Pramāṇa · Search · About · API

Mokshadharma 19

Mokṣadharma 19

Language
Sanskrit

Contents

19.1

[10393]
yudhiṣṭhira uvāca- atattvajñasya śāstrāṇāṃ saṃtataṃ saṃśayātmanaḥ
akṛtavyavasāyasya śreyo brūhi pitāmaha

19.2

bhīṣma uvāca- gurūpūjā ca satataṃ vṛddhānāṃ paryupāsanam
śravaṇaṃ caiva śāstrāṇāṃ kūṭasthaṃ śreya ucyate

19.3

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam
gālavasya ca saṃvādaṃ devarṣernāradasya ca

19.4

vītamohaklamaṃ vipraṃ jñānatṛptaṃ jitendriyaḥ
śreyaskāmo yatātmānaṃ nāradaṃ gālavo'bravīt

19.5

yaiḥ kaścitsaṃmato loke guṇaiśca puruṣo mune
avatyanapagāṃstvaṃstānguṇān lakṣayāmahe

19.6

bhavānevaṃvidho'smākaṃ saṃśayaṃ chettumarhati
amūḍhaściramūḍhānāṃ lokatattvamajānatām

19.7

jñāne hyevaṃ pravṛttiḥ syātkāryāṇāmaviśeṣataḥ
yatkāryaṃ na vyavasyāmastadbhavānvaktumarhati

19.8

aśavannāśramāḥ sarve pṛthagācāradarśinaḥ
idaṃ śreya idaṃ śreya iti sarve prabodhitāḥ

19.9

tāṃstu viprasthitāndṛṣṭvā śāstraiḥ śāstrābhinandinaḥ
svaśāstraiḥ parituṣṭāśca śreyo nopalabhāmahe

19.10

śāstraṃ yadi bhavedekaṃ śreyo vyaktaṃ bhavettadā
śāstraiśca bahubhirbhūyaḥ śreyo guhyaṃ praveśitam

19.11

etasmātkāraṇācchreyaḥ kalilaṃ pratibhāti me
bravītu bhagavāṃstanme upasanno'smyadhīhi bhoḥ

19.12

nārada uvāca —
āśramāstāta catvāro yathāsaṅkalpitāḥ pṛthak
tānsarvānanupaśya tvaṃ samāśrityeti gālava

19.13

teṣāṃ teṣāṃ tathā hi tvamāśramāṇāṃ tatastataḥ
nānārūpaguṇoddeśaṃ paśya viprasthitaṃ pṛthak

19.14

na yānti caiva te samyagabhipretamasaṃśayam
anyeḍapaśyaṃstathā samyagāśramāṇāṃ parāṃ gatim

19.15

yatta niḥśreyasaṃ samyak taccaivāṃśayātmakam
anugrahaṃ ca mitrāṇāmamitrāṇāṃ ca nigraham

19.16

saṃgrahaṃ ca trivargasya śreya āhurmanīṣiṇaḥ
nivṛttiḥ karmaṇaḥ pāpānsatataṃ puṇyaśīlatā

19.17

sadbhiśca samudācāraḥ śreya etadasaṃśayam
mārdavaṃ sarvabhūteṣu vyavahāreṣu cārjavam

19.18

vākcaiva madhurā proktā śreya etadasaṃśayam
daivatebhyaḥ pitṛbhyaśca saṃvibhāgo'tithiṣvapi

19.19

asaṃ tyāgaśca bhṛtyānāṃ śreya etadasaṃśayam
satyasya vacanaṃ śreyaḥ satyajñānaṃ tu duṣkaram

19.20

yad bhūtahitamatyantametatsatyaṃ bravīmyaham
ahaṃkārasya ca tyāgaḥ pramādasya ca nigrahaḥ

19.21

saṃtoṣaścaikacaryā ca kūṭasthaṃ śreya ucyate
dharmeṇa vedādhyayanaṃ vedāntānāṃ tathaiva ca

19.22

jñānārthināṃ ca jijñāsā śreya etadasaṃśayam
śabdarūparasasparśānsaha gandhena kevalān

19.24

nātyarthamupaseveta śreyaso'rthī kathaṃcana
naktaṃcaryāṃ divā svapnamālasyaṃ paiśunaṃ madam
atiyogamayogaṃ ca śreyaso'rthī parityajet

19.25

ātmotkarṣaṃ na mārgeta pareṣāṃ parinindayā
svaguṇaireva mārgeta viprakarṣaṃ pṛthagjanāt

19.26

nirguṇāstveva bhūyiṣṭhamātmasaṃbhāvitā narāḥ
doṣairanyānrguṇavataḥ kṣipantyātmaguṇakṣayāt

19.27

anūcyamānāstu punaste manyantu mahājanāt
guṇavattaramātmānaṃ svena mānena darpitāḥ

19.28

abruvankasyacinnindāma़ātmapūjāmavarṇayan
vipaścidguṇasaṃpannaḥ prāpnotyeva mahadyaśaḥ

19.29

abruvanvātisurabhirgandhaḥ sumanasāṃ śuciḥ
tathaivāvyāharanbhāti vimalo bhānurambare

