Mokshadharma 12
Mokṣadharma 12
- Language
- Sanskrit
Contents
- 12.9946 — 1 part
12.1
uśanāvāca—
namastasmai bhagavate devāya prabhaviṣṇave
yasya pṛthavītalaṃ tāta sākāśaṃ bāhugocaraḥ
12.2
mūrdhā yasya tvanantaṃ ca sthānaṃ dānavasattama
tasyāhaṃ te pravakṣyāmi viṣṇormāhātmyamuttamam
12.3
tayoḥ saṃvadatorevamājagāma mahāmuniḥ
sanatkumāro dharmātmā saṃśayacchedanāya vai
12.4
sa pūjito'surendreṇa muninośanasā tathā
niṣasādāsane rājanmahārhe munipuṅgavaḥ
12.5
tamāsīnaṃ mahāprajñamuśanā vākyamabravīt
brūhyasmai dānavendrāya viṣṇormāhātmyamuttamam
12.6
sanatkumārastu tataḥ śrutvā prāha vaco'rthavat
viṣṇormāhātmyasaṃyuktaṃ dānavendrāya dhīmate
12.7
śṛṇu sarvamidaṃ daitya viṣṇormāhātmyamuttamam
viṣṇau jagat sthitaṃ sarvamiti viddhi parantapa
12.8
sṛjatyeṣa mahābāho bhūtagrāmaṃ carācaram
eṣa cākṣipate kāle kāle visṛjate punaḥ
12.9
asmin gacchanti vilayamasmācca prabhavantyuta
naiṣa jñānavatā śakyastapasā naiva cejyayā
saṃprāptumindriyāṇāṃ tu saṃyamenaiva śakyate
12.10
bāhye cābhyantare caiva karmaṇārmanāsi sthitaḥ
nirmalīkurute buddhyā so'mutrānantyamaśnute
12.11
yathā hiraṇyakartā vai rūpyamagnau viśodhayet
bahuśo'tiprayatnena mahatā''tmakṛtena ha
12.12
taddvātiśatairjīvaḥ śuddhayate'nena karmaṇā
yatnena mahatā caivāpyekajātau viśuddhayate
12.13
līlayā'lpaṃ yathā gātrātpramṛjyādātmano rajaḥ
bahuyatnena mahatā doṣanirharaṇaṃ tathā
12.14
yathā cālpena mālyena vāsitaṃ tilasarṣapam
na muñcati svakaṃ gandhaṃ tadvatsūkṣmasya darśanam
12.15
tadeva bahubhirmālyairvāsyamānaṃ punaḥ punaḥ
vimuñcati svakaṃ gandhaṃ mālyagandhe ca tiṣṭhati
12.16
evaṃ jātiśatairyukto guṇaireva prasaṅgiṣu
buddhyā nivartate doṣo yatnenābhyāsajena ha
12.17
karmaṇā svanuraktāni viraktāni ca dānava
yathā karmaviśeṣāṃśca prāpnuvanti tathā śṛṇu
12.18
yathāvatsaṃpravarttante yasmiṃstiṣṭhanti vā vibho
tatte''nupūrvyā vyākhyāsye tadihaikamanāḥ śṛṇu
12.19
anādinidhanaḥ śrīmānharirnārāyaṇaḥ prabhuḥ
devaḥ sṛjati bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca
12.20
sa vai sarveṣu bhūteṣu kṣaraścākṣara eva ca
ekādaśavikārātmā jagatpibati raśmibhiḥ
12.21
pādau tasya mahīṃ viddhi mūrddhānaṃ divamityuta
bāhavastu diśo daitya śrotramākāśameva ca
12.22
tasya tejomayaḥ sūryo manaścandramasi sthitam
buddhirjñānagatā nityaṃ rasastvapsu pratiṣṭhitaḥ
12.23
dhruvoranantarāstasya grahā dānavasattama
nakṣatracakraṃ netrābhyāṃ pādayorbhūśca dānava
12.24
