Kurmapurana (Ananta Gokhale) 4
Kūrmapurāṇa (Ananta Gokhale) 4
- Language
- Sanskrit
4.p1
kūrma uvāca | āsīdekārṇavaṃ ghoramavibhāgaṃ tamomayam | śāntavātādikaṃ sarvvaṃ na prājñāyata kiñcana || ekārṇave tadā tasminraṣṭe sthāvarajaṅgame | tadā samabhavadbrahmā sahasrākṣaḥ sahasrapāt || sahasraśīrṣā puruṣo rukmavarṇo hyatīndriyaḥ | brahmā nārāyaṇākhyastu suṣvāpa salile tadā || imaṃ codāharantyatra ślokaṃ nārāyaṇaṃ prati | brahmasvarūpiṇaṃ devaṃ jagataḥ prabhavāvyayam || āpo nārā iti proktā āpo vai narasūnavaḥ | ayanaṃ tasya tā yasmāttena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ || tulyaṃ yugasahasrasya naiśaṃ kālamupāsya† saḥ | śarvvaryyante prakurute‡ brahmatvaṃ sargakāraṇāt || tatastu salile tasmin vijñāyāntargatāṃ mahīm | anumānāttaduddhāraṃ karttukāmaḥ prajāpatiḥ
4.p2
jalakrīr̤āsu ruciraṃ vārāhaṃ rūpamāsthitaḥ | adhṛṣyaṃ manasāpyanyairvāṅgamayaṃ brahmasaṃjñitam || pṛthivyuddharaṇārthāya praviśya ca rasātalamū | daṃṣṭrayābhyujjahāraināmātmādhāro dharādharaḥ || dṛṣṭvā daṃṣṭrāgravinyastāṃ pṛthvīṃ prathitapauruṣam | astuvañjanalokasthāḥ† siddhā brahmarṣayo harim || ṛṣaya ūcuḥ | namaste devadevāya brahmaṇe parameṣṭhine‡ | puruṣāya purāṇāya śāśvatāya jayāya ca || namaḥ svayambhuve tubhyaṃ sraṣṭre sarvārthavedine | namo hiraṇyagarbhāya vedhase paramātmane || namaste vāsudevāya viṣṇave viśvayonaye§ | nārāyaṇāya devāya devānāṃ hitakāriṇe || namo'stu te caturvaktraśārṅgacakrāsidhāriṇe | sarvabhūtātmabhūtāya kūṭasthāya¶ namo namaḥ || namo vedarahasyāya namaste vedayonaye | namo buddhāya śuddhāya namaste jñānarūpiṇe
4.p3
namo'svānandarūpāya sākṣiṇe jagatāṃ namaḥ | anantāyāprameyāya kāryāya kāraṇāya ca || namaste pañcabhūtāya pañcabhūtātmane namaḥ | namo mūlaprakṛtaye māyārūpāya te namaḥ || namo'stu te varāhāya namaste matsyarūpiṇe | namo yogādhigamyāya namaḥ saṃkarṣaṇāya te || namastrimūrttaye tubhyaṃ tridhāmne divyatejase | namaḥ siddhāya pūjyāya guṇatrayavibhāgine || namo'svādityarūpāya† namaste padmayonaye‡ | namo'mūrttāya mūrttāya§ mādhavāya namo namaḥ || tvayaiva sṛṣṭamakhilaṃ tvayyeva sakalaṃ sthitam¶ | pālayaitajjagatsarvaṃ trātā tvaṃ śaraṇaṃ gatiḥ|| || itthaṃ sa bhagavān viṣṇuḥ sanakādyairabhiṣṭutaḥ | prasādamakarotteṣāṃ varāhavapurīśvaraḥ
4.p4
tataḥ svasthāna mānīya pṛthivīṃ pṛthivīdharaḥ | mumoca rūpaṃ manasā dhārayitvā dharādharaḥ† || tasyopari jalaughasya mahato nauriva sthitā | vitatatvācca‡ dehasya na mahī yāti saṃplavam || pṛthivīṃ sa§ samīkṛtya pṛthivyāṃ so'cinodgirīn | prāk sargadagdhānakhilāntataḥ svarge'dadhanmanaḥ
