Mokshadharma 19
Mokṣadharma 19
- Language
- Sanskrit
Contents
- 19.59 — 2 parts
19.1
[10393]
yudhiṣṭhira uvāca- atattvajñasya śāstrāṇāṃ saṃtataṃ saṃśayātmanaḥ
akṛtavyavasāyasya śreyo brūhi pitāmaha
19.2
bhīṣma uvāca- gurūpūjā ca satataṃ vṛddhānāṃ paryupāsanam
śravaṇaṃ caiva śāstrāṇāṃ kūṭasthaṃ śreya ucyate
19.3
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam
gālavasya ca saṃvādaṃ devarṣernāradasya ca
19.4
vītamohaklamaṃ vipraṃ jñānatṛptaṃ jitendriyaḥ
śreyaskāmo yatātmānaṃ nāradaṃ gālavo'bravīt
19.5
yaiḥ kaścitsaṃmato loke guṇaiśca puruṣo mune
avatyanapagāṃstvaṃstānguṇān lakṣayāmahe
19.6
bhavānevaṃvidho'smākaṃ saṃśayaṃ chettumarhati
amūḍhaściramūḍhānāṃ lokatattvamajānatām
19.7
jñāne hyevaṃ pravṛttiḥ syātkāryāṇāmaviśeṣataḥ
yatkāryaṃ na vyavasyāmastadbhavānvaktumarhati
19.8
aśavannāśramāḥ sarve pṛthagācāradarśinaḥ
idaṃ śreya idaṃ śreya iti sarve prabodhitāḥ
19.9
tāṃstu viprasthitāndṛṣṭvā śāstraiḥ śāstrābhinandinaḥ
svaśāstraiḥ parituṣṭāśca śreyo nopalabhāmahe
19.10
śāstraṃ yadi bhavedekaṃ śreyo vyaktaṃ bhavettadā
śāstraiśca bahubhirbhūyaḥ śreyo guhyaṃ praveśitam
19.11
etasmātkāraṇācchreyaḥ kalilaṃ pratibhāti me
bravītu bhagavāṃstanme upasanno'smyadhīhi bhoḥ
19.12
nārada uvāca —
āśramāstāta catvāro yathāsaṅkalpitāḥ pṛthak
tānsarvānanupaśya tvaṃ samāśrityeti gālava
19.13
teṣāṃ teṣāṃ tathā hi tvamāśramāṇāṃ tatastataḥ
nānārūpaguṇoddeśaṃ paśya viprasthitaṃ pṛthak
19.14
na yānti caiva te samyagabhipretamasaṃśayam
anyeḍapaśyaṃstathā samyagāśramāṇāṃ parāṃ gatim
19.15
yatta niḥśreyasaṃ samyak taccaivāṃśayātmakam
anugrahaṃ ca mitrāṇāmamitrāṇāṃ ca nigraham
19.16
saṃgrahaṃ ca trivargasya śreya āhurmanīṣiṇaḥ
nivṛttiḥ karmaṇaḥ pāpānsatataṃ puṇyaśīlatā
19.17
sadbhiśca samudācāraḥ śreya etadasaṃśayam
mārdavaṃ sarvabhūteṣu vyavahāreṣu cārjavam
19.18
vākcaiva madhurā proktā śreya etadasaṃśayam
daivatebhyaḥ pitṛbhyaśca saṃvibhāgo'tithiṣvapi
19.19
asaṃ tyāgaśca bhṛtyānāṃ śreya etadasaṃśayam
satyasya vacanaṃ śreyaḥ satyajñānaṃ tu duṣkaram
19.20
yad bhūtahitamatyantametatsatyaṃ bravīmyaham
ahaṃkārasya ca tyāgaḥ pramādasya ca nigrahaḥ
19.21
saṃtoṣaścaikacaryā ca kūṭasthaṃ śreya ucyate
dharmeṇa vedādhyayanaṃ vedāntānāṃ tathaiva ca
19.22
jñānārthināṃ ca jijñāsā śreya etadasaṃśayam
śabdarūparasasparśānsaha gandhena kevalān
19.24
nātyarthamupaseveta śreyaso'rthī kathaṃcana
naktaṃcaryāṃ divā svapnamālasyaṃ paiśunaṃ madam
atiyogamayogaṃ ca śreyaso'rthī parityajet
19.25
ātmotkarṣaṃ na mārgeta pareṣāṃ parinindayā
svaguṇaireva mārgeta viprakarṣaṃ pṛthagjanāt
19.26
nirguṇāstveva bhūyiṣṭhamātmasaṃbhāvitā narāḥ
doṣairanyānrguṇavataḥ kṣipantyātmaguṇakṣayāt
19.27
anūcyamānāstu punaste manyantu mahājanāt
guṇavattaramātmānaṃ svena mānena darpitāḥ
19.28
abruvankasyacinnindāma़ātmapūjāmavarṇayan
vipaścidguṇasaṃpannaḥ prāpnotyeva mahadyaśaḥ
19.29
abruvanvātisurabhirgandhaḥ sumanasāṃ śuciḥ
tathaivāvyāharanbhāti vimalo bhānurambare
19.30
evamādīni cānyāni parityaktāni medhayā
jvalanti yaśasā loke yāni na vyāharanti ca
19.31
na loke dīpyate mūrkhaḥ kevalātmapraśaṃsayā
