Kurmapurana (Ananta Gokhale) 60
Kūrmapurāṇa (Ananta Gokhale) 60
- Language
- Sanskrit
60.p1
pañcacatvāriṃśo'dhyāyaḥ
60.p2
kūrma uvāca | ataḥ paraṃ pravakṣyāmi pratisargamanuttamam | prākṛtaṃ tatsamāsena śṛṇudhvaṅgadato mama || gate parārddhadvitaye kāle lokaprakālanaḥ | kālāgnirbhasmasātkarttuṃ carate cākhilaṃ jagat† || svātmanyātmānamāveśya‡ bhūtvā devo maheśvaraḥ | dahedaśeṣaṃ brahmāṇḍaṃ sadevāsuramānuṣam || tamāviśya mahādevo bhagavānnīlalohitaḥ | karoti lokasaṃhāraṃ bhīṣaṇaṃ rūpamāśritaḥ || praviśya maṇḍalaṃ sauraṅkṛtvā'sau bahudhā punaḥ | nirdahatyakhilaṃ lokaṃ saptasaptisvarūpadhṛk || sa dagdhvā sakalaṃ viśvamastraṃ§ brahmaśiro mahat | devatānāṃ śarīreṣu kṣipatyakhiladāhakam¶ || dagdheṣvaśeṣadeveṣu devī girivarātmajā | eṣā|| sā sākṣiṇī śambhostiṣṭhate vaidikī śrutiḥ || śiraḥkapālairddevānāṅkṛtasragvarabhūṣaṇaḥ | ādityacandrādigaṇaiḥ pūrayanvhyomamaṇḍalam
60.p3
sahasranayano devaḥ sahasrākṣa itīśvaraḥ | sahasrahastacaraṇaḥ sahasrārccirmahābhujaḥ || daṃṣṭrākarālavadanaḥ pradīptānalalocanaḥ | triśūlakṛttivasano yogamaiśvaramāsthitaḥ || pītvā tatparamānandaṃ† prabhūtayamṛtaṃ svayam‡ | karoti tāṇḍavaṃ devīmālokya parameśvaraḥ || pītvā nṛtyāmṛtaṃ devī bharttuḥ paramamaṅgalam§ | yogamāsthāya devasya dehamāyāti śūlinaḥ || sa bhuktvā¶ tāṇḍavarasaṃ svecchayaiva pinākadhṛk | jyotiḥ svabhāvaṃ bhagavāndagdhvā brahmāṇḍamaṇḍalam || saṃsthiteṣvatha deveṣu brahmā viṣṇuḥ pinākadhṛk | guṇairaśeṣaiḥ pṛthivī vilayaṃ yāti vāriṣu || sa vāri tattvaṃ saguṇaṅgasate havyavāhanaḥ | tejaḥ svaguṇasaṃyuktaṃ†† vāyau saṃyāti saṅkṣayam || ākāśe saguṇo vāyuḥ pralayaṃ yāti viśvabhṛt | bhūtādau ca tathākāśe‡‡ līyate guṇasaṃyutaḥ§§ | indriyāṇi ca sarvvāṇi taijase¶¶ yānti saṅkṣayam
60.p4
vaikāriko devagaṇaiḥ pralayaṃ yāti† sattamāḥ |‡ trividho'yamahaṅkāro mahati pralaye vrajet || mahāntamebhiḥ sahitaṃ brahmāṇamamitaujasam§ | avyaktañjagato yoniḥ saṃharedekamavyayam || evaṃ saṃhṛtya bhūtāni¶ tattvāni ca maheśvaraḥ | viyojayati cānyo'nyaṃ mpradhānaṃ puruṣamparam || pradhānapuṃsīrajayoreṣa saṃhāra īritaḥ | maheśvarecchājanito na svayaṃ vidyate layaḥ || guṇasāmyaṃ tadavyaktaṃ prakṛtiḥ parigīyate | pradhānaṃ jagato yonirmāyātattvamacetanam || kūṭasthaścinmayo hyātmā kevalaṃ†† pañcaviṃśakaḥ | gīyate munibhiḥ sākṣī mahāneṣa‡‡ pitāmahaḥ | evaṃ saṃhāraśaktiśca§§ śaktirmāheśvarī dhruvā¶¶ || pradhānādyaṃ viśeṣāntaṃ dehe rudra iti śrutiḥ | yogināmatha sarveṣāṃ jñānavinyastacetasām || ātyantikañcaiva layaṃ vidadhātīha śaṅkaraḥ | ityeṣa bhagavānrudraḥ saṃhāraṃ kurute vaśī
