Kurmapurana (Ananta Gokhale) 2
Kūrmapurāṇa (Ananta Gokhale) 2
- Language
- Sanskrit
2.p1
kūrma uvāca | śaṛṇudhvamṛṣayaḥ sarvve yatpṛṣṭo'haṃ jagaddhitam | vakṣyamāṇaṃ mayā sarvvamindradyumnāya bhāṣitam || bhūtairbhavyairbhavadbhiśca† caritairupavṛṃhitam | purāṇaṃ puṇyadaṃ nṝṇāṃ mokṣadharmmānukīrttanam ‡ || ahaṃ nārāyaṇo devaḥ pūrvvamāsanna me param§ | upāsya vipulāṃ nidrāṃ bhogiśayyāṃ samāśritaḥ | cintayāmi punaḥ sṛṣṭiṃ niśānte pratibudhya tu || tato me sahasotpannaḥ prasādo munipuṃgavāḥ | caturmukhastato jāto brahmā lokapitāmahaḥ || tadantare'bhavatkrodhaḥ kasmāccitkāraṇāttadā | ātmano¶ muniśārdūlāstatra devo maheśvaraḥ
2.p2
rudraḥ krodhātmako jajñe śūlapāṇistrilocanaḥ | tejasā sūryyasaṅkāśastrailokyaṃ saṃdahanniva || tadā kṣīrabhavaddevī kamalāyatalocanā | surūpa saumyavadanā mohinī sarvvadehinām || śucismitā suprasann↠maṅgalā mahimāspadā | divyakāntisamāyuktā divyamālyopaśobhitā || nārāyaṇī mahāmāyā mūlaprakṛtiravyayā | svadhāmnā pūrayantīdaṃ matyākhyaṃ samupāviśat || tāṃ dṛṣṭvā bhagavān brahmā māmuvāca jagatpatim | mohāyāśeṣabhūtānāṃ niyojaya‡ surūpiṇīm || yeneyaṃ vipulā sṛṣṭirvarddhate§ mama mādhava | tathokto'haṃ śriyaṃ devīmabruvaṃ¶ prahasanniva || devīdamakhilaṃ viśvaṃ sadevāsuramānuṣam | mohayitvā mamādeśātsaṃsāre vinipātaya
2.p3
jñānayogaratāndāntān brahmaniṣṭhān brahmavādinaḥ | akrodhanān satyaparāndūrataḥ parivarjaya || dhyāyino nirmramān śāntāndhārmikānvedapāragān | yājinastāpasānviprānḍūrataḥ parivarjaya ||† vedavedāntavijñānasaṃchinnāśeṣasaṃśayān | mahāyajñaparānviprānḍūrataḥ parivarjaya || ye yajanti japairhomairddevadevaṃ maheśvaram | svādhyāyenejyayā dūrāttān prayatnena varjaya‡ || bhaktiyogasamāyuktānīśvarārpitamānasān | prāṇāyāmādiṣu ratāndūrātpariharāmalān || praṇavāsaktamanasorudrajapyaparāyaṇān | atharvaśiraso§ vettṝn¶ dharmajñān parivarjaya || bahunātra kimuktena svadharmaparipālakān | īśvarārādhanaratānmantriyogānna mohaya
2.p4
evaṃ mayā mahāmāyā preritā harivallabhā | yathādeśaṃ cakārāsau tasmāllakṣmīṃ samarcayet || śriyaṃ dadāti vipulāṃ puṣṭiṃ medhāṃ yaśo balam | arcitā bhagavatpatnī tasmāllakṣmīṃ samarcayet || tato'sṛjatsa bhagavān brahmā lokapitāmahaḥ | carācarāṇi bhūtāni yathāpūrvvaṃ mamājñayā || marīcibhṛgvaṅgirasaṃ pulastyaṃ pulahaṃ kratum | dattamatriṃ vasiṣṭhañca so'sṛjadyogavidyayā || navaite brahmaṇaḥ putrā brāhmaṇā brāhmaṇottamāḥ | brahmavādina evaite marīcādyāstu sādhakāḥ || sasarja brāhma़ṇānvaktrāt kṣatriyāṃśca bhujādvibhuḥ | vaiśyānūrudvayāddevaḥ padbhyāṃ śūdrān pitāmahaḥ || yajñaniṣpattaye brahmā śūdravarjaṃ sasarja ha | guptaye sarvvadevānāṃ tebhyo yajñā hi nirbabhau || ṛco yajūṃṣi sāmāni tathaivātharvvaṇāni ca | brahmaṇaḥ sahajaṃ rūpaṃ nityaiṣā śaktiravyayā || anādinidhanā divyā vāgutsṛṣṭā svayambhuvā | ādau vedamayī bhūtā yataḥ sarvvāḥ pravṛttayaḥ†
2.p5
ato'nyāni hi śāstrāṇi pṛthivyāṃ yāni kānicit | na teṣu ramate dhīraḥ pāṣaṇḍī ramate budhaḥ† || vedārthavittamaiḥ kāryyaṃ yatsmṛtaṃ munibhiḥ purā | sa jñeyaḥ paramo dharmo nānyaśāstreṣu saṃsthitaḥ || yā vedavāhyāḥ smṛtayo yāśca kāśca kudṛṣṭayaḥ | sarvāstā niṣphalāḥ pretya tamoniṣṭhā hi tāḥ smṛtāḥ || pūrvakalpe prajā jātāḥ sarvvabādhāvivarjitāḥ | śuddhāntaḥkaraṇāḥ sarvāḥ svadharmaparipālakāḥ‡ || tataḥ kālavaśāttāsāṃ rāgadveṣādiko'bhavat | adharmmo muniśārdūlāḥ svadharmmapratibandhakaḥ || tataḥ sā sahajā siddhistāsāṃ nātīva jāyate | rajomātrātmikāstāsāṃ siddhayo'nyāstadābhavan || tāsu kṣīṇāsvaśeṣāsu kālayogena tāḥ punaḥ | vārttopāyaṃ punaścakruhastasiddhiñca karmajām || tatastāsāṃ vibhuḥ§ brahmā karmmājīvamakalpayat | svāyambhuvo manuḥ pūrvvaṃ dharmmānprovāca sarvvadṛk
2.p6
sākṣātprajāpatermmūrttirnissṛṣṭā brahmaṇo dvijāḥ | bhṛgvādayastadvadanācchrutvā dharmmānathocire || yajanaṃ yājanaṃ dānaṃ brāhmaṇasya pratigrahaḥ | adhyāpanaṃ cādhyayanaṃ ṣaṭ karmāṇi dvijottamāḥ || dānamadhyayanaṃ yajño dharmaḥ kṣatriyavaiśyayoḥ | daṇḍoyuddhaṃ kṣatriyasya kṛṣivaiśyasya śasyate || śuśrūṣaiva† dvijātīnāṃ śūdrāṇāṃ dharmmasādhanam | kārukarmma tathājīvaḥ pākayajñādi dharmataḥ‡ || tataḥ sthiteṣu varṇeṣu sthāpayāmāsa cāśramān | gṛhasthañca vanasthañca bhikṣukaṃ brahmacāriṇam || agnayo'tithiśuśrūṣā yajño dānaṃ surārccanam | gṛhasthasya samāsena dharmmo'yaṃ munipuṃgavāḥ || homomūlaphalāśitvaṃ svādhyāyastapa eva ca | saṃvibhāgo yathānyāyaṃ dharmmo'yaṃ vanavāsinām || bhaikṣāśanañca maunitvaṃ tapo dhyānaṃ viśeṣataḥ | samyagjñānañca vairāgyaṃ dharmmo'yaṃ bhikṣuke mataḥ
2.p7
bhikṣācaryyā ca śuśrūṣā guroḥ svādhyāya eva ca | samyakkammāgnikāryyañca dharmmo'yaṃ brahmacāriṇām || brahmacārivanasthānāṃ bhikṣukāṇāṃ dvijottamāḥ | sādhāraṇaṃ brahmacaryyaṃ provāca kamalodbhavaḥ || ṛtukālābhigāmitvaṃ svadāreṣu na cānyataḥ | parvvavarjjaṃ gṛhasthasya brahmacaryyamudāhṛtam || āgarbhadhāraṇādājñā kāryyā tenāpramādataḥ | akurvvāṇastu viprendrā bhrūṇahā