19.30

evamādīni cānyāni parityaktāni medhayā
jvalanti yaśasā loke yāni na vyāharanti ca

19.31

na loke dīpyate mūrkhaḥ kevalātmapraśaṃsayā
api cāpihitaḥ śvabhre kṛtavidyaḥ prakāśate

19.32

asaduccairapi proktaḥ śabdaḥ samupaśāmyati
dīpyate tveva lokeṣu śanairapi subhāṣitam

19.33

mūḍhānāmavaliptānāmasāraṃ bhāṣitaṃ bahu
darśayatyantarātmānamagnirūpamivāṃśumān

19.34

etasmātkāraṇātprajñāṃ mṛgayante pṛthagvidhām
prajñālābho hi bhūtānāmuttamaḥ pratibhāti me

19.35

nāpṛṣṭaḥ kasyacid brūyānnāpyanyāyena pṛcchataḥ
jñānavānapi medhāvī jaḍavatsamupāviśet

19.36

tato vāsaṃ parīkṣeta dharmanityeṣu sādhuṣu
manuṣyeṣu vadānyeṣu svadharmanirateṣu ca

19.37

caturṇāṃ yatra varṇānāṃ dharmavyatikaro bhavet
na tatra vāsaṃ kurvīta śreyo'rthī vai kathaṃcana

19.38

nirārambho'pyayamiha yathālabdhopajīvanaḥ
puṇyaṃ puṇyeṣu vimalaṃ pāpaṃ pāpeṣu cāmuyāt

19.39

apāmagnestathendośca sparśaṃ vedayate yathā
tathā paśyāmahe sparśamubhayoḥ puṇyapāpayoḥ

19.40

apaśyanto'nuviṣayaṃ bhuñjate vighasāśinaḥ
bhuñjānāṃścātmaviṣayānaviṣayānviddhi karmaṇām

19.41

yatrāgamayamānānāmasatkāreṇa pṛcchatām
prabrūyādbrāhmaṇo dharmaṃ tyajettaṃ deśamātmavān

19.42

śiṣyopādhyāyikā vṛttiryatra syātsusamāhitā
yathāvacchāstrasaṃpannā kastaṃ deśaṃ parityajet

19.43

ākāśasthā dhruvaṃ yatra doṣaṃ brūyurvipaścitām
ātmapūjābhikāmo vai ko vasettatra paṇḍitaḥ

19.44

yatra saṃloḍitā lubdhaiḥ prāyaśo dharmasetavaḥ
pradīptamiva cailāntaṃ kastaṃ deśaṃ na saṃtyajeta

19.45

yatra dharmamanāśaṅkāścareyurvītamatsarāḥ
bhavettatra vaseccaiva puṇyaśīleṣu sādhuṣu

19.46

dharmamarthanimittaṃ ca careyuryatra mānavāḥ
na tānanuvasejjātu te hi pāpakṛto janāḥ

19.47

karmaṇā yatra pāpena vartante jīvitepsavaḥ
vyavadhāvettatastūrṇaṃ sasarpāccharaṇādiva

19.48

yena khaṭvāṃ samārūḍhaḥ karmaṇā'nuśayī bhavet
āditastanna kartavyamicchatā bhavamātmanaḥ

19.49

yatra rājā ca rājñaśca puruṣāḥ pratyanantarāḥ
kuṭumbināmagrabhujastyajettadrāṣṭramātmavān

19.50

śrotriyāstvagrabhoktāro dharmanityāḥ sanātanāḥ
yājanādhyāpane yuktā yatra tadrāṣṭramāvaset

19.51

svāhāsvadhāvaṣaṭkārā yatra samyaganuṣṭhitāḥ
ajasraṃ caiva vartante vasettatrāvicārayan

19.52

aśucīnyatra paśyeta brāhmaṇānvṛttikarśittān
tyajettadrāṣṭramāsannamupasṛṣṭamivāmiṣam

19.53

prīyamāṇā narā yatra prayaccheyurayācitāḥ
svasthacitto vasettatra kṛtakṛtya ivātmavān

19.54

daṇḍo yatrāvinīteṣu satkāraśca kṛtātmasu
carettatra vaseccaiva puṇyaśīleṣu sādhuṣu

19.55

upasṛṣṭeṣu dānteṣu durācāreṣu sādhuṣu
avinīteṣu lubdheṣu sumahaddaṇḍadhāraṇam

19.56

yatra rājā dharmanityo rājyaṃ dharmeṇa pālayet
apāsya kāmānkāmeśo vasettatrāvicārayan

19.57

yathāśīlā hi rājānaḥ sarvānviṣayavāsinaḥ
śreyasā yojayatyāśu śreyasi pratyupasthite

19.58

pṛcchataste mayā tāta śreya etadudāhṛtam
na hi śakyaṃ pradhānena śreyaḥ saṃkhyātumātmanaḥ

19.59

evaṃ pravarttamānasya vṛttiṃ prāṇihitātmanaḥ
tapasaiveha bahulaṃ śreyo vyaktaṃ bhaviṣyati

19.59.p1

[10452]

19.59.p2

iti śrīmahābhārate śatasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi śreyovāciko nāma saptāśītyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 287

Linked texts (3)