60.p5
svāpikā mohinī śaktirnārāyaṇa iti śrutiḥ || hiraṇyagarbho bhagavāñjagatsadasadātmakam | sṛjedaśeṣaṃ prakṛtestanmayaḥ pañcaviṃśakaḥ || durbvalāḥ† sarvvagāḥ‡ śāntāḥ svātmanyeva vyavasthitāḥ | śaktayo brahmaviṣṇvīśā bhuktimuktiphalapradāḥ || sarvveśvarāḥ sarvvabandhāḥ§ śāśvatānantabhoginaḥ | ekamevākṣaraṃ tattvaṃ pumpradhāneśvarātmakam || anyāśca śaktayo divyāstatra santi¶ sahasraśaḥ | ijyante|| vividhairyyajñaiḥ śaktyādityādayo 'marāḥ || ekaikasyāḥ†† sahasrāṇi dehānāṃ vai śatāni ca | kathyante caiva‡‡ māhātmyācchaktirekaiva nirguṇā || tāṃ śaktiṃ svayamāsthāya§§ svayaṃ devo maheśvaraḥ | karoti vividhāndehāndṛśyakate¶¶ caiva līlayā || ijyate sarvvayajñeṣu brāhmaṇairvedavādibhiḥ | sarvvakāmaprado rudra ityeṣā vaidikī śrutiḥ || sarvvāṃsāmeva śaktīnāṃ brahmaviṣṇumaheśvarāḥ
60.p6
prādhānyena smṛtā devāḥ śaktayaḥ paramātmanaḥ || ābhyaḥ parastādbhagavān paramātmā sanātanaḥ | gīyate sarvvamāyātmā śūlapāṇirmaheśvaraḥ || ekameke† vadantyagniṃ nārāyaṇamathāpare | indrameke pare prāṇaṃ‡ brahmākhyamapare jaguḥ || brahmaviṣṇvagnivaruṇāḥ sarvve devāstatharṣayaḥ | ekasyaivātha rudrasya bhedāste parikīrttitāḥ || yaṃ yaṃ bhedaṃ§ samāśritya yajanti parameśvaram | tattadrūpaṃ¶ samāsthāya pradadāti phalaṃ śivaḥ || tasmādekataraṃ bhedaṃ samāśrityāpi śāśvatam | ārādhayanmahādevaṃ yāti tatparamaṃ padam || kintu devaṃ mahādevaṃ sarvvaśaktiṃ sanātanam | ārādhayeha|| giriśaṃ saguṇaṃ vātha nirguṇaṃm || mayā prokto hi bhavatāṃ yogaḥ prāgeva nirguṇaḥ | ārurukṣustu saguṇaṃ pūjayetparameśvaram || pinākinaṃ trinayanaṃ jaṭilaṅgattivāsasam | rukmābhaṃ vā sahasrārkañcintayedvaidikī śrutiḥ || eṣa yogaḥ samuddiṣṭaḥ sabījo munipuṅgavāḥ††
60.p7
atrāpyaśakto'tha haraṃ viśvaṃ brahmāṇamarcayet || atha cedasamarthaḥ syāttatrāpi munipuṅgavāḥ | tato vāyvagniśakrādīn pūjayedbhaktisaṃyutaḥ || tasmātsarvvān parityajya devān brahmapurogamān | ārādhayedvirūpākṣamadimadhyāntasaṃsthitam || bhaktiyogasamāyuktaḥ svakarmanirataḥ† śuciḥ | tādṛśaṃ rūpamāsthāya āsādyātyantikaṃ śivam || eṣa yogaḥ samuddiṣṭaḥ sabījo'tyantabhāvanaḥ | yathāvidhi prakurvvāṇaḥ prāpnuyādaiśvarampadam || dve‡ cānye bhāvane śuddhe prāgukte bhavatāmiha | adyāpi§ kathito yogo nirbījaśca sabījakaḥ || jñānaṃ taduktaṃ nirbījaṃ pūrvvaṃ hi bhavatāṃ mayā | viṣṇuṃ rudraṃ virañcañca¶ sabīje sādhayedbudhaḥ || atha vāyvādikāndevān tatparo niyatātmavān || | pūjayetpuruṣaṃ viṣṇuṃ caturmūrttidharaṃ harim || anādinidhanaṃ devaṃ vāsudevaṃ sanātanam | nārāyaṇaṃ jagadyonimākāśaṃ paramampadam || talliṅgadhārī niyataṃ yadyuktastadupāśrayaḥ††