tūpajāyate† || vedābhyāso'nvahaṃ śaktyā śrāddhañcātithipūjanam | gṛhasthasya paro dharmmo devātābhyarcanaṃ tathā || vaivāhyamagnimindhīta‡ sāyaṃ prātaryathāvidhi | deśāntaragato vātha mṛtapatnīka eva ca || trayāṇāmāśramāṇāntu gṛhastho yonirucyate | anye tamupajīvanti tasmācchreyān gṛhāśramī || aikāśramyaṃ gṛhasthasya caturṇāṃ śrutidarśanāt | tasmādgārhasthyamevaikaṃ vijñeyaṃ dharmasādhanam
2.p8
parityajedarthakāmau yau syātāṃ dharmavarjitau | sarvalokaviruddhañca dharmamapyācarenna tu || dharmātsaṃjāyate hyartho dharmātkāmo'bhijāyate | dharmamevāpavargāya tasmāddharmaṃ samāśrayet || dharmaścārthaśca kāmaśca trivargastriguṇo mataḥ | satvaṃ rajastamaśceti tasmāddharmaṃ samāśrayet || ūrddhaṃ gacchanti satvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ | jaghanyaguṇavṛttisthā adho gacchanti tāmasāḥ || yasmindharmasamāyuktau hyarthakāmau vyavasthitau | ihaloke sukhī bhūtvā pretyānantyāya kalpate || dharmātsaṃjāyate mokṣo hyarthātkāmo'bhijāyate | evaṃ sādhanasādhyatvaṃ cāturvidhye† pradarśitam || ya evaṃ veda dharmārthakāmamokṣasya‡ mānavaḥ | māhātmyaṃ cānutiṣṭheta§ sacaānantyāya kalpate
2.p9
tasmādarthañca kāmañca tyaktvā dharmaṃ samāśrayet | dharmātsaṃjāyate sarvamityāhurbrahmavādinaḥ || dharmeṇa dhāryate sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam | anādinidhanā śaktiḥ saiṣā brāhmī dvijottamāḥ || karmaṇā prāpyate dharmo jñānena ca na saṃśayaḥ | tasmājjñānena sahitaṃ karmayogaṃ samāśrayet || pravṛttañca nivṛttañca dvividhaṃ karma vaidikam | jñānapūrvaṃ nivṛttaṃ syātpravṛttaṃ yadato'nyathā || nivṛttaṃ sevamānastu yāti tatparamaṃ padam | tasmānnivṛttaṃ saṃsevyamanyathā saṃsaretpunaḥ† || kṣamā damo dayā dānamalobhastyāga eva ca | ārjavaṃ cānasūyā ca tīrthānusaraṇaṃ tathā || satyaṃ santoṣa‡māstikyaṃ śraddhā cendriyanigrahaḥ | devatābhyarcanaṃ pūjā brāhmaṇānāṃ viśeṣataḥ || ahiṃsā priyavāditvamapaiśūnyamakalkatā§ | sāmāsikamimaṃ dharmaṃ cāturvarṇye'bravīnmanuḥ
2.p10
prājāpatyaṃ brāhmaṇānāṃ smṛtaṃ sthānaṃ kriyāvatām | sthānamaindraṃ kṣatriyāṇāṃ saṃgrāmeṣvapalāyinām || vaiśyānāṃ mārutaṃ sthānaṃ svadharmamanuvarttatām | gāndharvvaṃ śūdrajātīnāṃ paricāreṇa varttatām || aṣṭāśītisahasrāṇāmṛṣīṇāmūrddharetasām | smṛtaṃ teṣāntu yatsthānaṃ tadeva guruvāsinām† || saptarṣīrṇāntu yatsthānaṃ smṛtaṃ tadvai vanaukasām | prājāpatyaṃ gṛhasthānāṃ sthānamuktaṃ svayaṃbhuvā || yatīnāṃ jitacittānāṃ nyāsinā‡mūrddharetasām | hairaṇyagarbhaṃ tatsthānaṃ yasmānnāvarttate punaḥ || yogināmamṛtaṃ sthānaṃ vyomākhyaṃ paramakṣaram§ | ānandamaiśvaraṃ dhāma sā kāṣṭhā sā parā gatiḥ || ṛṣaya ūcuḥ | bhagavandevatārighna hiraṇyākṣaniṣūdana | catvāro hyāśramāḥ proktā yogināmeka ucyate
