Mokshadharma 17
Mokṣadharma 17
- Language
- Sanskrit
Contents
- 17.46 — 2 parts
17.1
yudhiṣṭhira uvāca -
adhyātmaṃ nāma yadidaṃ puruṣasyeha vidyate
yadadhyātmaṃ yataścaiva tanme brūhi pitāmaha
17.2
bhīṣma uvāca -
sarvajñānaṃ paraṃ buddhyā yanmāṃ tvamanupṛcchasi
tadvyākhyāsyāmi te tāta tasya vyākhyāmimāṃ śṛṇu
17.3
pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam
mahābhūtāni bhūtānāṃ sarveṣāṃ prabhavāpyayau
17.4
sa teṣāṃ guṇasaṃghātaḥ śarīraṃ bharatarṣabha
satataṃ hi pralīyante guṇāste prabhavanti ca
17.5
tataḥ sṛṣṭāni bhūtāni tāni yānti punaḥ punaḥ
mahābhūtāni bhūtebhya ūrmayaḥ sāgare yathā
17.6
prasārayitvehāṅgāni kūrmaḥ saṃharate yathā
tadvad bhūtāni bhūtānāmalpīyāṃsi sthavīyasām
17.7
ākāśātkhalu yo ghoṣaḥ saṃghātastu mahīguṇaḥ
vāyoḥ prāṇo rasastvadbhyo rūpaṃ tejasa ucyate
17.8
ityetanmayamevaitatsarvaṃ sthāvarajaṅgamam
pralaye ca tamabhyeti tasmādbuddhiṅgate punaḥ
17.9
mahābhūtāni pañcaiva sarvabhūteṣu bhūtakṛt
viṣayānkalpayāmāsa yasminyadanupaśyati
17.10
śabdaśrotre tathā khāni trayamākāśayonijam
rasaḥ snehaśca jihvā ca apāmete guṇāḥ smṛtāḥ
17.11
rūpaṃ cakṣurvipākaśca trividhaṃ jyotirucyate
ghreyaṃ ghrāṇaṃ śarīraṃ ca ete bhūmiguṇāḥ smṛtāḥ
17.12
prāṇaḥ sparśaśca ceṣṭā ca vāyorete guṇāḥ smṛtāḥ
iti sarvaguṇā rājanvyākhyātāḥ pāñcabhautikāḥ
17.13
sattvaṃ rajastamaḥ kālaḥ karma buddhiśca bhārata
manaḥṣaṣṭhāni caiteṣu īśvaraḥ samakalpayat
17.14
yadūrdhvaṃ pādatalayoravāṅ mūrdhnaśca paśyasi
etasminneva kṛtsneyaṃ vartate buddhirantare
17.15
indriyāṇi nare pañca ṣaṣṭhaṃ tu mana ucyate
saptamīṃ buddhimevāhuḥ kṣetrajñaḥ punaraṣṭamaḥ
17.16
indriyāṇi ca kartā ca vicetavyāni bhāgaśaḥ
tamaḥ sattvaṃ rajaścaiva te'pi bhāvāstadāśrayāḥ
17.17
cakṣurālocanāyaiva saṃśayaṃ kurute manaḥ
buddhiradhyavasānāya sākṣī kṣetrajña ucyate
17.18
tamaḥ sattvaṃ rajaśceti kālaḥ karma ca bhārata
guṇairnenīyate buddhirbuddhirevendriyāṇi ca
manaḥṣaṣṭhāni sarvāṇi buddhayabhāve kuto guṇāḥ
17.19
yena paśyati taccakṣuḥ śṛṇvatī śrotramucyate
jighratī bhavati ghrāṇaṃ rasatī rasanā rasān
17.20
sparśanaṃ sparśatī sparśānbuddhirvikriyate'sakṛt
yadā prārthayate kiṃcittadā bhavati sā manaḥ
17.21
adhiṣṭhānāni buddhyā hi pṛthagetāni pañcadhā
indriyāṇīti tānyāhusteṣu duṣṭeṣu duṣyati
17.22
puruṣe tiṣṭhatī buddhikhiṣu bhāveṣu vartate
kadācillabhate prītiṃ kadācidapi śocati
17.23
na sukhena na duḥkhena kadācidapi vartate
seyaṃ bhāvātmikā bhāvāṃstrīnetānanvivartate
17.24
saritāṃ sāgaro bharttā yathā velāmivormimān
iti bhāgavattā buddhirbhāve manasi vartate
17.25
pravarttamānaṃ tu rajastadbhāve nānuvartate
praharṣaḥ prītirānandaḥ sukhaṃ saṃśāntacittatā