4.p5
kūrma uvāca | sṛṣṭiṃ cintayatastasya kalpādiṣu yathā purā | abuddhipūrvakaḥ sargaḥ prādurbhūtastamomayaḥ || tamo moho mahāmohastāmisraścāndhasaṃjñitaḥ | avidyā pañcamī teṣāṃ† prādurbhūtā mahātmanaḥ || pañcadhāvasthitaḥ sargo dhyāyataḥ so'bhimāninaḥ | saṃvṛtastamasā caiva bījakumbhavadāvṛtaḥ || vahirantaścāprakāśastabdho niḥsaṅga eva ca | mukhyā nagā iti proktā mukhyasargastu sa smṛtaḥ || taṃ dṛṣṭvā'sādhakaṃ‡ sargamamanyadaparaṃ§ prabhuḥ | tasyābhidhāyataḥ sargaṃ tiryaksroto'bhyavarttata || yasmāttiryak pravṛttaḥ sa tiryaksrotaḥ tataḥ smṛtaḥ | paśvādayaste vikhyātā utpathagrāhiṇo¶ dvijāḥ || tamapyasādhakaṃ jñātvā sargamanyaṃ sasarja ha | urddhasrota iti prokto devasargastu sātvikaḥ
4.p6
te sukhaprītibahulā vahirantasvanāvṛtāḥ | prakāśā vahirantaśca svabhāvārddivasaṃjñitāḥ || tato'bhidhyāyaṃtastasya satyābhidhyāyinastadā | prādurāsīttadā vyaktādarvāksrotasu sādhakaḥ† || tatra prakāśabahulāstamodrikt⇠rajo'dhikāḥ | duḥkhotkaṭāḥ satvayutā§ manuṣyāḥ parikīrttitāḥ || taṃ dṛṣṭvā cāparaṃ sargamamanyadbhagavānajaḥ | tasyābhidhyāyataḥ sargaṃ sargo bhūtādiko'bhavat || te parigrahṇiṇaḥ sarve saṃvibhāgratāḥ punaḥ | khādinaścāpyaśālāśca¶ bhūtādyāḥ parikīrttitāḥ || ityete pañca kathitāḥ sargā vai dvijapuṃgavāḥ | prathamo mahataḥ sargo vijñeyo brahmaṇastu saḥ || tanmātrāṇāṃ dvitīyastu bhūtasargo hi saṃsmṛtaḥ|| | vaikārikastṛtīyastu sarga aindriyakaḥ smṛtaḥ
4.p7
ityeṣa prākṛtaḥ sargaḥ saṃbhūto buddhipūrvakaḥ | mukhyasargaścaturthastu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ || tiryyaksrotastu yaḥ proktastiryagyonyaḥ sa pañcamaḥ | tathorddhvasrotasāṃ ṣaṣṭho devasargastu sa smṛtaḥ || tato'rvāksrotasāṃ sargaḥ saptamaḥ sa tu mānuṣaḥ | aṣṭamo bhautikaḥ sargo bhūtādīnāṃ prakīrttitaḥ || navamaścaiva kaumāraḥ prākṛtā vaikṛtāstvime | prākṛtāstu trayaḥ pūrve sargāste buddhipūrvvakāḥ || buddhipūrvvaṃ pravarttante mukhyādyā munipuṃgavāḥ | agre sasarjja vai brahmā mānasānātmanaḥ samān || sanakaṃ sanātanaṃ caiva tathaiva ca sanandanam | ṛtuṃ† sanatkumāraṃ ca pūrvvameva prajāpatiḥ || pañcaite yogino viprāḥ paraṃ vairāgyamāśritāḥ‡ | īśvarāsaktamanaso na sṛṣṭau dadhire matim || teṣvevaṃ nirapekṣeṣu lokasṛṣṭau prajāpatiḥ | mumoha māyayā sadyo māyinaḥ parameṣṭhinaḥ || saṃbodhayāmāsa ca taṃ§ jaganmāyo mahāmuniḥ
4.p8