rajastamaśca sattvaṃ ca viddhi nārāyaṇātmakam
so''śramāṇāṃ phalaṃ tāta karmaṇastatphalaṃ viduḥ
12.25
akarmaṇaḥ phalaṃ caiva sa eva paramavyayaḥ
chandāṃsi yasya romāṇi hyakṣaraṃ ca sarasvatī
12.26
bahvāśrayo bahumukho dharmo hṛdi samāśritaḥ
sa brahmaparamo dharmastapaśva sadasacca saḥ
12.27
śrutiśāstragrahopetaḥ ṣoḍaśartvik kratuśca saḥ
pitāmahaśca viṣṇuśca so'śvinau sa purandaraḥ
12.28
mitro'tha varuṇaścaiva yamo'tha dhanadastathā
te pṛthagdarśanāstasya saṃvidanti tathaikatām
ekasya viddhi devasya sarvaṃ jagadidaṃ vaśe
12.29
nānābhūtasya daityendra tasyaikatvaṃ vadantyayam
jantuḥ paśyati vijñānāttato brahma prakāśate
12.30
saṃhāravikṣepasahasrakoṭīstiṣṭhanti jīvāḥ pracaranti cānye
prajāvisargasya ca pārimāṇyaṃ vāpīsahasrāṇi bahūni daitya
12.31
vāpyaḥ punaryojanavistṛtāstāḥ krośaṃ ca gambhīratayā'vagāḍhāḥ
āyāmataḥ pañcaśatāśca sarvāḥ pratyekaśo yojanataḥ pravṛddhāḥ
12.32
vāpyā jalaṃ kṣipyati vālakoṭyā tvahnaḥ sakṛccāpyatha na dvitīyam
tāsāṃ kṣaye viddhi paraṃ visarga saṃhāramekaṃ ca tathā prajānām
12.33
ṣaḍ jīvavarṇāḥ paramaṃ pramāṇaṃ kṛṣṇo dhūmro nīlamathāsya madhyam
raktaṃ punaḥ sahyataraṃ sukhaṃ tu hāridravarṇaṃ susukhaṃ ca śuklam
12.34
paraṃ tu śuklaṃ vimalaṃ viśokaṃ gataklamaṃ siddhyati dānavendra
gatvā tu yoniprabhavāṇi daitya sahasraśaḥ siddhimupaiti jīvaḥ
12.35
gatiṃ ca yāṃ darśanamāha devo gatvā śubhaṃ darśanameva cāpi
gatiḥ punarvarṇakṛtā prajānāṃ varṇastathā kālakṛto'surendra
12.36
śataṃ sahasrāṇi caturdaśeha parā gatirjīvaguṇasya daitya
ārohaṇaṃ tatkṛtameva viddhi sthānaṃ tathā niḥsaraṇe ca teṣām
12.37
kṛṣṇasya varṇasya gatirnikṛṣṭā sa sajjate narake pacyamānaḥ
sthānaṃ tathā durgatibhistu tasya prajāvisargānsubahūnvadanti
12.38
śataṃ sahasrāṇi tataścaritvā prāpnoti varṇaṃ haritaṃ tu paścāt
sa caiva tasminnivasatyanīśo yugakṣaye tapasā saṃvṛtātmā
12.39
sa vai yadā sattvaguṇena yuktastamo vyapohanhaṭate svabuddhyā
sa lohitaṃ varṇamupaiti nīlānmanuṣyaloke parivartate ca
12.40
sa tatra saṃhāravisargamekaṃ svadharmajairbandhanaiḥ kliśyamānaḥ
tataḥ sa hāridramupaiti varṇaṃ saṃhāravikṣepaśate vyatīte
12.41
hāridravarṇastu prajāvisargātsahasraśāstiṣṭhati saṃcaranvai
avipramukto niraye ca daitya tataḥ sahasrāṇi daśā'parāṇi
12.42
gatīḥ sahasrāṇi ca pañca tasya catvāri saṃvartakṛtāni caiva
vimuktamevaṃ nirayācca viddhi sarveṣu cānyeṣu ca saṃbhaveṣu
12.43
sa devaloke viharatyabhīkṣṇaṃ tataścyuto mānuṣatāmupaiti !
