Mokshadharma 31
Mokṣadharma 31
- Language
- Sanskrit
Contents
- 31.45 — 2 parts
31.1
parāśaragītā samāptā
yudhiṣṭhira uvāca- satyaṃ damaṃ kṣamāṃ prajñāṃ praśaṃsanti pitāmaha
vidvāṃso manujā loke kathametanmataṃ tava
31.2
bhīṣma uvāca- atra te vartayiṣye'hamitihāsaṃ purātanam
sādhyānāmiha saṃvādaṃ haṃsasya ca yudhiṣṭhira
31.3
haṃso bhūtvā'tha sauparṇastvajo nityaḥ prajāpatiḥ
sa vai paryeti lokāṃstrīnatha sādhyānupāgamat
31.4
sādhyā ūcuḥ- śakune vayaṃ sma devā vai sādhyāstvāmanuyukṣmahe
pṛcchāmastvāṃ mokṣadharmaṃ bhavāṃśca kila mokṣavit
31.5
śruto'si naḥ paṇḍito dhīravādī sādhuśabdaścarate te patattrin
kiṃ manyase śreṣṭhatamaṃ dvijatvaṃ kasminmanaste ramate mahātman
31.6
tannaḥ kārya pakṣicara praśādhi yatkāryāṇāṃ manyase śreṣṭhamekam
yatkṛtvā vai puruṣaḥ sarvabandhairvimucyate vihagendraha śīghram
31.7
haṃsa uvāca-idaṃ kāryamamṛtāśāḥ śaṛṇomi tapo damaḥ satyamātmābhiguptiḥ
granthīnvimucya hṛdayasya sarvānpriyāpriye svaṃ vaśamānayīta
31.8
nāruntudaḥ syānna nṛśaṃsavādī na hīnataḥ paramabhyādadīta !
yayāsya vācā para udvijeta na tāṃ vadeduṣatīṃ pāpalokyām
31.9
vāksāyakā vadanānniṣpatanti yairāhataḥ śocati rātryahāni
parasya nāmarmasu te patanti tānapaṇḍito nāvasṛjetpareṣu
31.10
paraścedenamativādabāṇairbhṛśaṃ vidhyecchama eveha kāryaḥ
saṃroṣyamāṇaḥ pratihṛṣyate yaḥ sa ādatte sukṛtaṃ vai parasya
31.11
kṣepāyamāṇamabhiṣaṅgavyalīkaṃ nigṛhṇāti jvalitaṃ yaśca manyum
adṛṣṭacetā mudito'nasūyuḥ sa ādatte sukṛtaṃ vai pareṣāṃm
31.12
ākruśyamāno na vadāmi kiṃcitkṣamāmyahaṃ tāḍyamānaśca nityam
śreṣṭhaṃ hyetadyatkṣamamāhurāyāḥ satyaṃ tathaivārjavamānṛśaṃsyam
31.13
vedasyopaniṣatsatyaṃ satyasyopaniṣadvamaḥ
damasyopaniṣanmokṣa etatsarvānuśāsanam
31.14
vāco vegaṃ manasaḥ krodhavegaṃ vidhitsāvegamudaropasthavegam
etānvegānyo viṣahedudīrṇāṃstaṃ manye'haṃ brāhmaṇaṃ vai muniṃ ca
31.15
akrodhanaḥ krudhyatāṃ vai viśiṣṭastathā titikṣuratitikṣorviśiṣṭaḥ
amānuṣāna mānuṣo vai viśiṣṭastathā'jñānājjñānavidvai viśiṣṭaḥ
31.16
ākruśyamāno nākruśyenmanyurenaṃ titikṣataḥ
ākrośāraṃ nirdahati sukṛtaṃ cāsya vindati
31.17
yo nātyuktaḥ prāha rūkṣaṃ priyaṃ vā yo vā hato na pratihanti dhairyāt
pāpaṃ ca yo necchati tasya hantustasyeha devāḥ spṛhayanti nityam
31.18
pāpīyasaḥ kṣametaiva śreyasaḥ sadṛśasya ca
vimānito hato'kruṣṭa evaṃ siddhiṃ gamiṣyati
31.19
sadā'hamāryānnibhṛto'pyupāse na me vidhitsotsahate na roṣaḥ
na vā'pyahaṃ lipsamānaḥ paraimi na caiva kiṃcidviṣayeṇa yāmi
31.20
nāhaṃ śaptaḥ pratiśapāmi kaṃciddamaṃ dvāraṃ hyamṛtasyeha vedmi
guhyaṃ brahma tadidaṃ bravīmi na mānuṣācchreṣṭhataraṃ hi kiṃcit
31.21
nirmucyamānaḥ pāpebhyo ghanebhya iva candramāḥ
virajāḥ kālamākāṅkṣandhīro dhairyeṇa sidhyati
31.22
yaḥ sarveṣāṃ bhavati hyarcanīya utsedhanastambha ivābhijātaḥ
yasmai vācaṃ suprasannāṃ vadanti sa vai devāngacchati saṃyatātmā
31.23
na tathā vaktumicchanti kalyāṇānpuruṣe guṇān
yathaiṣāṃ vaktumicchanti nairguṇyamanuyuñjakāḥ
31.24
yasya vāṅmanasī gupte samyakpraṇihite sadā