2.p11
kūrmma uvāca | sarvvakarmmāṇi saṃnyasya samādhimacalaṃ śritaḥ | ya āste niścalo yogī sa sanyāsī ca pañcamaḥ || sarvveṣāmāśramāṇāntu dvaividhyaṃ śrutidarśitam† | brahmacāryyupakurvāṇo naiṣṭhiko brahmatatparaḥ || yo'dhītya vidhivadvedān gṛhasthāśramamāvrajet | upakurvāṇako jñeyo naiṣṭhiko maraṇāntikaḥ || udāsīnaḥ sādhakaśca gṛhastho dvividho bhavet | kuṭumbabharaṇāyattaḥ sādhako'sau gṛhī bhavet || ṛṇāni trīṇyapākṛtya‡ tyaktā bhāryādhanādikam | ekākī yastu vicaredudāsīnaḥ sa mauktikaḥ || tapastapyati yo'raṇye yajeddevān juhoti ca | svādhyāye caiva nirato vanasthastāpasomataḥ || tapasā karṣito'tyarthaṃ yastu dhyānaparo bhavet | sānnyāsikaḥ sa vijñeyo vānaprasthāśrame sthitaḥ || yogābhyāsarato§ nityamārurukṣurjitendriyaḥ | jñānāya varttate bhikṣuḥ procyate pārameṣṭhikaḥ
2.p12
yastvātmaratireva syānnityatṛpto mahāmuniḥ | samyagdarśanasampannaḥ sa yogī bhikṣurucyate || jñānasanyāsinaḥ kecidvedasanyāsino'pare | karmasanyāsinaḥ kecittrividhāḥ pārameṣṭhikāḥ || yogī ca trividho jñeyo bhautikaḥ sāṃkhya eva ca | tṛtīyo hyāśramī prokto yogamuttamamāśritaḥ || prathamā bhāvanā pūrve sāṃkhye tvakṣarabhāvanā | tṛtīye cāntimā proktā bhāvanā pārameśvarī || tasmādetadvijānīdhvam† āśramāṇāṃ catuṣṭayam | sarveṣu vedaśāstreṣu pañcamī nopapadyate || evaṃ varṇāśramān sṛṣṭvā devadevo nirañjanaḥ | dakṣādīnprāha viśvātmā sṛjadhvaṃ‡ vividhāḥ prajāḥ || brahmaṇo vacanātputrā dakṣādyā munisattamāḥ | asṛjanta prajāḥ sarve devamānuṣapūrvakāḥ || ityevaṃ bhagavān brahmā sṛṣṭve§ saṃvyavasthitaḥ | ahaṃ vai pālayāmīdaṃ saṃhariṣyati śūlabhṛt
2.p13
tisrastu mūrttayaḥ proktā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ | rajaḥsatvatamoyogātparasya paramātmanaḥ || anyonyamanuraktāste hyanyonyamupajīvinaḥ | anyonyapraṇatāścaiva līlayā parameśvarāḥ || brāhmī māheśvarī caiva tathaivākṣarabhāvanā | tisrastu bhāvanā rudre varttante satataṃ dvijāḥ || pravarttate mayyajasramādyā tvakṣarabhāvanā | dvitīyā brahmaṇaḥ proktā devasyākṣarabhāvanā || ahaṃ caiva mahādevo na bhinnaḥ paramārthataḥ | vibhajya svecchayātmānaṃ so'ntaryāmīśvaraḥ sthitaḥ || trailokyamakhilaṃ sraṣṭuṃ sadevāsuramānuṣam | puruṣaḥ parato'vyakto brahmatvaṃ samupāgamat || tasmādbrahmā mahādevo viṣṇurviśveśvaraḥ paraḥ | ekasyaiva smṛtāstisrastadvatkāryyavaśātprabhoḥ || tasmātsarvvaprayatnena vandyāḥ pūjyāḥ viśeṣataḥ | yadīcchedcirātsthānaṃ yattanmokṣākhyamavyayam || varṇāśramaprayuktena dharmeṇa prītisaṃyutaḥ | pūjayedbhāvayuktena yāvajjīvaṃ pratijñayā
