Pramāṇa · Search · About · API

Mokshadharma 17

Mokṣadharma 17

Language
Sanskrit

Contents

17.1

yudhiṣṭhira uvāca -
adhyātmaṃ nāma yadidaṃ puruṣasyeha vidyate
yadadhyātmaṃ yataścaiva tanme brūhi pitāmaha

17.2

bhīṣma uvāca -
sarvajñānaṃ paraṃ buddhyā yanmāṃ tvamanupṛcchasi
tadvyākhyāsyāmi te tāta tasya vyākhyāmimāṃ śṛṇu

17.3

pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam
mahābhūtāni bhūtānāṃ sarveṣāṃ prabhavāpyayau

17.4

sa teṣāṃ guṇasaṃghātaḥ śarīraṃ bharatarṣabha
satataṃ hi pralīyante guṇāste prabhavanti ca

17.5

tataḥ sṛṣṭāni bhūtāni tāni yānti punaḥ punaḥ
mahābhūtāni bhūtebhya ūrmayaḥ sāgare yathā

17.6

prasārayitvehāṅgāni kūrmaḥ saṃharate yathā
tadvad bhūtāni bhūtānāmalpīyāṃsi sthavīyasām

17.7

ākāśātkhalu yo ghoṣaḥ saṃghātastu mahīguṇaḥ
vāyoḥ prāṇo rasastvadbhyo rūpaṃ tejasa ucyate

17.8

ityetanmayamevaitatsarvaṃ sthāvarajaṅgamam
pralaye ca tamabhyeti tasmādbuddhiṅgate punaḥ

17.9

mahābhūtāni pañcaiva sarvabhūteṣu bhūtakṛt
viṣayānkalpayāmāsa yasminyadanupaśyati

17.10

śabdaśrotre tathā khāni trayamākāśayonijam
rasaḥ snehaśca jihvā ca apāmete guṇāḥ smṛtāḥ

17.11

rūpaṃ cakṣurvipākaśca trividhaṃ jyotirucyate
ghreyaṃ ghrāṇaṃ śarīraṃ ca ete bhūmiguṇāḥ smṛtāḥ

17.12

prāṇaḥ sparśaśca ceṣṭā ca vāyorete guṇāḥ smṛtāḥ
iti sarvaguṇā rājanvyākhyātāḥ pāñcabhautikāḥ

17.13

sattvaṃ rajastamaḥ kālaḥ karma buddhiśca bhārata
manaḥṣaṣṭhāni caiteṣu īśvaraḥ samakalpayat

17.14

yadūrdhvaṃ pādatalayoravāṅ mūrdhnaśca paśyasi
etasminneva kṛtsneyaṃ vartate buddhirantare

17.15

indriyāṇi nare pañca ṣaṣṭhaṃ tu mana ucyate
saptamīṃ buddhimevāhuḥ kṣetrajñaḥ punaraṣṭamaḥ

17.16

indriyāṇi ca kartā ca vicetavyāni bhāgaśaḥ
tamaḥ sattvaṃ rajaścaiva te'pi bhāvāstadāśrayāḥ

17.17

cakṣurālocanāyaiva saṃśayaṃ kurute manaḥ
buddhiradhyavasānāya sākṣī kṣetrajña ucyate

17.18

tamaḥ sattvaṃ rajaśceti kālaḥ karma ca bhārata
guṇairnenīyate buddhirbuddhirevendriyāṇi ca
manaḥṣaṣṭhāni sarvāṇi buddhayabhāve kuto guṇāḥ

17.19

yena paśyati taccakṣuḥ śṛṇvatī śrotramucyate
jighratī bhavati ghrāṇaṃ rasatī rasanā rasān

17.20

sparśanaṃ sparśatī sparśānbuddhirvikriyate'sakṛt
yadā prārthayate kiṃcittadā bhavati sā manaḥ

17.21

adhiṣṭhānāni buddhyā hi pṛthagetāni pañcadhā
indriyāṇīti tānyāhusteṣu duṣṭeṣu duṣyati

17.22

puruṣe tiṣṭhatī buddhikhiṣu bhāveṣu vartate
kadācillabhate prītiṃ kadācidapi śocati

