Pramāṇa · Search · About · API

Mokshadharma 20

Mokṣadharma 20

Language
Sanskrit

20.1

yudhiṣṭhira uvāca—kathaṃ nu yuktaḥ pṛthivīṃ caredasmadvidho nṛpaḥ
nityaṃ kaiśca guṇairyuktaḥ saṅgapāśādvimucyate

20.2

bhīṣma uvāca - atra te varttayiṣye'hamitihāsaṃ purātanam
ariṣṭaneminā proktaṃ sagarāyānupṛcchate

20.3

sagara uvāca- kiṃ śreyaḥ paramaṃ brahmankṛttveha sukhamaśnute
kathaṃ na śocenna kṣubhyedetadicchāmi veditum

20.4

bhīṣma uvāca— evamuktastadā tārkṣyaḥ sarvaśāstravidāṃ varaḥ
vibuddhya saṃpadaṃ cāgryāṃ sadvākyamidamabravīt

20.5

sukhaṃ mokṣasukhaṃ loke na ca mūḍho'vagacchati
prasaktaḥ putrapaśuṣu dhanadhānyasamākulaḥ

20.6

saktabuddhiraśāntātmā na śakyaṃ taccikitsitum
snehapāśāsito mūḍho na sa mokṣāya kalpate

20.7

snehajāniha te pāśānvakṣyāmi śṛṇu tānmama
sakarṇakena śirasā śakyāḥ śrotuṃ vijānatā

20.8

saṃbhāvya putrānkālena yauvanasthānniveśya ca
samarthān jīvane jñātvā muktaścara yathāsukham

20.9

bhāryā putravatīṃ vṛddhāṃ lālitāṃ putravatsalām
jñātvā prajahi kālena parārthamanudṛśya ca

20.10

sāpatyo nirapatyo vā muktaścara yathāsukham
indriyairindriyārthāṃstvamanubhūya yathāvidhi

20.11

kṛtakautūhalasteṣu muktaścara yathāsukham
upapannopalabdheṣu lokeṣu ca samo bhava

20.12

eṣa tāvatsamāsena tava saṃkīrtito mayā
mokṣārtho vistareṇātha bhūyo vakṣyāmi tacchṛṇu

20.13

muktā vītabhayā loke caranti sukhino narāḥ
saktabhāvā vinaśyanti narāstatra na saṃśayaḥ

20.14

āhārasañcayāścaiva tathā kīṭapipīlikāḥ
asaktāḥ sukhino loke saktāścaiva vināśinaḥ

20.15

svajane na ca te cintā kartavyā mokṣabuddhinā
ime mayā vinābhūtā bhaviṣyanti kathaṃ tviti

20.16

svayamutpadyate jantuḥ svayameva vivardhate
sukhaduḥkhe tathā mṛtyuṃ svayamevādhigacchati

20.17

bhojanācchādane caiva mātrā pitrā ca saṃgraham
svaqṛtenādhigacchanti loke nāstyakṛtaṃ purā

20.18

dhātrā vihitabhakṣyāṇi sarvabhūtāni medinīm
loke viparidhāvanti rakṣitāni svakarmabhiḥ

20.19

svayaṃ mṛtpiṇḍabhūtasya paratantrasya sarvadā
ko hetuḥ svajanaṃ poṣṭuṃ rakṣituṃ vā'dṛḍhātmanaḥ

20.20

svajanaṃ hi yadā mṛtyurrhantyeva tava paśyataḥ
kṛte'pi yatne mahati tatra boddhavyamātmanā

20.21

jīvantamapi caivainaṃ bharaṇe rakṣaṇe tathā
asamāpte parityajya paścādapi mariṣyasi

20.22

yadā mṛtaṃ ca svajanaṃ na jñāsyasi kadācana
sukhitaṃ duḥkhitaṃ vā'pi nanu boddhavyamātmanā

20.23

mṛte vā tvayi jīve vā yadvā mokṣyati vai janaḥ
svakṛtaṃ nanu buddhvaiva kartavyaṃ hitamātmanaḥ

20.24

evaṃ vijānan loke'sminkaḥ kasyetyabhiniścitaḥ
mokṣe niveśaya mano bhūyaścāpyupadhāraya