nārāyaṇo mahāyogī yogicittānurañjanaḥ || bodhitastena viśvātmā tatāpa paramaṃ tapaḥ | sa tapyamāno bhagavānna kiñcitpratyapadyata || tato dīrgheṇa kālena duḥkhātkrodho'bhyajāyata | krodhāviṣṭasya netrābhyāṃ prāpatannaśrubindavaḥ || bhrukuṭīkuṭilāttasya lalāṭātparameṣṭhinaḥ | samutpanno mahādevaḥ śaraṇyo nīlalohitaḥ || sa eva bhagavānīśastejorāśiḥ sanātanaḥ | yaṃ prapaśyanti vidvāṃsaḥ svātmasthaṃ parameśvaram† || oṃkāraṃ samanusmṛtya praṇamya ca kṛtāñjaliḥ | tamāha bhagavān brahmā sṛjemā vividhāḥ prajāḥ || niśamya bhagavadvākyaṃ‡ śaṃkaro dharmmavāhanaḥ | ātmanā§ sadṛśān rudrān¶ sasarja manasā śivaḥ | kaparddino nirātaṅkāṃstrinetrānnīlalohitān
4.p9
taṃ prāha bhagavān brahmā janmamṛtyuyutāḥ prajāḥ | sṛjeti so'bravīdīśo nāhaṃ mṛtyujarānvitāḥ | prajāḥ sṛkṣye jagannātha sṛja tvamaśubhāḥ prajāḥ || nivāryya sa tadā rudraṃ sasarja kamalodbhavaḥ | sthānābhimāninaḥ sarvān† gadatastānnibodhata‡ || āpo'gnirantarikṣaṃ ca dyaurvāyuḥ pṛthivī tathā | nadyaḥ samudrāḥ śailāśca vṛkṣā vīrudha eva ca | lavāḥ kāṣṭhāḥ kalāścaiva muhūrttā divasāḥ kṣapāḥ | arddhamāsāśca māsāśca ayanāvdayugādayaḥ§ | sthānābhimāninaḥ sṛṣṭvā sādhakānasṛjatpunaḥ¶ || marīcibhṛgvaṅgirasaḥ pulastyaṃ pulahaṃ kratum | dattamatriṃ vasiṣṭhaṃ ca dharmmaṃ saṃkalpameva ca || prāṇādbrahmāsṛjaddattaṃ cakṣubhyāṃ ca marīcinam | śiraso'ṅgirasaṃ devo hṛdayādbhṛgumeva ca | netrābhyāmatrināmānaṃ dharmmaṃ ca vyavasāyataḥ
4.p10
saṃkalpaṃ caiva saṃkalpātsarvvalokapitāmahaḥ | pulastyaṃ ca tathodānādvyānācca pulahaṃ munim |† apānāt‡ kratumavyagraṃ samānācca vasiṣṭhakam | ityete brahmaṇā sṛṣṭāḥ sādhakā gṛhamedhinaḥ || āsthāya mānavaṃ rūpaṃ dharmaistaiḥ saṃpravarttitaḥ | tato devāsurapitṝn§ manuṣyāṃśca catuṣṭayam | sisṛkṣurbhagavānīśaḥ svamātmānamayojayat¶ || yuktātmanastamomātrā hyudriktābhūtprajāpateḥ | tato'sya jaghanātpūrvvamasurā jajñire sutāḥ || utsasarjāsurān sṛṣṭvā tāṃ tanuṃ puruṣottamaḥ | sā cotsṛṣṭā tanustena sadyo rātrirajāyata || sā tamobahulā yasmātprajāstasyāṃ svapantyataḥ || sattvamātrātmikāṃ devastanumanyāṃ gṛhītavān|| | tato'sya mukhato devā dīvyataḥ saṃprajajñire
4.p11
tyaktā sāpi tanustena sattvaprāyamabhūddinam | tasmādaho dharmmayuktā devatāḥ samupāsate || sattvamātrātmikāmeva tato'nyāṃ jagṛhe tanum | pitṛvanmanyamānasya pitaraḥ saṃprajajñire† || utsasarja pitṝn sṛṣṭvā tatastāmapi viśvasṛk‡ | sāpaviddhā tanustena sadyaḥ sandhyā vyajāyata§ || tasmādahaddevatānāṃ rātriḥ syāddevavidviṣām | tayormadhye pitṝṇāṃ tu mūrttiḥ sandhyā garīyasī¶ || tasmāddevāsurāḥ sarve munayo mānavāstadā|| | upāsate sadā yuktↆ rātryahnormmadhyamāṃ tanum || rajomātrātmikāṃ brahmā tanumanyāṃ tato'sṛjat‡‡ | tatosya jajñire putrā manuṣyāḥ rajasāvṛtāḥ
4.p12