60.p8
eṣa eva vidhirvā svabhāvane cāntime mataḥ || ityetatkathitaṃ jñānaṃ bhāvanāsaṃśrayamparam | indradyumnāya munaye kathitaṃ yanmayā pur↠|| avyaktātmakamivedaṃ cetanācetanaṃ jagat | tadīśvaraṃ paraṃ brahma tasmādbrahmamayaṃ jagat || sūta uvāca | etāvaduktvā bhagavāgvirarāma janārddanaḥ | tuṣṭuvurmunayo viṣṇuṃ śukreṇa‡ saha mādhavam || munayaḥ§ ūcuḥ | namaste kūrmarūpāya viṣṇave paramātmane | nārāyaṇāya viśvāya vāsudevāya te namaḥ || namo namaste kṛṣṇāya govindāya ca te namaḥ¶ | mādhavāya ca te nityaṃ|| namo yajñeśvarāya ca || sahasraśirase tubhyaṃ sahasrākṣāya te namaḥ | namaḥ sahasrahastāya sahasracaraṇāya ca || oṃ namo jñānarūpāya viṣṇave paramātmane | ānandāya namastubhyaṃ māyātītāya te namaḥ || namo gūḍhaśarīrāya nirguṇāya namo'stu te
60.p9
puruṣāya purāṇāya sattāmātrasvarūpiṇe || namaḥ sāṃkhyāya yogāya kevalāya namo'stu te | dharmmajñānābhigamyāya niṣkalāya namo'stu te† || namaste yogatattvāya‡ mahāyogeśvarāya ca | parāvarāṇāṃ prabhave vedavedyāya te namaḥ || namo buddhāya śuddhāya namo yuktāya hetave | namo namo namastubhyaṃ māyine vedhase namaḥ§ || namo'stu te varāhāya nārasiṃhāya te namaḥ | vāmanāya namastubhyaṃ hṛṣīkeśāya te namaḥ || svargāpavargadānāya namo'pratihatātmane¶ | namo yogādhigamyāya yogine yogadāyine || devānāṃ pataye tubhyaṃ devārttiśamanāya te|| | bhagavaṃstvatprasādena sarvvasaṃsāranāśanam || asmābhirviditaṃ jñānaṃ yajjñātvāmṛtamaśnute | śrutāśca vividhā dharmmā vaṃśā manvantarāṇi ca || sargaśca pratisargaśca brahmāṇḍasyāsya vistaraḥ | tvaṃ hi sarvvajagatsākṣī viśvo nārāyaṇaḥ paraḥ
60.p10
trātumarhasyanantātmā tvāmeva śaraṇaṅgatāḥ† || sūta uvāca | etadvaḥ kathitaṃ viprā bhogamokṣapradāyakam | kaurmmaṃ purāṇamakhilaṃ yajjagāda gadādharaḥ || asmin purāṇe lakṣmāstu sambhavaḥ kathitaḥ purā | mohāyāśeṣabhūtānāṃ‡ vāsudevena yojitaḥ§ || prajāpatīnāṃ sargāstu¶ varṇadharmmāśca vṛttayaḥ | dharmmārthakāmamokṣāṇāṃ yathāvalakṣaṇaṃ śubham || pitāmahasya viṣṇośca maheśasya ca dhīmataḥ | ekatvañca pṛthaktvañca viśeṣaścopavarṇitaḥ || bhaktānāṃ lakṣaṇamprīktaṃ samācāraśca bhojanam|| | varṇāśramāṇāṅkathitaṃ yathāvadiha lakṣaṇam || ādisargastataḥ paścādaṇḍāvaraṇasaptakam | hiraṇyagarbhaḥ sargaśca kīrttito munipuṅgavāḥ || kālasaṃkhyāprakathanaṃ māhātmyañceśvarasya ca†† | brahmaṇaḥ‡‡ śayanañcāpsu nāmanirvvacanaṃ tathā | varāhavapuṣo bhūyo bhūmeruddharaṇaṃ punaḥ
60.p11
