Pramāṇa · Search · About · API

Mokshadharma 12

Mokṣadharma 12

Language
Sanskrit

Contents

12.1

uśanāvāca—
namastasmai bhagavate devāya prabhaviṣṇave
yasya pṛthavītalaṃ tāta sākāśaṃ bāhugocaraḥ

12.2

mūrdhā yasya tvanantaṃ ca sthānaṃ dānavasattama
tasyāhaṃ te pravakṣyāmi viṣṇormāhātmyamuttamam

12.3

tayoḥ saṃvadatorevamājagāma mahāmuniḥ
sanatkumāro dharmātmā saṃśayacchedanāya vai

12.4

sa pūjito'surendreṇa muninośanasā tathā
niṣasādāsane rājanmahārhe munipuṅgavaḥ

12.5

tamāsīnaṃ mahāprajñamuśanā vākyamabravīt
brūhyasmai dānavendrāya viṣṇormāhātmyamuttamam

12.6

sanatkumārastu tataḥ śrutvā prāha vaco'rthavat
viṣṇormāhātmyasaṃyuktaṃ dānavendrāya dhīmate

12.7

śṛṇu sarvamidaṃ daitya viṣṇormāhātmyamuttamam
viṣṇau jagat sthitaṃ sarvamiti viddhi parantapa

12.8

sṛjatyeṣa mahābāho bhūtagrāmaṃ carācaram
eṣa cākṣipate kāle kāle visṛjate punaḥ

12.9

asmin gacchanti vilayamasmācca prabhavantyuta
naiṣa jñānavatā śakyastapasā naiva cejyayā
saṃprāptumindriyāṇāṃ tu saṃyamenaiva śakyate

12.10

bāhye cābhyantare caiva karmaṇārmanāsi sthitaḥ
nirmalīkurute buddhyā so'mutrānantyamaśnute

12.11

yathā hiraṇyakartā vai rūpyamagnau viśodhayet
bahuśo'tiprayatnena mahatā''tmakṛtena ha

12.12

taddvātiśatairjīvaḥ śuddhayate'nena karmaṇā
yatnena mahatā caivāpyekajātau viśuddhayate

12.13

līlayā'lpaṃ yathā gātrātpramṛjyādātmano rajaḥ
bahuyatnena mahatā doṣanirharaṇaṃ tathā

12.14

yathā cālpena mālyena vāsitaṃ tilasarṣapam
na muñcati svakaṃ gandhaṃ tadvatsūkṣmasya darśanam

12.15

tadeva bahubhirmālyairvāsyamānaṃ punaḥ punaḥ
vimuñcati svakaṃ gandhaṃ mālyagandhe ca tiṣṭhati

12.16

evaṃ jātiśatairyukto guṇaireva prasaṅgiṣu
buddhyā nivartate doṣo yatnenābhyāsajena ha

12.17

karmaṇā svanuraktāni viraktāni ca dānava
yathā karmaviśeṣāṃśca prāpnuvanti tathā śṛṇu

12.18

yathāvatsaṃpravarttante yasmiṃstiṣṭhanti vā vibho
tatte''nupūrvyā vyākhyāsye tadihaikamanāḥ śṛṇu

12.19

anādinidhanaḥ śrīmānharirnārāyaṇaḥ prabhuḥ
devaḥ sṛjati bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca

12.20

sa vai sarveṣu bhūteṣu kṣaraścākṣara eva ca
ekādaśavikārātmā jagatpibati raśmibhiḥ

12.21

pādau tasya mahīṃ viddhi mūrddhānaṃ divamityuta
bāhavastu diśo daitya śrotramākāśameva ca

12.22

tasya tejomayaḥ sūryo manaścandramasi sthitam
buddhirjñānagatā nityaṃ rasastvapsu pratiṣṭhitaḥ

12.23

dhruvoranantarāstasya grahā dānavasattama
nakṣatracakraṃ netrābhyāṃ pādayorbhūśca dānava

12.24

rajastamaśca sattvaṃ ca viddhi nārāyaṇātmakam
so''śramāṇāṃ phalaṃ tāta karmaṇastatphalaṃ viduḥ

12.25

akarmaṇaḥ phalaṃ caiva sa eva paramavyayaḥ
chandāṃsi yasya romāṇi hyakṣaraṃ ca sarasvatī

12.26

bahvāśrayo bahumukho dharmo hṛdi samāśritaḥ
sa brahmaparamo dharmastapaśva sadasacca saḥ

12.27

śrutiśāstragrahopetaḥ ṣoḍaśartvik kratuśca saḥ
pitāmahaśca viṣṇuśca so'śvinau sa purandaraḥ