vedāstapañca tyāgaśca sa idaṃ sarvamāpnuyāt
31.25
ākrośanavimānābhyāṃ nābuddhānbodhayed budhaḥ
tasmānna vardhayedanyaṃ na cātmānaṃ vihiṃsayet
31.26
amṛtasyeva saṃtṛpyedavamānasya paṇḍitaḥ
sukhaṃ hyavamataḥ śete yo'vamantā sa naśyati
31.27
yatkrodhano yajati yaddadāti yadvā tapastapyati yajjuhoti
vaivasvatastaddharate'sya sarvaṃ moghaḥ śramo bhavati hi krodhanasya
31.28
catvāri yasya dvārāṇi suguptānyamarottamāḥ
upasthamudaraṃ hastau vākcaturthī sa dharmavit
31.29
satyaṃ damaṃ hyārjavamānṛśaṃsyaṃ dhṛtiṃ titikṣāmatisevamānaḥ
svādhyāyanityo'spṛhayanpareṣāmekāntaśīlyūrdhvagatirbhavetsaḥ
31.30
sarvāścainānanucaranvatsaścaturaḥ stanān
na pāvanatamaṃ kiṃcitsatyādadhyagamaṃ kvacit
31.31
ācakṣe'haṃ manuṣyebhyo devebhyaḥ pratisaṃcaran
satyaṃ svargasya sopānaṃ pārāvārasya nauriva
31.32
yādṛśaiḥ saṃnivasati yādṛśāṃścopasevate
yādṛgicchecca bhavituṃ tādṛgbhavati pūruṣaḥ
31.33
yadi santaṃ sevati yadyasantaṃ tapasvinaṃ yadi vā stenameva
vāso yathā raṅgavaśaṃ prayāti tathā sa teṣāṃ vaśamabhyupaiti
31.34
sadā devāḥ sādhubhiḥ saṃvadante na mānuṣaṃ viṣayaṃ yānti draṣṭum
nenduḥ samaḥ syādsamo hi vāyuruccāvacaṃ viṣayaṃ yaḥ sa veda
31.35
aduṣṭaṃ vartamāne tu hṛdayāntarapūruṣe
tenaiva devāḥ prīyante satāṃ mārgasthitena vai
31.36
śiśnodare ye niratāḥ sadaiva stenā narā vākparuṣāśca nityam
apetadoṣānapi tānviditvā dūrāddevāḥ saṃparivarjayanti
31.37
na vai devā hīnasattvena toṣyāḥ sarvāśinā duṣkṛtakarmaṇā vā
satyavratā ye tu narāḥ kṛtajñā dharme ratāstaiḥ saha saṃbhajante
31.38
avyāhṛtaṃ vyāhṛtācchreya āhuḥ satyaṃ vadedvyāhṛtaṃ tad dvitīyam
dharmaṃ vadedvyahṛtaṃ tattṛtīyaṃ priyaṃ vadedvyāhṛtaṃ taccaturtham
31.39
sādhyā ūcuḥ- kenāvṛto lokaḥ kena vā na prakāśate
kena tyajati mitrāṇi kena svargaṃ na gacchati
31.40
haṃsa uvāca- ajñānenāvṛto loko mātsaryānna prakāśate
lobhāttyajati mitrāṇi saṅgātsvargaṃ na gacchati
31.41
sādhyā ūcuḥ-kaḥ svideko ramate brāhmaṇānāṃ kaḥ svideko bahubhirjoṣamāste
kaḥ svideko balavāndurbalo'pi kaḥ svideṣāṃ kalahaṃ nānvavaiti
31.42
haṃsa uvāca—
prājña eko ramate brāhmaṇānāṃ prājñaścaiko bahubhirjopamāste
prājña eko balavāndurbalo'pi prājña eṣāṃ kalahaṃ nānveveti
31.43
sādhyā ūcuḥ-kiṃ brāhmaṇānāṃ devatvaṃ kiṃ ca sādhutvamucyate
asādhutve ca kiṃ teṣāṃ kimeṣāṃ mānuṣaṃ matam
31.44
haṃsa uvāca —
svādhyāya eṣāṃ devatvaṃ vrataṃ sādhutvamucyate
asādhutvaṃ parīvādo mṛtyurmānuṣyamucyate
31.45
bhīṣma uvāca —
saṃvāda ityayaṃ śreṣṭhaḥ sādhyānāṃ parikīrtitaḥ
kṣetraṃ vai karmaṇāṃ yoniḥ sadbhāvaḥ satyamucyate
31.45.p1
[10872]
31.45.p2
iti śrīmahābhārate śatasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi haṃsagītāsamāptau navanavatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 299
Linked texts (4)
- Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) — Sanskrit
- Mahāsubhāṣitasaṃgraha — Sanskrit
- Parāśaragītā — Sanskrit
- Subhāṣitaratnabhāṇḍāgāra — Kāśīnātha Pāṇḍuraṅga Paraba 1886, Sanskrit