mukhyādisargakathanaṃ munisargastathāparaḥ | vyākhyāto rudrasargaśca ṛṣisargaśca tāpasaḥ || dharmmasya ca prajāsargastāmasātpūrvvameva tu | brahmaviṣṇorvivādaḥ syādantardehapraveśanam || padmodbhavatvaṃ devasya mohastasya ca dhīmataḥ | darśanañca maheśasya māhātmyaṃ viṣṇuneritam || divyadṛṣṭipradānañca brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ | saṃstavo devadevasya brahmaṇā parameṣṭhinā || prasādo giriśasyātha varadānaṃ tathaiva ca† | saṃvādo‡ viṣṇunā sārddhaṃ śaṅkarasya mahātmanaḥ || varadānaṃ tathā pūrvvamantarddhānaṃ pinākinaḥ | vadhaśca kathito viprā madhukaiṭabhayoḥ purā§ || avatāro'tha¶ devasya brahmaṇo nābhipaṅkajāt | ekībhāvaśca devena brahmaṇā kathitaḥ purā|| || vimoho brahmaṇaścātha saṃjñānāt†† harestataḥ | tapaścaraṇamākhyātaṃ devadevasya dhīmataḥ || prādurbhāvo maheśasya lalāṭātkathitastataḥ‡‡ | rudrāṇāñcasthitā sṛṣṭirbrahmaṇaḥ pratiṣedhanam
60.p12
bhūtiśca devadevasya varadānopadeśakau† || antarddhānañca devasya‡ tapaścaryyāṇḍajasya ca§ | darśanaṃ devadevasya naranārīśarīratā || devyā vibhāgakathanaṃ devadevātpinākinaḥ | devyāśca¶ paścātkathitaṃ dakṣaputrītvameva ca || himavadduhitṛtvañca devyā yāthātmyameva|| ca | darśanaṃ divyarūpasya viśvarūpāttaddarśanam || nāmnāṃ sahasraṅkathitaṃ pitrā himavatā svayam | upadeśo mahādevyā varadānaṃ tathaiva ca || bhṛgvādīnāṃ prajāsargo rājñāṃ vaṃśasya vistaraḥ | prācetasatvaṃ dakṣasya dakṣayajñavimarddanam†† || dadhīcasya ca yajñasya vivādaḥ kathitastad⇇ | tataśca śāpaḥ kathito munīnāṃ munipuṅgavāḥ || rudrāgatiḥ prasādaśca antarddhānaṃ pinākinaḥ | pitāmahopadeśaḥ syāt§§ kīrtyate vai raṇāya¶¶ tu || dakṣasya ca prajāsargaḥ kaśyapasya mahātmanaḥ | hiraṇyakaśipornāśo hiraṇyākṣavadhastathā
60.p13
tataśca śāpaḥ kathito devadāruvanaukasām | nigrahaścāndhakasyātha gāṇapatyamanuttamam || prahlādanigrahaścātha baleḥ saṃyamanantvatha | bāṇasya nigrahaścātha prasādastasya śūlinaḥ† || ṛṣīṇāṃ vaṃśavistāro rājñāṃ vaṃśāḥ prakīrttitāḥ | vasudevāttato viṣṇorutpattiḥ svecchayā hareḥ || darśanañcopamanyorvai tapaścaraṇameva ca | varalābho mahādevaṃ dṛṣṭvā sāmbaṃ trilocanam‡ | kailāsagamanañcātha nivāsastasya§ śārṅgiṇaḥ || tataśca kathyate bhītirdvāravatyāṃ nivāsinām | rakṣaṇaṅgaruḍenātha jitvā śatrūnmahābalān¶ || nāradāgamanañcaiva yātrā caiva garutmataḥ | tataśca kṛṣṇāgamanaṃ munīnāmāśnamastataḥ|| || naityakaṃ vāsudevasya śivaliṅgārcanaṃ tathā | mārkaṇḍeyasya ca muneḥ praśnaḥ proktastataḥ param || liṅgārcananimittañca liṅgasyāpi saliṅginaḥ†† | yāthātmyakathanañcātha liṅgādvai bhītireva ca‡‡