12.28

mitro'tha varuṇaścaiva yamo'tha dhanadastathā
te pṛthagdarśanāstasya saṃvidanti tathaikatām
ekasya viddhi devasya sarvaṃ jagadidaṃ vaśe

12.29

nānābhūtasya daityendra tasyaikatvaṃ vadantyayam
jantuḥ paśyati vijñānāttato brahma prakāśate

12.30

saṃhāravikṣepasahasrakoṭīstiṣṭhanti jīvāḥ pracaranti cānye
prajāvisargasya ca pārimāṇyaṃ vāpīsahasrāṇi bahūni daitya

12.31

vāpyaḥ punaryojanavistṛtāstāḥ krośaṃ ca gambhīratayā'vagāḍhāḥ
āyāmataḥ pañcaśatāśca sarvāḥ pratyekaśo yojanataḥ pravṛddhāḥ

12.32

vāpyā jalaṃ kṣipyati vālakoṭyā tvahnaḥ sakṛccāpyatha na dvitīyam
tāsāṃ kṣaye viddhi paraṃ visarga saṃhāramekaṃ ca tathā prajānām

12.33

ṣaḍ jīvavarṇāḥ paramaṃ pramāṇaṃ kṛṣṇo dhūmro nīlamathāsya madhyam
raktaṃ punaḥ sahyataraṃ sukhaṃ tu hāridravarṇaṃ susukhaṃ ca śuklam

12.34

paraṃ tu śuklaṃ vimalaṃ viśokaṃ gataklamaṃ siddhyati dānavendra
gatvā tu yoniprabhavāṇi daitya sahasraśaḥ siddhimupaiti jīvaḥ

12.35

gatiṃ ca yāṃ darśanamāha devo gatvā śubhaṃ darśanameva cāpi
gatiḥ punarvarṇakṛtā prajānāṃ varṇastathā kālakṛto'surendra

12.36

śataṃ sahasrāṇi caturdaśeha parā gatirjīvaguṇasya daitya
ārohaṇaṃ tatkṛtameva viddhi sthānaṃ tathā niḥsaraṇe ca teṣām

12.37

kṛṣṇasya varṇasya gatirnikṛṣṭā sa sajjate narake pacyamānaḥ
sthānaṃ tathā durgatibhistu tasya prajāvisargānsubahūnvadanti

12.38

śataṃ sahasrāṇi tataścaritvā prāpnoti varṇaṃ haritaṃ tu paścāt
sa caiva tasminnivasatyanīśo yugakṣaye tapasā saṃvṛtātmā

12.39

sa vai yadā sattvaguṇena yuktastamo vyapohanhaṭate svabuddhyā
sa lohitaṃ varṇamupaiti nīlānmanuṣyaloke parivartate ca

12.40

sa tatra saṃhāravisargamekaṃ svadharmajairbandhanaiḥ kliśyamānaḥ
tataḥ sa hāridramupaiti varṇaṃ saṃhāravikṣepaśate vyatīte

12.41

hāridravarṇastu prajāvisargātsahasraśāstiṣṭhati saṃcaranvai
avipramukto niraye ca daitya tataḥ sahasrāṇi daśā'parāṇi

12.42

gatīḥ sahasrāṇi ca pañca tasya catvāri saṃvartakṛtāni caiva
vimuktamevaṃ nirayācca viddhi sarveṣu cānyeṣu ca saṃbhaveṣu

12.43

sa devaloke viharatyabhīkṣṇaṃ tataścyuto mānuṣatāmupaiti !
saṃhāravikṣepaśatāni cāṣṭau martyeṣu tiṣṭhatyamṛtatvameti

12.44

so'smādatha bhraśyati kālayogātkṛṣṇe tale tiṣṭhati sarvakṛcchre
yathā tvayaṃ sidhyati jīvalokastatte'bhidhāsyāmyasurapravīra

12.45

daivāni sa vyūhaśatāni sapta rakto haridro'tha tathaiva śuklaḥ
saṃśritya saṃdhāvati śuklametamaṣṭāvarānarcayatamānsa lokān

12.46

aṣṭau ca ṣaṣṭiṃ ca śatāni caiva manoviruddhāni mahādyutīnām
śuklasya varṇasya parā gatiryā trīṇyeva ruddhāni mahānubhāva

12.47

saṃhāravikṣepamaniṣṭamekaṃ catvāri cānyāni vasatyanīśaḥ
ṣaṣṭhasya varṇasya parā gatiryā siddhāvasiddhasya gataklamasya

12.48

saptottaraṃ tatra vasatyanīśaḥ saṃhāravikṣepaśataṃ saśeṣam
tasmādupāvṛtya manuṣyaloke tato mahānmānuṣatāmupaiti

12.49

tasmādupāvṛtya tataḥ krameṇa so'greṇa saṃtiṣṭhati bhūtasargam
sa saptakṛtvaśca paraiti lokānsaṃhāravikṣepakṛtaprabhāvaḥ