api cāpihitaḥ śvabhre kṛtavidyaḥ prakāśate
19.32
asaduccairapi proktaḥ śabdaḥ samupaśāmyati
dīpyate tveva lokeṣu śanairapi subhāṣitam
19.33
mūḍhānāmavaliptānāmasāraṃ bhāṣitaṃ bahu
darśayatyantarātmānamagnirūpamivāṃśumān
19.34
etasmātkāraṇātprajñāṃ mṛgayante pṛthagvidhām
prajñālābho hi bhūtānāmuttamaḥ pratibhāti me
19.35
nāpṛṣṭaḥ kasyacid brūyānnāpyanyāyena pṛcchataḥ
jñānavānapi medhāvī jaḍavatsamupāviśet
19.36
tato vāsaṃ parīkṣeta dharmanityeṣu sādhuṣu
manuṣyeṣu vadānyeṣu svadharmanirateṣu ca
19.37
caturṇāṃ yatra varṇānāṃ dharmavyatikaro bhavet
na tatra vāsaṃ kurvīta śreyo'rthī vai kathaṃcana
19.38
nirārambho'pyayamiha yathālabdhopajīvanaḥ
puṇyaṃ puṇyeṣu vimalaṃ pāpaṃ pāpeṣu cāmuyāt
19.39
apāmagnestathendośca sparśaṃ vedayate yathā
tathā paśyāmahe sparśamubhayoḥ puṇyapāpayoḥ
19.40
apaśyanto'nuviṣayaṃ bhuñjate vighasāśinaḥ
bhuñjānāṃścātmaviṣayānaviṣayānviddhi karmaṇām
19.41
yatrāgamayamānānāmasatkāreṇa pṛcchatām
prabrūyādbrāhmaṇo dharmaṃ tyajettaṃ deśamātmavān
19.42
śiṣyopādhyāyikā vṛttiryatra syātsusamāhitā
yathāvacchāstrasaṃpannā kastaṃ deśaṃ parityajet
19.43
ākāśasthā dhruvaṃ yatra doṣaṃ brūyurvipaścitām
ātmapūjābhikāmo vai ko vasettatra paṇḍitaḥ
19.44
yatra saṃloḍitā lubdhaiḥ prāyaśo dharmasetavaḥ
pradīptamiva cailāntaṃ kastaṃ deśaṃ na saṃtyajeta
19.45
yatra dharmamanāśaṅkāścareyurvītamatsarāḥ
bhavettatra vaseccaiva puṇyaśīleṣu sādhuṣu
19.46
dharmamarthanimittaṃ ca careyuryatra mānavāḥ
na tānanuvasejjātu te hi pāpakṛto janāḥ
19.47
karmaṇā yatra pāpena vartante jīvitepsavaḥ
vyavadhāvettatastūrṇaṃ sasarpāccharaṇādiva
19.48
yena khaṭvāṃ samārūḍhaḥ karmaṇā'nuśayī bhavet
āditastanna kartavyamicchatā bhavamātmanaḥ
19.49
yatra rājā ca rājñaśca puruṣāḥ pratyanantarāḥ
kuṭumbināmagrabhujastyajettadrāṣṭramātmavān
19.50
śrotriyāstvagrabhoktāro dharmanityāḥ sanātanāḥ
yājanādhyāpane yuktā yatra tadrāṣṭramāvaset
19.51
svāhāsvadhāvaṣaṭkārā yatra samyaganuṣṭhitāḥ
ajasraṃ caiva vartante vasettatrāvicārayan
19.52
aśucīnyatra paśyeta brāhmaṇānvṛttikarśittān
tyajettadrāṣṭramāsannamupasṛṣṭamivāmiṣam
19.53
prīyamāṇā narā yatra prayaccheyurayācitāḥ
svasthacitto vasettatra kṛtakṛtya ivātmavān
19.54
daṇḍo yatrāvinīteṣu satkāraśca kṛtātmasu
carettatra vaseccaiva puṇyaśīleṣu sādhuṣu
19.55
upasṛṣṭeṣu dānteṣu durācāreṣu sādhuṣu
avinīteṣu lubdheṣu sumahaddaṇḍadhāraṇam
19.56
yatra rājā dharmanityo rājyaṃ dharmeṇa pālayet
apāsya kāmānkāmeśo vasettatrāvicārayan
19.57
yathāśīlā hi rājānaḥ sarvānviṣayavāsinaḥ
śreyasā yojayatyāśu śreyasi pratyupasthite
19.58
pṛcchataste mayā tāta śreya etadudāhṛtam
na hi śakyaṃ pradhānena śreyaḥ saṃkhyātumātmanaḥ
19.59
evaṃ pravarttamānasya vṛttiṃ prāṇihitātmanaḥ
tapasaiveha bahulaṃ śreyo vyaktaṃ bhaviṣyati
19.59.p1
[10452]
19.59.p2
iti śrīmahābhārate śatasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi śreyovāciko nāma saptāśītyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 287
Linked texts (3)
- Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) — Sanskrit
- Kṛtyakalpataru — Lakṣmīdhara Bhaṭṭa, Sanskrit
- Gṛhastharatnākara — Caṇḍeśvara, Sanskrit