60.p14
brahmaviṣṇostathā madhye kīrttitā munipuṅgavāḥ | mohastayorvai kathito gamanañcorddhato hyadhaḥ† || saṃstavo devadevasya prasādaḥ parameṣṭhinaḥ | antarddhānañca liṅgasya sāmbotpattistataḥ param | kīrttitā cāniruddhasya samutpattirdvijottamāḥ || kṛṣṇasya gamane buddhirṛṣīṇāmāgatistathā | anuśāsanañca‡ kṛṣṇena varadānaṃ mahātmanaḥ§ || gamanañcaiva kṛṣṇasya pārthasyāpyatha¶ darśanam | kṛṣṇadvaipāyanasyoktaṃ yugadharmmāḥ sanātanāḥ || anugraho'tha pārthasya vārāṇasyāṅgatistataḥ | pārāśaryyasya ca munervyāsasyādbhutakarmaṇaḥ | vārāṇasyāśca māhātmyaṃ tīrthānāñcaiva varṇanam || vyāsasya tīrthayātrā ca†† devyāścaivātha darśanam | udvāsanañca kathitaṃ varadānaṃ tathaiva ca || prayāgasya ca māhātmyaṅgetrāṇāmatha kīrttanam‡‡ | phalañca vipulaṃ§§ viprā mārkaṇḍeyasya nirgamaḥ¶¶ || bhuvanānāṃ svarupañca jyotiṣāñca niveśanam
60.p15
kīrttitañcāpi varṣāṇāṃ nadīnāñcaiva nirṇayaḥ || parvvatānāñca kathanaṃ sthānāni ca divaukasām | ddīpānāṃ pravibhāgaśca śvetaddīpopavarṇanam† || śayanaṃ keśavasyātha māhātmyañca mahātmanaḥ | manvantarāṇāṅkathanaṃ viṣṇormāhātmyameva ca || vedaśākhāpraṇayanaṃ vyāsānāṅkathanaṃ tataḥ‡ | avedasya ca vedasya kathitaṃ munipuṅgavāḥ || yogeśvarāṇāñca kathā śiṣyāṇāñcātha kīrttanam§ | gītāśca vividhā guhyā īśvarasyātha kīrttitāḥ¶ || varṇāśramāṇāmācārāḥ prāyaścittavidhistataḥ | kapālitvañca rudrasya bhikṣācaraṇameva ca || pativratānāmākhyānaṃ tīrthānāñca vinirṇayaḥ | tathā maṅkaṇakasyātha nigrahaḥ kīrttito dvijāḥ || vadhaśca kathito viprāḥ kālasya ca samāsataḥ | devadāruvane śambhoḥ praveśo mādhavasya ca | darśanaṃ ṣaṭkulīyānāṃ devadevasya dhīmataḥ | varadānañca devasya nandane tu prakīrttitam || naimittikaśca kathitaḥ pratisargastataḥ param
60.p16
prākṛtaḥ pralayaścāṅgaṃ sabījo yoga eva ca || evaṃ jñātvā purāṇasya saṅkṣepaṅkīrttayettu yaḥ | sarvvapāpavinirmukto brahmaloke† mahīyate || evamuktvā śriyaṃ devīmādāya puruṣottamaḥ | santyajya kūrmmasaṃsthānaṃ prajagāma harastadā§ || devāśca sarvve munayaḥ svāni sthānāni bhejire | praṇamya puruṣaṃ viṣṇuṃ gṛhītvā hyamṛtaṃ dvijāḥ || etatpurāṇaṃ sakalaṃ¶ bhāṣitaṅkūrmmarūpiṇā | sākṣāddevādhidevena viṣṇunā viśvayoninā || yaḥ paṭhetsasataṃ viprā niyamena samāsataḥ | sarvvapāpavinirmukto brahmaloke mahīyate || likhitvā caiva yo dadyādvaiśākhe kārttike'pi vↆ | viprāya vedaviduṣe tasya puṇyaṃ nibodhata || sarvvapāpavinirmuktaḥ sarvvaiśvaryyasamanvitaḥ | bhuktvā tu vipulāmartyo bhogāndivyān suśobhanān || tataḥ svargātparibhraṣṭo viprāṇāṃ jāyate kule | pūrvvasaṃskāramāhātmyādbrahmavidyāmavāpnuyāt