2.p14
caturṇāmāśramāṇāntu prokto'yaṃ vidhivadvijāḥ | āśramro vaiṣṇavo brāhmo harāśrama iti trayaḥ || talliṅgadhārī niyataṃ tadbhaktajanavatsalaḥ | dhyāyedyārcayedetān brahmavidyāparāyaṇaḥ || sarveṣāmeva bhaktānāṃ śambhorliṅgamanuttamam | sitena bhasmanā kāryaṃ lalāṭe tu tripuṃḍrakam || yastu nārāyaṇaṃ devaṃ prapannaḥ paramaṃ padam | dhārayetsarvvadā śūlaṃ lalāṭe gandhavāribhiḥ || prapannā ye jagadvījaṃ brahmāṇaṃ parameṣṭhinam | teṣāṃ lalāṭe tilakaṃ dhāraṇīyantu sarvadā || yo'sāvanādirbhūtādiḥ† kālātmāsau dhṛto bhavet | uparyudhobhāvayogāttripuṃḍrasya tu dhāraṇāt || yattatpradhānaṃ triguṇaṃ brahmaviṣṇuśivātmakam | dhṛtantu śūlaṃ‡karaṇādbhavatyeva na saṃśayaḥ || brahmatejomayaṃ śuklaṃ yadetanmaṇḍalaṃ raveḥ | bhavatyeva dhṛtaṃ sthānamaiśvaraṃ tilake kṛte
2.p15
tasmātkāryyaṃ triśūlāṅgaṃ tathā ca tilakaṃ śubham | āyuṣyañcāpi bhaktānāṃ trayāṇāṃ vidhipūrvakam || yajeta juhuyādagnau japedddhyājjitendriyaḥ | śānto dānto jitakrodho varṇāśramavidhānavit || evaṃ paricareddevān yāvajjīvaṃ samāhitaḥ | teṣāṃ svasthānamacalaṃ† so'cirādadhigacchati
2.p16
tṛtīyo'dhyāyaḥ
2.p17
ṛṣaya ūcuḥ
2.p18
varṇā bhagavatoddiṣṭāścatvāro'pyāśramāstathā | idānīṃ kramamasmākamāśramāṇāṃ vada prabho || kūrma uvāca | brahmacārī gṛhasthaśca vānaprastho yatistathā | krameṇaivāśramāḥ proktāḥ kāraṇādanyathā bhavet || utpannajñānavijñāno vairāgyaṃ paramaṃ gataḥ | pravrajedbrahmacaryyāttu† yadīcchetparamāṃ gatim || dārānāhṛtya vidhivadanyathā vividhairmakhaiḥ | yajedutpādayetputrān virakto yadi saṃnyaset || aniṣṭvā vidhivadyajñairanutpādya tathātmajān | na gārhasthyaṃ gṛhī tyaktv⇠saṃnyasedbuddhimān dvijaḥ || atha vairāgyavegena sthātuṃ notsahate gṛhe | tatraiva saṃnyasedvidvānaniṣṭvāpi dvijottamaḥ
2.p19
tathāpi vividhairyajñairiṣṭvā vanamathāśrayan† | tapastaptvā tapoyogādviraktaḥ saṃnyasedbahiḥ‡ || vānaprasthāśramaṃ gatvā na gṛhaṃ praviśetpunaḥ | na sanyāsī vanañcātha brahmacaryyañca sādhakaḥ§ || prājāpatyānnirūpyeṣṭimāgneyīmathavā dvijaḥ | pravrajettu¶ gṛhī vidvān vanādvā śruticodanāt || prakarttumasamartho'pi juhoti yajati|| kriyāḥ | andhaḥ paṅgurdaridro vā viraktaḥ saṃnyaseddvijaḥ || sarveṣāmeva vairāgyaṃ saṃnyāse tu vidhīyate | patatyevāvirakto yaḥ†† saṃnyāsaṃ karttumicchati