17.23

na sukhena na duḥkhena kadācidapi vartate
seyaṃ bhāvātmikā bhāvāṃstrīnetānanvivartate

17.24

saritāṃ sāgaro bharttā yathā velāmivormimān
iti bhāgavattā buddhirbhāve manasi vartate

17.25

pravarttamānaṃ tu rajastadbhāve nānuvartate
praharṣaḥ prītirānandaḥ sukhaṃ saṃśāntacittatā

17.26

kathaṃcidupapadyante puruṣe sāttvikā guṇāḥ
paridāhastathā śokaḥ saṃtāpo'pūrtirakṣamā

17.27

liṅgāni rajasastāni dṛśyante hetvahetubhiḥ
avidyā rāgamohau ca pramāda stabdhatā bhayam

17.28

asamṛddhisrtathā dainyaṃ pramohaḥ svapnatandritā
kathaṃcidupavartante vividhāstāmasā guṇāḥ

17.29

tatra yatprītisaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet
vartate sāttviko bhāva ityupekṣeta tattathā

17.30

atha yad duḥkhasaṃyuktamaprītikaramātmanaḥ
pravṛttaṃ raja ityeva tadasaṃrabhya cintayet

17.31

atha yanmohasaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet
apratarkyamavijñeyaṃ tamastadupadhārayet

17.32

iti buddhigatīḥ sarvā vyākhyātā yāvatīriha
etad buddhvā bhaved buddhaḥ kimanyad buddhalakṣaṇam

17.33

sattvakṣetrajñayoretadantaraṃ viddhi sūkṣmayoḥ
sṛjate'tha guṇānaika eko na sṛjate guṇān

17.34

pṛthagbhūtau prakṛtyā tu saṃprayuktau ca sarvadā
yathā matsyo'dbhiranyaḥ syātsaṃprayukto bhavettathā

17.35

na guṇā vidurātmānaṃ sa guṇānveda sarvataḥ
paridraṣṭā guṇānāṃ tu saṃsraṣṭā manyate yathā

17.36

āśrayo nāsti sattvasya guṇasargeṇa cetanā
sattvamasya sṛjantyanye guṇānveda kadācana

17.37

sṛjate hi guṇānsattvaṃ kṣetrajñaḥ paripaśyati
saṃprayogastayoreṣa sattvakṣetrajñayordhruvaḥ

17.38

indriyaistu pradīpārthaṃ kriyate buddhirantarā
niścakṣurbhirajānadbhirindriyāṇi pradīpavat

17.39

evaṃsvabhāvamevaitattad buddhvā viharannaraḥ
aśocannaprahṛṣyaṃśca sa vai vigatamatsaraḥ

17.40

svabhāvasiddhamevaitadyadimānsṛjate guṇān
ūrṇanābhiryathā sūtraṃ vijñeyāstantuvadguṇāḥ

17.41

pradhvastā na nivartante pravṛttirnopalabhyate
evameke vyavasyanti nivṛttiriti cāpare

17.42

itīdaṃ hṛdayagranthi buddhiricantāmayaṃ dṛḍham
vimucya sukhamāsīta viśokaśchinnasaṃśayaḥ

17.43

tāmyeyuḥ pracyutāḥ pṛthvīṃ mohapūrṇāṃ nadīṃ narāḥ
yathā gādhamavidvāṃso buddhiyogamayaṃ tathā

17.44

naiva tāmyanti vidvāṃsaḥ plavantaḥ pāramambhasaḥ
adhyātmaviduṣo dhīrā jñānaṃ tu paramaṃ plavaḥ

17.45

na bhavati viduṣāṃ mahadbhayaṃ yadaviduṣāṃ sumahadbhayaṃ bhavet
na hi gatiradhikā'sti kasyacitsakṛdupadarśayatīha tulyatām

17.46

yatkaroti bahudoṣamekatastacca dūṣayati yatpurā kṛtam
nāpriyaṃ tadubhayaṃ karotyasau yacca dūṣayati yatkaroti ca

17.46.p1

[10372]

17.46.p2

iti śrīmahābhārate śatasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi pāñcabhautike pañcāśītyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 285

Linked texts (4)