60.p17
paṭhitvādhyāyamevaikaṃ sarvvapāpaiḥ pramucyate| yo'rthaṃ vicārayetsamyak prāpnoti paramampadam†|| adhyetavyamidaṃ puṇyaṃ vipraiḥ parvvaṇi parvvaṇi| śrotavyañca dvijaśreṣṭhā mahāpātakanāśanam|| ekatastu purāṇāni setihāsāni kṛtsnaśaḥ| ekatra paramaṃ veda‡metadevātiricyate|| idaṃ purāṇaṃ muktaikaṃ nānyatsādhanakaṃ§ param| yathāvadatra bhagavāndevo nārāyaṇo hariḥ| kīrttyate¶ hi yathā viṣṇurna tathā'nyeṣu suvratāḥ|| brāhmī paurāṇikī ceyaṃ saṃhitā pāpanāśanī| atra tatparamaṃ brahma kīrttyate hi yathārthataḥ|| tīrthānāṃ paramaṃ tīrthaṃ tapasāñca paraṃ tapaḥ| jñānānāṃ paramaṃ jñānaṃ vratānāṃ paramaṃ vratam|| nādhyetavyamidaṃ śāstraṃ vṛṣalasya ca sannidhau| yo'dhīte caiva mohātmā sa yāti narakān bahūn|| śrāddhe vā daivike kāryye śrāvaṇīyaṃ dvijātibhiḥ| yajñānte tu viśeṣeṇa sarvvadoṣaviśodhanam
60.p18
mumukṣūṇāmidaṃ śāstramadhyetavyaṃ viśeṣataḥ | śrotavyañcātha mantavyaṃ vedārthaparivṛṃhaṇam || jñātvā yathāvadviprendrān śrāvayedbhaktisaṃyutān | sarvvapāpavinirmukto brahmasāyujyamāpnuyāt || yo'śraddadhāne puruṣe dadyāccādhārmike tathā | sampretya gatvā nirayān śunāṃ yoniṃ vrajatyadhaḥ || namaskṛtya hariṃ viṣṇuṃ jagadyoniṃ sanātanam | adhyetavyamidaṃ śāstraṅkṛṣṇadvaipāyanaṃ tath↠|| ityājñā devadevasya viṣṇoramitatejasaḥ | pārāśaryyasya viprarṣervyāsasya ca mahātmanaḥ‡ || śrutvā nārāyaṇāddevānnārado bhagavānṛṣiḥ | gautamāya dadau pūrvvaṃ tasmāccaiva parāśaraḥ || parāśaro'pi bhagavān gaṅgādvāre munīśvarāḥ§ | munibhyaḥ kathayāmāsa dharmakāmārthamokṣadam || brahmaṇā kathitaṃ pūrvvaṃ sanakāya ca dhīmate | sanatkumārāya tathā sarvvapāpapraṇāśanam || sanakādbhagavān sākṣāddevalo yogavittamaḥ | avāptavānpañcaśikho devalādidamuttamam || sanatkumārādbhagavānmuniḥ satyavatīsutaḥ
60.p19
etatpurāṇaṃ paramaṃ vyāsaḥ sarvvārthasañcayam || tasmātprasādādahaṃ śrutvā bhavatāṃ pāpanāśanam† | ūcivānvai bhavadbhiśca dātavyaṃ dhārmike jane‡ || tasmai vyāsāya munaye§ sarvvajñāya maharṣaye | pārāśaryyāya śāntāya namo nārāyaṇatmane || yasmātsañjāyate kṛtsnaṃ yatra caiva pralīyate | namastasmai pareśāya¶ viṣṇave kūrmarūpiṇe
60.p20
iti śrīkūrmapurāṇe ṣatsāhasryāṃ saṃhitāyāmupavibhāge vyāsagītāsu pañcacatvāriṃśo'dhyāyaḥ
60.p21
samāptañcedaṃ|| kūrmapurāṇam
Linked texts (3)
- Kūrmapurāṇa — Ativīrarāma Pāṇṭiyar, Sanskrit
- Kūrmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Śivapañcāśikā — Appayadīkṣita, Sanskrit