2.p20
ekasminnathavā samyagvarttetāmaraṇāṃtikam | śraddhāvānāśrame yuktaḥ so'mṛtatvāya kalpate || nyāyāgatadhanaḥ† śānto brahmavidyāparāyaṇaḥ | svadharmapālako nityaṃ brahmabhūyāya kalpate || brahmaṇyādhāya karmāṇi niḥsaṅgaḥ kāmavarjjitaḥ | prasannenaiva manasā kurvāṇo yāti tatpadam || brahmaṇā dīyate deyaṃ brahmaṇe saṃpradīyate | brahmaiva dīyate ceti brahmārpaṇamidaṃ param || nāhaṃ karttā sarvvametadbrahmaiva kurute tathā | etadbrahmārpaṇaṃ proktamṛṣibhistattvadarśibhiḥ || prīṇātu bhagavānnīśaḥ karmmaṇānena śāśvataḥ | karoti satataṃ buddhyā brahmārpaṇamidaṃ param || yadvā phalānāṃ‡ saṃnyāsaṃ prakuryyātparameśvare | karmmaṇāmetadapyāhurbrahmārpaṇamanuttamam || kāryyamityeva yatkarmma niyataṃ saṅgavarjjitam | kriyate viduṣā karmma tadbhavedapi mokṣadam
2.p21
athavā yadi karmāṇi kuryānnityānyapi dvijaḥ | akṛtvā phalasaṃnyāsaṃ badhyate tatphalena tu || tasmātsarvaprayatnena tyaktvā karmāśritaṃ phalam | avidvānapi kurvīta karmmāpnoti cirātpadam || karmaṇā kṣīyate pāpamaihikaṃ paurvvikaṃ tathā | manaḥprasādamanveti brahmavijjāyate naraḥ ||† karmaṇā sahitājjñānāt samyagyogo'bhijāyate | jñānaṃ ca karmmasahitaṃ jāyate doṣavarjitam || tasmātsarvaprayatnena yatra kutrāśrame rataḥ |‡ karmāṇīśvaratuṣṭyarthaṃ kuryyānnaiṣkarmyamāpnuyāt || saṃprāpya paramaṃ jñānaṃ naiṣkarmyaṃ tatprasādataḥ | ekākī nirmamaḥ śānto jīvanneva§ vimucyate || vīkṣate paramātmānaṃ paraṃ brahma maheśvaram | nityānandī nirābhāsaḥ¶ tasminneva layaṃ vrajet
2.p22
tasmātseveta satataṃ karmayogaṃ prasannadhīḥ | tṛptaye parameṇasya tatpadaṃ yāti śāśvatam || etadvaḥ kathitaṃ sarvaṃ cāturāśramyamuttamam† | na hyetatsamatikramya siddhiṃ vindati mānavaḥ‡
2.p23
iti śrīkūrmmapurāṇe cāturāśramyakathanaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ
Linked texts (10)
- Kūrmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Lalitāsahasranāmastotra — Śambhu, Sanskrit
- Brāhmī Saṃhitā — Sanskrit
- Brahmisamhita (gurumandalseries1962) — Sanskrit
- Kūrmapurāṇa — Ativīrarāma Pāṇṭiyar, Sanskrit
- Yatidharmanirṇaya — Paramānanda Tīrthasvāmin, Sanskrit
- Sannyāsadharmadarpaṇa — Paramānanda Tīrthasvāmin, Sanskrit
- Sannyāsagītā — Yājñavalkya, Sanskrit
- Purāṇasāra (Mādhava Vidyāraṇya) — Mādhava Vidyāraṇya, Sanskrit
- Purāṇasāra — Sāyaṇa, Sanskrit