17.26
kathaṃcidupapadyante puruṣe sāttvikā guṇāḥ
paridāhastathā śokaḥ saṃtāpo'pūrtirakṣamā
17.27
liṅgāni rajasastāni dṛśyante hetvahetubhiḥ
avidyā rāgamohau ca pramāda stabdhatā bhayam
17.28
asamṛddhisrtathā dainyaṃ pramohaḥ svapnatandritā
kathaṃcidupavartante vividhāstāmasā guṇāḥ
17.29
tatra yatprītisaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet
vartate sāttviko bhāva ityupekṣeta tattathā
17.30
atha yad duḥkhasaṃyuktamaprītikaramātmanaḥ
pravṛttaṃ raja ityeva tadasaṃrabhya cintayet
17.31
atha yanmohasaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet
apratarkyamavijñeyaṃ tamastadupadhārayet
17.32
iti buddhigatīḥ sarvā vyākhyātā yāvatīriha
etad buddhvā bhaved buddhaḥ kimanyad buddhalakṣaṇam
17.33
sattvakṣetrajñayoretadantaraṃ viddhi sūkṣmayoḥ
sṛjate'tha guṇānaika eko na sṛjate guṇān
17.34
pṛthagbhūtau prakṛtyā tu saṃprayuktau ca sarvadā
yathā matsyo'dbhiranyaḥ syātsaṃprayukto bhavettathā
17.35
na guṇā vidurātmānaṃ sa guṇānveda sarvataḥ
paridraṣṭā guṇānāṃ tu saṃsraṣṭā manyate yathā
17.36
āśrayo nāsti sattvasya guṇasargeṇa cetanā
sattvamasya sṛjantyanye guṇānveda kadācana
17.37
sṛjate hi guṇānsattvaṃ kṣetrajñaḥ paripaśyati
saṃprayogastayoreṣa sattvakṣetrajñayordhruvaḥ
17.38
indriyaistu pradīpārthaṃ kriyate buddhirantarā
niścakṣurbhirajānadbhirindriyāṇi pradīpavat
17.39
evaṃsvabhāvamevaitattad buddhvā viharannaraḥ
aśocannaprahṛṣyaṃśca sa vai vigatamatsaraḥ
17.40
svabhāvasiddhamevaitadyadimānsṛjate guṇān
ūrṇanābhiryathā sūtraṃ vijñeyāstantuvadguṇāḥ
17.41
pradhvastā na nivartante pravṛttirnopalabhyate
evameke vyavasyanti nivṛttiriti cāpare
17.42
itīdaṃ hṛdayagranthi buddhiricantāmayaṃ dṛḍham
vimucya sukhamāsīta viśokaśchinnasaṃśayaḥ
17.43
tāmyeyuḥ pracyutāḥ pṛthvīṃ mohapūrṇāṃ nadīṃ narāḥ
yathā gādhamavidvāṃso buddhiyogamayaṃ tathā
17.44
naiva tāmyanti vidvāṃsaḥ plavantaḥ pāramambhasaḥ
adhyātmaviduṣo dhīrā jñānaṃ tu paramaṃ plavaḥ
17.45
na bhavati viduṣāṃ mahadbhayaṃ yadaviduṣāṃ sumahadbhayaṃ bhavet
na hi gatiradhikā'sti kasyacitsakṛdupadarśayatīha tulyatām
17.46
yatkaroti bahudoṣamekatastacca dūṣayati yatpurā kṛtam
nāpriyaṃ tadubhayaṃ karotyasau yacca dūṣayati yatkaroti ca
17.46.p1
[10372]
17.46.p2
iti śrīmahābhārate śatasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi pāñcabhautike pañcāśītyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 285
Linked texts (4)
- Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) — Sanskrit
- Brahmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Nāradapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Nāradopapurāṇa — Sanskrit