saṃhāravikṣepaśatāni cāṣṭau martyeṣu tiṣṭhatyamṛtatvameti
12.44
so'smādatha bhraśyati kālayogātkṛṣṇe tale tiṣṭhati sarvakṛcchre
yathā tvayaṃ sidhyati jīvalokastatte'bhidhāsyāmyasurapravīra
12.45
daivāni sa vyūhaśatāni sapta rakto haridro'tha tathaiva śuklaḥ
saṃśritya saṃdhāvati śuklametamaṣṭāvarānarcayatamānsa lokān
12.46
aṣṭau ca ṣaṣṭiṃ ca śatāni caiva manoviruddhāni mahādyutīnām
śuklasya varṇasya parā gatiryā trīṇyeva ruddhāni mahānubhāva
12.47
saṃhāravikṣepamaniṣṭamekaṃ catvāri cānyāni vasatyanīśaḥ
ṣaṣṭhasya varṇasya parā gatiryā siddhāvasiddhasya gataklamasya
12.48
saptottaraṃ tatra vasatyanīśaḥ saṃhāravikṣepaśataṃ saśeṣam
tasmādupāvṛtya manuṣyaloke tato mahānmānuṣatāmupaiti
12.49
tasmādupāvṛtya tataḥ krameṇa so'greṇa saṃtiṣṭhati bhūtasargam
sa saptakṛtvaśca paraiti lokānsaṃhāravikṣepakṛtaprabhāvaḥ
12.50
saptaiva saṃhāramupetyavāni saṃbhāvya saṃtiṣṭhati jīvaloke
tato'vyayaṃ sthānamanantameti devasya viṣṇoratha brahmaṇaśca
śeṣasya caivātha narasya caiva devasya viṣṇoḥ parabhasya caiva
12.51
saṃhārakāle paridagdhakāyā brahmāṇamāyānti sadā prajā hi
ceṣṭātmano devagaṇāśca sarve ye brahmalokādaparāḥ sma te'pi
12.52
prajāvisargaṃ tu saśeṣakāle sthānāni syānyeva saranti jīvāḥ
niḥśeṣatastatpadaṃ yānti cānte sarve devā ye sahaśā manuṣyāḥ
12.53
ye tu cyutāḥ siddhalokāt krameṇa teṣāṃ gatiṃ yānti yathānupūrvyā
jīvāḥ pare tadbalatulyarūpāḥ svaṃ svaṃ vidhiṃ yānti viparyayeṇa
12.54
sa yāvadevāsti saśeṣabhukte prajāśca devyau ca tathaiva śukle
tāvattadaṅgeṣu viśuddhabhāvaḥ saṃyamya pañcendriyarūpametat
12.55
śuddhāṃ gatiṃ tāṃ paramāṃ paraiti śuddhena nityaṃ manasā vicinvan
tato'vyayaṃ sthānamupaiti brahma duṣprāpamabhyeti sa śāśvataṃ vai
12.56
ityetadākhyātamahīna sattva nārāyaṇasyeha balaṃ mayā te
12.57
vṛtra uvāca-evaṃgate me na viṣādo'sti kaścitsamyakca paśyāmi vacastathaitat
śrutvā tu te vācamadīnasattva vikalmaṣo'smyadya tathā vipāpmā
12.58
pravṛttametadbhagavanmaharṣe mahādyuteścakramanantavīryam
viṣṇoranantasya sanātanaṃ tatsthānaṃ sargā yatra sarve pravṛttāḥ
sa vai mahātmā puruṣottamo vai tasmin jagatsarvamidaṃ pratiṣṭhitam
12.59
bhīṣma uvāca- evamuktavā sa kaunteya vṛtraḥ prāṇānavāsṛjata
yojayitvā tathā''tmānaṃ paraṃ sthānamavāptavān
12.60
yudhiṣṭhira uvāca- ayaṃ sa bhagavāndevaḥ pitāmaha janārdanaḥ
sanatkumāro vṛtrāya yattadākhyātavānpurā
12.61
bhīṣma uvāca- mūlasthāyī mahādebo bhagavānsvena tejasā
tatsthaḥ sṛjati tānbhāvānnānārūpānmahāmanāḥ
12.62
turīyārdhena tasyemaṃ viddhi keśavamacyutam
turīyārdhena lokāṃstrīnbhāvayatyeva buddhimān
12.63
arvāk sthitastu yaḥ sthāyī kalpānte parivartate
sa śete bhagavānapsu yo'sāvātibalaḥ prabhuḥ
tānvidhātā prasannātmā lokāṃścarati śāśvatān
12.64
sarvāṇyaśūnyāni karotyanantaḥ sanātanaḥ saṃcarate ca lokān
sa cāniruddhaḥ sṛjate mahātmā tatsthaṃ jagatsarvamidaṃ vicitram
12.65
yudhiṣṭhira uvāca- vṛtreṇa paramārthajña dṛṣṭā manye tvano gatiḥ
śubhā tasmātsa sukhito na śocati pitāmaha
12.66
śuklaḥ śuklābhijātīyaḥ sādhyo nāvartate'nagha
tiryaggateśca nirmukto nirayācca pitāmaha
12.67
hāridravarṇe rakte vā vartamānastu pārthiva
tiryagtvānupadyeta karmabhistāmasairvṛtaḥ
12.68
vayaṃ tu bhṛśamāpannā raktā duḥkhasukhe sukhe
kāṃ gatiṃ pratipatsyāmo nīlāṃ kṛṣṇādhamāmatha
12.69
bhīṣma uvāca- śuddhābhijanasaṃpannāḥ pāṇḍavāḥ saṃśitavratāḥ
vihṛtya devalokeṣu punarmānuṣameṣyatha
12.9946
prajāvisargaṃ ca sukhena kāle pratyetya deveṣu sukhāni bhuktvā
sukhena saṃyāsyatha siddhasaṃkhyāṃ mā vo bhayaṃ bhūdvimalāḥ stha sarve||70
12.9946.p1
iti śrīmahābhārate śatasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi vṛtragītāsu aśītyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 280
Linked texts (2)
- Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) — Sanskrit
- Bhaktisāgara — Nārāyaṇa, Sanskrit