Mokshadharma 20
Mokṣadharma 20
- Language
- Sanskrit
20.1
yudhiṣṭhira uvāca—kathaṃ nu yuktaḥ pṛthivīṃ caredasmadvidho nṛpaḥ
nityaṃ kaiśca guṇairyuktaḥ saṅgapāśādvimucyate
20.2
bhīṣma uvāca - atra te varttayiṣye'hamitihāsaṃ purātanam
ariṣṭaneminā proktaṃ sagarāyānupṛcchate
20.3
sagara uvāca- kiṃ śreyaḥ paramaṃ brahmankṛttveha sukhamaśnute
kathaṃ na śocenna kṣubhyedetadicchāmi veditum
20.4
bhīṣma uvāca— evamuktastadā tārkṣyaḥ sarvaśāstravidāṃ varaḥ
vibuddhya saṃpadaṃ cāgryāṃ sadvākyamidamabravīt
20.5
sukhaṃ mokṣasukhaṃ loke na ca mūḍho'vagacchati
prasaktaḥ putrapaśuṣu dhanadhānyasamākulaḥ
20.6
saktabuddhiraśāntātmā na śakyaṃ taccikitsitum
snehapāśāsito mūḍho na sa mokṣāya kalpate
20.7
snehajāniha te pāśānvakṣyāmi śṛṇu tānmama
sakarṇakena śirasā śakyāḥ śrotuṃ vijānatā
20.8
saṃbhāvya putrānkālena yauvanasthānniveśya ca
samarthān jīvane jñātvā muktaścara yathāsukham
20.9
bhāryā putravatīṃ vṛddhāṃ lālitāṃ putravatsalām
jñātvā prajahi kālena parārthamanudṛśya ca
20.10
sāpatyo nirapatyo vā muktaścara yathāsukham
indriyairindriyārthāṃstvamanubhūya yathāvidhi
20.11
kṛtakautūhalasteṣu muktaścara yathāsukham
upapannopalabdheṣu lokeṣu ca samo bhava
20.12
eṣa tāvatsamāsena tava saṃkīrtito mayā
mokṣārtho vistareṇātha bhūyo vakṣyāmi tacchṛṇu
20.13
muktā vītabhayā loke caranti sukhino narāḥ
saktabhāvā vinaśyanti narāstatra na saṃśayaḥ
20.14
āhārasañcayāścaiva tathā kīṭapipīlikāḥ
asaktāḥ sukhino loke saktāścaiva vināśinaḥ
20.15
svajane na ca te cintā kartavyā mokṣabuddhinā
ime mayā vinābhūtā bhaviṣyanti kathaṃ tviti
20.16
svayamutpadyate jantuḥ svayameva vivardhate
sukhaduḥkhe tathā mṛtyuṃ svayamevādhigacchati
20.17
bhojanācchādane caiva mātrā pitrā ca saṃgraham
svaqṛtenādhigacchanti loke nāstyakṛtaṃ purā
20.18
dhātrā vihitabhakṣyāṇi sarvabhūtāni medinīm
loke viparidhāvanti rakṣitāni svakarmabhiḥ
20.19
svayaṃ mṛtpiṇḍabhūtasya paratantrasya sarvadā
ko hetuḥ svajanaṃ poṣṭuṃ rakṣituṃ vā'dṛḍhātmanaḥ
20.20
svajanaṃ hi yadā mṛtyurrhantyeva tava paśyataḥ
kṛte'pi yatne mahati tatra boddhavyamātmanā
20.21
jīvantamapi caivainaṃ bharaṇe rakṣaṇe tathā
asamāpte parityajya paścādapi mariṣyasi
20.22
yadā mṛtaṃ ca svajanaṃ na jñāsyasi kadācana
sukhitaṃ duḥkhitaṃ vā'pi nanu boddhavyamātmanā
20.23
mṛte vā tvayi jīve vā yadvā mokṣyati vai janaḥ
svakṛtaṃ nanu buddhvaiva kartavyaṃ hitamātmanaḥ
20.24
evaṃ vijānan loke'sminkaḥ kasyetyabhiniścitaḥ