tāmathāśu sa tatyāja tanuṃ sadyaḥ prajāpatiḥ | jyotsnā sā cābhavadviprāḥ prāksandhyā yābhidhīyate || tataḥ sa bhagavānbrahmā saṃprāpya dvijapuṃgavāḥ | mūrttiṃ tamorajaḥprāyāṃ† punarevābhyapūjayat‡ || andhakāre kṣudhāviṣṭā rākṣasāstasya jajñire | putrāstamorajaḥprāyā balinaste niśācarāḥ || sarpā yakṣāstathā§ bhūtā¶ gandharvāḥ saṃprajajñire | rajastamobhyāmāviṣṭāṃstato'nyānasṛjatprabhuḥ|| || vayāṃsi vayasaḥ sṛṣṭvā avīnrvai vakṣaso'sṛjat | mukhato'jān sasarjjānyān udarāddvāśca nirmame || padbhyāṃ cāśvānsamātaṅgānāsabhāṃn†† gavayānmṛgān | uṣṭrānaśvatarāṃścaiva araneśca prajāpatiḥ‡‡
4.p13
oṣadhyaḥ phalamūlāni romabhyastasya jajñire | gāyatraṃ ca ṛcaścaiva† trivṛtstomaṃ rathantaram‡ || agniṣṭomaṃ ca yajñānāṃ nirmame prathamānmukhāt | yajūṃṣi traiṣṭubhaṃ chandastomaṃ pañcadaśaṃ tathā || bṛhatsāma tathokthañca dakṣiṇādasṛjanmukhāt | sāmāni jāgataṃ chandastomaṃ§ saptadaśaṃ tathā | vairūpamatirātraṃ ca paścimādasṛjanmukhāt || ekaviṃśamatharvāṇamāsoryāmāṇameva ca¶ | anuṣṭubhaṃ savairājamuttarādasṛjanmukhāt || uccāvacāni bhūtāni gātrebhyastasya jajñire | brahmaṇo hi prajāsargaṃ sṛjatastu prajāpateḥ|| | yakṣān piśācān gandharvāṃstathaivāpsarasaḥ śubhāḥ
4.p14
sṛṣṭvā catuṣṭayaṃ sargaṃ devarṣipitṛmānuṣam | tato'sṛjacca† bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca | narakinnararakṣāṃsi vayaḥpaśumṛgoragān | avyayaṃ ca vyayaṃ caiva dvayaṃ sthāvarajaṅgamam || teṣāṃ ye yāni karmāṇi prāk sṛṣṭeḥ pratipedire | tānyeva te prapadyante sṛjyamānāḥ punaḥ punaḥ || hiṃstrāhiṃsre mṛdukrūre dharmādharmāvṛtānṛte | tadbhāvitāḥ‡ prapadyante tasmāttattasya rocate || mahābhūteṣu nānātvamindriyārtheṣu mūrttiṣu | viniyogaṃ ca bhūtānāṃ dhātaiva§ vyadadhātsvayam | nāmarūpaṃ ca bhūtānāṃ prākṛtānāṃ prapañcanam¶ | vedaśabdebhya evādau|| nirmame sa maheśvaraḥ
4.p15
ārṣāṇi caiva nāmāni yāśca vedeṣu sṛṣṭayaḥ | śarvaryyante prasūtānāṃ† tānyevaibhyo dadātyajaḥ || yāvanti pratiliṅgāni‡ nānārūpāṇi paryyaye | dṛśyante tāni tānyeva tathā bhāvā yugādiṣu
4.p16
iti śrīkūrmapurāṇe saptamo'dhyāyaḥ
Linked texts (12)
- Kūrmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Vāyupurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Mārkaṇḍeyapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Viṣṇupurāṇa (critical edition) — Sanskrit
- Padmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Brahmāṇḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Saurapurāṇa — Sanskrit
- Critical edition (BORI) — Sanskrit
- Kūrmapurāṇa — Ativīrarāma Pāṇṭiyar, Sanskrit
- Brāhmī Saṃhitā — Sanskrit
- Śivapurāṇa (complete text) — Sanskrit
- Prakriyāpāda — Sanskrit