20.25

kṣutpipāsādayo bhāvā jitā yasyeha dehinaḥ
krodho lobhastathā mohaḥ sattvavānmukta eva saḥ

20.26

dyūte pāne tathā strīṣu mṛgayāyāṃ ca yo naraḥ
na pramādyati saṃmohātsatataṃ mukta eva saḥ

20.27

divase divase nāma rātrau rātrau pumānsadā
bhoktavyamiti yaḥ khinno doṣabuddhiḥ sa ucyate

20.28

ātmabhāvaṃ tathā strīṣu muktameva punaḥ punaḥ
yaḥ paśyati sadā yukto yathāvanmukta eva saḥ

20.29

saṃbhavaṃ ca vināśaṃ ca bhūtānāṃ ceṣṭitaṃ tathā
yastattvato vijānāti loke'sminmukta eva saḥ

20.30

prasthaṃ vāhasahasreṣu yātrārthaṃ caiva koṭiṣu
prāsāde mañcakaṃ sthānaṃ yaḥ paśyati sa mucyate

20.31

mṛtyunā'bhyāhataṃ lokaṃ vyādhibhiścopapīḍitam
avṛttikarśitaṃ caiva yaḥ paśyati sa mucyate

20.32

yaḥ paśyati sa saṃtuṣṭo na paśyaṃśca vihanyate
yaścāpyalpena saṃtuṣṭo loke'sminmukta eva saḥ

20.33

agnīṣomāvidaṃ sarvamiti yaścānupaśyati
na ca saṃspṛśyate bhāvairadbhutairmukta eva saḥ

20.34

paryaṅkaśayyā bhūmiśca samāne yasya dehinaḥ
śālayaśca kadannaṃ ca yasya syānmukta eva saḥ

20.35

kṣaumaṃ ca kuśacīraṃ ca kauśeyaṃ valkalānei ca
āvikaṃ carma ca samaṃ yasya syānmukta eva saḥ

20.36

pañcabhūtasamudbhūtaṃ lokaṃ yaścānupaśyati
tathā ca vartate dṛṣṭvā loke'sminmukta eva saḥ

20.37

sukhaduḥkhe same yasya lābhālābhau jayājayau
icchādveṣau bhayodvegau sarvathā mukta eva saḥ

20.38

raktamūtrapūrīṣāṇāṃ doṣāṇāṃ saṃcayāṃstathā
śarīraṃ doṣabahulaṃ dṛṣṭvā caiva vimucyate

20.39

valīpalitasaṃyogaṃ kārśya vaivarṇyameva ca
kubjabhāvaṃ ca jarayā yaḥ paśyati sa mucyate

20.40

puṃstvopaghātaṃ kālena darśanoparamaṃ tathā
bādhiryaṃ prāṇamandatvaṃ yaḥ paśyati sa mucyate

20.41

gatānṛṣīṃstathā devānasuraṃāśca tathā gatān
lokādasmātparaṃ lokaṃ yaḥ paśyati sa mucyate

20.42

prabhāvairanvitāstaistaiḥ pārthivendrāḥ sahasraśaḥ
ye gatāḥ pṛthivīṃ tyaktvā iti jñātvā vimucyate

20.43

arthāṃśca durbhabhām̐lloke kleśāṃśca sulabhāṃstathā
duḥkhaṃ caiva kuṭumbārthe yaḥ paśyati sa mucyate

20.44

apatyānāṃ ca vaiguṇyaṃ janaṃ viguṇameva ca
paśyanbhūyiṣṭhaśo loke ko mokṣaṃ nābhipūjayet

20.45

śāstrāllokācca yo buddhaḥ sarvaṃ paśyati mānavaḥ
asāramiva mānuṣyaṃ sarvathā mukta eva saḥ

20.46

etacchrutvā mama vaco bhavāṃścaratu muktavat
gārhasthye yadi vā mokṣe kṛtā buddhiraviplavā

20.47

tattasya vacanaṃ śrutvā samyaksa pṛthivīpatiḥ
mokṣajaiśca guṇairyuktaḥ pālayāmāsa ca prajāḥ

Linked texts (1)