāmaham || tataḥ prādurabhūttasmin prakāśaḥ¶ paramādbhutaḥ|| | tanmadhye puruṣaṃ pūrvvaṃ mapaśyatparamaṃ padam
1.p19
mahāntaṃ tejaso rāśimagamyaṃ brahmavidviṣām | caturmukhaṃ mudārāṅgamarcirbhirupaśobhitam || so'pi yoginamanvīkṣya praṇamantamupasthitam | pratyudgamya svayaṃ devo viśvātmā pariṣaṣvaje || pariṣvaktasya devena dvijendrasyātha dehataḥ | nirgatya mahatī jyotsnā viveśādityamaṇḍalam || ṛgyajuḥsāmasaṃjñaṃ tatpavitramamalaṃ padam | hiraṇyagarbho bhagavān yatrāste havyakavyabhuk || dvāraṃ tadyogināmādyaṃ vedānteṣu pratiṣṭhitam | brahmatejomayaṃ śrīmaddṛṣṭv↠caiva manīṣiṇām || dṛṣṭamātro bhagavatā brahmaṇārcirmayo muniḥ | apaśyadaiśvaraṃ tejaḥ śāntaṃ sarvvatragaṃ śivam || svātmānamakṣaraṃ vyoma yatra viṣṇoḥ paraṃ padam | ānandamacalaṃ‡ brahmasthānaṃ tatpārameśvaram || sarvvabhūtātmabhūtasthaḥ§ paramaiśvaryyamāsthitaḥ | prāptavānātmano dhāma yattanmokṣākhyamavyayam
1.p20
tasmātsarvvaprayatnena varṇāśramavidhau sthitaḥ | samāśrityāntimaṃ bhāvaṃ māyāṃ lakṣmīṃ taredbudhaḥ || sūta uvāca | vyāhṛtā hariṇā tvevaṃ nāradādyā maharṣayaḥ | śakreṇa sahitāḥ sarvve papracchurgurur̤adhvajam || ṛṣaya ūcuḥ | devadeva hṛṣīkeśa nātha nārāyaṇāvyaya | taddadāśeṣamasmākaṃ yaduktaṃ bhavatā purā || indradyumnāya viprāya jñānaṃ dharmmādigocaram† | śuśruṣuścāpyayaṃ śakraḥ sakhā tava jaganmaya || tataḥ sa bhagavān viṣṇuḥ kūrmmarūpī janārddanaḥ | rasātalagatī devo nāradādyairmaharṣibhiḥ || pṛṣṭaḥ provāca sakalaṃ‡ purāṇaṃ kaurmmamuttamam | sannidhau devarājasya tadvakṣye bhavatāmaham || dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ puṇyaṃ mokṣapradaṃ nṛṇām | purāṇaśravaṇaṃ viprāḥ kathanañca viśeṣataḥ
1.p21
śrutvā cādhyāyamevaikaṃ sarvapāpaiḥ pramucyate | upākhyānamathaikaṃ vā brahmaloke mahīyate || idaṃ purāṇaṃ paramaṃ kaurmaṃ kūrmasvarūpiṇā | uktaṃ vai devadevena† śraddhātavyaṃ dvijātibhiḥ
1.p22
iti śrīkūrmapurāṇe indradyumnamokṣe prathamo'dhyāyaḥ dvitīyo'dhyāyaḥ
Linked texts (12)
- Kūrmapurāṇa — Ativīrarāma Pāṇṭiyar, Sanskrit
- Kūrmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Padmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Brāhmī Saṃhitā — Sanskrit
- Brahmisamhita (gurumandalseries1962) — Sanskrit
- Toḍararāja — Nīlakaṇṭha Dīkṣita, Sanskrit
- Ṭoḍarānanda — Ṭoḍaramalla 1564, Sanskrit
- Prabhāsakṣetramāhātmyam — Sanskrit
- Purāṇasāra (Mādhava Vidyāraṇya) — Mādhava Vidyāraṇya, Sanskrit
- Purāṇasāra — Sāyaṇa, Sanskrit
- Prakriyāpāda — Sanskrit
- Saurasaṃhitā — Sanskrit