mokṣe niveśaya mano bhūyaścāpyupadhāraya
20.25
kṣutpipāsādayo bhāvā jitā yasyeha dehinaḥ
krodho lobhastathā mohaḥ sattvavānmukta eva saḥ
20.26
dyūte pāne tathā strīṣu mṛgayāyāṃ ca yo naraḥ
na pramādyati saṃmohātsatataṃ mukta eva saḥ
20.27
divase divase nāma rātrau rātrau pumānsadā
bhoktavyamiti yaḥ khinno doṣabuddhiḥ sa ucyate
20.28
ātmabhāvaṃ tathā strīṣu muktameva punaḥ punaḥ
yaḥ paśyati sadā yukto yathāvanmukta eva saḥ
20.29
saṃbhavaṃ ca vināśaṃ ca bhūtānāṃ ceṣṭitaṃ tathā
yastattvato vijānāti loke'sminmukta eva saḥ
20.30
prasthaṃ vāhasahasreṣu yātrārthaṃ caiva koṭiṣu
prāsāde mañcakaṃ sthānaṃ yaḥ paśyati sa mucyate
20.31
mṛtyunā'bhyāhataṃ lokaṃ vyādhibhiścopapīḍitam
avṛttikarśitaṃ caiva yaḥ paśyati sa mucyate
20.32
yaḥ paśyati sa saṃtuṣṭo na paśyaṃśca vihanyate
yaścāpyalpena saṃtuṣṭo loke'sminmukta eva saḥ
20.33
agnīṣomāvidaṃ sarvamiti yaścānupaśyati
na ca saṃspṛśyate bhāvairadbhutairmukta eva saḥ
20.34
paryaṅkaśayyā bhūmiśca samāne yasya dehinaḥ
śālayaśca kadannaṃ ca yasya syānmukta eva saḥ
20.35
kṣaumaṃ ca kuśacīraṃ ca kauśeyaṃ valkalānei ca
āvikaṃ carma ca samaṃ yasya syānmukta eva saḥ
20.36
pañcabhūtasamudbhūtaṃ lokaṃ yaścānupaśyati
tathā ca vartate dṛṣṭvā loke'sminmukta eva saḥ
20.37
sukhaduḥkhe same yasya lābhālābhau jayājayau
icchādveṣau bhayodvegau sarvathā mukta eva saḥ
20.38
raktamūtrapūrīṣāṇāṃ doṣāṇāṃ saṃcayāṃstathā
śarīraṃ doṣabahulaṃ dṛṣṭvā caiva vimucyate
20.39
valīpalitasaṃyogaṃ kārśya vaivarṇyameva ca
kubjabhāvaṃ ca jarayā yaḥ paśyati sa mucyate
20.40
puṃstvopaghātaṃ kālena darśanoparamaṃ tathā
bādhiryaṃ prāṇamandatvaṃ yaḥ paśyati sa mucyate
20.41
gatānṛṣīṃstathā devānasuraṃāśca tathā gatān
lokādasmātparaṃ lokaṃ yaḥ paśyati sa mucyate
20.42
prabhāvairanvitāstaistaiḥ pārthivendrāḥ sahasraśaḥ
ye gatāḥ pṛthivīṃ tyaktvā iti jñātvā vimucyate
20.43
arthāṃśca durbhabhām̐lloke kleśāṃśca sulabhāṃstathā
duḥkhaṃ caiva kuṭumbārthe yaḥ paśyati sa mucyate
20.44
apatyānāṃ ca vaiguṇyaṃ janaṃ viguṇameva ca
paśyanbhūyiṣṭhaśo loke ko mokṣaṃ nābhipūjayet
20.45
śāstrāllokācca yo buddhaḥ sarvaṃ paśyati mānavaḥ
asāramiva mānuṣyaṃ sarvathā mukta eva saḥ
20.46
etacchrutvā mama vaco bhavāṃścaratu muktavat
gārhasthye yadi vā mokṣe kṛtā buddhiraviplavā
20.47
tattasya vacanaṃ śrutvā samyaksa pṛthivīpatiḥ
mokṣajaiśca guṇairyuktaḥ pālayāmāsa ca prajāḥ
Linked texts (1)
- Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) — Sanskrit