12.50

saptaiva saṃhāramupetyavāni saṃbhāvya saṃtiṣṭhati jīvaloke
tato'vyayaṃ sthānamanantameti devasya viṣṇoratha brahmaṇaśca
śeṣasya caivātha narasya caiva devasya viṣṇoḥ parabhasya caiva

12.51

saṃhārakāle paridagdhakāyā brahmāṇamāyānti sadā prajā hi
ceṣṭātmano devagaṇāśca sarve ye brahmalokādaparāḥ sma te'pi

12.52

prajāvisargaṃ tu saśeṣakāle sthānāni syānyeva saranti jīvāḥ
niḥśeṣatastatpadaṃ yānti cānte sarve devā ye sahaśā manuṣyāḥ

12.53

ye tu cyutāḥ siddhalokāt krameṇa teṣāṃ gatiṃ yānti yathānupūrvyā
jīvāḥ pare tadbalatulyarūpāḥ svaṃ svaṃ vidhiṃ yānti viparyayeṇa

12.54

sa yāvadevāsti saśeṣabhukte prajāśca devyau ca tathaiva śukle
tāvattadaṅgeṣu viśuddhabhāvaḥ saṃyamya pañcendriyarūpametat

12.55

śuddhāṃ gatiṃ tāṃ paramāṃ paraiti śuddhena nityaṃ manasā vicinvan
tato'vyayaṃ sthānamupaiti brahma duṣprāpamabhyeti sa śāśvataṃ vai

12.56

ityetadākhyātamahīna sattva nārāyaṇasyeha balaṃ mayā te

12.57

vṛtra uvāca-evaṃgate me na viṣādo'sti kaścitsamyakca paśyāmi vacastathaitat
śrutvā tu te vācamadīnasattva vikalmaṣo'smyadya tathā vipāpmā

12.58

pravṛttametadbhagavanmaharṣe mahādyuteścakramanantavīryam
viṣṇoranantasya sanātanaṃ tatsthānaṃ sargā yatra sarve pravṛttāḥ
sa vai mahātmā puruṣottamo vai tasmin jagatsarvamidaṃ pratiṣṭhitam

12.59

bhīṣma uvāca- evamuktavā sa kaunteya vṛtraḥ prāṇānavāsṛjata
yojayitvā tathā''tmānaṃ paraṃ sthānamavāptavān

12.60

yudhiṣṭhira uvāca- ayaṃ sa bhagavāndevaḥ pitāmaha janārdanaḥ
sanatkumāro vṛtrāya yattadākhyātavānpurā

12.61

bhīṣma uvāca- mūlasthāyī mahādebo bhagavānsvena tejasā
tatsthaḥ sṛjati tānbhāvānnānārūpānmahāmanāḥ

12.62

turīyārdhena tasyemaṃ viddhi keśavamacyutam
turīyārdhena lokāṃstrīnbhāvayatyeva buddhimān

12.63

arvāk sthitastu yaḥ sthāyī kalpānte parivartate
sa śete bhagavānapsu yo'sāvātibalaḥ prabhuḥ
tānvidhātā prasannātmā lokāṃścarati śāśvatān

12.64

sarvāṇyaśūnyāni karotyanantaḥ sanātanaḥ saṃcarate ca lokān
sa cāniruddhaḥ sṛjate mahātmā tatsthaṃ jagatsarvamidaṃ vicitram

12.65

yudhiṣṭhira uvāca- vṛtreṇa paramārthajña dṛṣṭā manye tvano gatiḥ
śubhā tasmātsa sukhito na śocati pitāmaha

12.66

śuklaḥ śuklābhijātīyaḥ sādhyo nāvartate'nagha
tiryaggateśca nirmukto nirayācca pitāmaha

12.67

hāridravarṇe rakte vā vartamānastu pārthiva
tiryagtvānupadyeta karmabhistāmasairvṛtaḥ

12.68

vayaṃ tu bhṛśamāpannā raktā duḥkhasukhe sukhe
kāṃ gatiṃ pratipatsyāmo nīlāṃ kṛṣṇādhamāmatha

12.69

bhīṣma uvāca- śuddhābhijanasaṃpannāḥ pāṇḍavāḥ saṃśitavratāḥ
vihṛtya devalokeṣu punarmānuṣameṣyatha

12.9946

prajāvisargaṃ ca sukhena kāle pratyetya deveṣu sukhāni bhuktvā
sukhena saṃyāsyatha siddhasaṃkhyāṃ mā vo bhayaṃ bhūdvimalāḥ stha sarve||70

12.9946.p1

iti śrīmahābhārate śatasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi vṛtragītāsu aśītyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 280

Linked texts (2)