Pramāṇa · Search · About · API

Mokshadharma 31

Mokṣadharma 31

Language
Sanskrit

Contents

31.1

parāśaragītā samāptā
yudhiṣṭhira uvāca- satyaṃ damaṃ kṣamāṃ prajñāṃ praśaṃsanti pitāmaha
vidvāṃso manujā loke kathametanmataṃ tava

31.2

bhīṣma uvāca- atra te vartayiṣye'hamitihāsaṃ purātanam
sādhyānāmiha saṃvādaṃ haṃsasya ca yudhiṣṭhira

31.3

haṃso bhūtvā'tha sauparṇastvajo nityaḥ prajāpatiḥ
sa vai paryeti lokāṃstrīnatha sādhyānupāgamat

31.4

sādhyā ūcuḥ- śakune vayaṃ sma devā vai sādhyāstvāmanuyukṣmahe
pṛcchāmastvāṃ mokṣadharmaṃ bhavāṃśca kila mokṣavit

31.5

śruto'si naḥ paṇḍito dhīravādī sādhuśabdaścarate te patattrin
kiṃ manyase śreṣṭhatamaṃ dvijatvaṃ kasminmanaste ramate mahātman

31.6

tannaḥ kārya pakṣicara praśādhi yatkāryāṇāṃ manyase śreṣṭhamekam
yatkṛtvā vai puruṣaḥ sarvabandhairvimucyate vihagendraha śīghram

31.7

haṃsa uvāca-idaṃ kāryamamṛtāśāḥ śa‍ṛṇomi tapo damaḥ satyamātmābhiguptiḥ
granthīnvimucya hṛdayasya sarvānpriyāpriye svaṃ vaśamānayīta

31.8

nāruntudaḥ syānna nṛśaṃsavādī na hīnataḥ paramabhyādadīta !
yayāsya vācā para udvijeta na tāṃ vadeduṣatīṃ pāpalokyām

31.9

vāksāyakā vadanānniṣpatanti yairāhataḥ śocati rātryahāni
parasya nāmarmasu te patanti tānapaṇḍito nāvasṛjetpareṣu

31.10

paraścedenamativādabāṇairbhṛśaṃ vidhyecchama eveha kāryaḥ
saṃroṣyamāṇaḥ pratihṛṣyate yaḥ sa ādatte sukṛtaṃ vai parasya

31.11

kṣepāyamāṇamabhiṣaṅgavyalīkaṃ nigṛhṇāti jvalitaṃ yaśca manyum
adṛṣṭacetā mudito'nasūyuḥ sa ādatte sukṛtaṃ vai pareṣāṃm

31.12

ākruśyamāno na vadāmi kiṃcitkṣamāmyahaṃ tāḍyamānaśca nityam
śreṣṭhaṃ hyetadyatkṣamamāhurāyāḥ satyaṃ tathaivārjavamānṛśaṃsyam

31.13

vedasyopaniṣatsatyaṃ satyasyopaniṣadvamaḥ
damasyopaniṣanmokṣa etatsarvānuśāsanam

31.14

vāco vegaṃ manasaḥ krodhavegaṃ vidhitsāvegamudaropasthavegam
etānvegānyo viṣahedudīrṇāṃstaṃ manye'haṃ brāhmaṇaṃ vai muniṃ ca

31.15

akrodhanaḥ krudhyatāṃ vai viśiṣṭastathā titikṣuratitikṣorviśiṣṭaḥ
amānuṣāna mānuṣo vai viśiṣṭastathā'jñānājjñānavidvai viśiṣṭaḥ

31.16

ākruśyamāno nākruśyenmanyurenaṃ titikṣataḥ
ākrośāraṃ nirdahati sukṛtaṃ cāsya vindati

31.17

yo nātyuktaḥ prāha rūkṣaṃ priyaṃ vā yo vā hato na pratihanti dhairyāt
pāpaṃ ca yo necchati tasya hantustasyeha devāḥ spṛhayanti nityam

31.18

pāpīyasaḥ kṣametaiva śreyasaḥ sadṛśasya ca
vimānito hato'kruṣṭa evaṃ siddhiṃ gamiṣyati

31.19

sadā'hamāryānnibhṛto'pyupāse na me vidhitsotsahate na roṣaḥ
na vā'pyahaṃ lipsamānaḥ paraimi na caiva kiṃcidviṣayeṇa yāmi

31.20

nāhaṃ śaptaḥ pratiśapāmi kaṃciddamaṃ dvāraṃ hyamṛtasyeha vedmi
guhyaṃ brahma tadidaṃ bravīmi na mānuṣācchreṣṭhataraṃ hi kiṃcit

31.21

nirmucyamānaḥ pāpebhyo ghanebhya iva candramāḥ
virajāḥ kālamākāṅkṣandhīro dhairyeṇa sidhyati

31.22

yaḥ sarveṣāṃ bhavati hyarcanīya utsedhanastambha ivābhijātaḥ
yasmai vācaṃ suprasannāṃ vadanti sa vai devāngacchati saṃyatātmā

31.23

na tathā vaktumicchanti kalyāṇānpuruṣe guṇān
yathaiṣāṃ vaktumicchanti nairguṇyamanuyuñjakāḥ

31.24

yasya vāṅmanasī gupte samyakpraṇihite sadā
vedāstapañca tyāgaśca sa idaṃ sarvamāpnuyāt

31.25

ākrośanavimānābhyāṃ nābuddhānbodhayed budhaḥ
tasmānna vardhayedanyaṃ na cātmānaṃ vihiṃsayet

31.26

amṛtasyeva saṃtṛpyedavamānasya paṇḍitaḥ
sukhaṃ hyavamataḥ śete yo'vamantā sa naśyati

31.27

yatkrodhano yajati yaddadāti yadvā tapastapyati yajjuhoti
vaivasvatastaddharate'sya sarvaṃ moghaḥ śramo bhavati hi krodhanasya

31.28

catvāri yasya dvārāṇi suguptānyamarottamāḥ
upasthamudaraṃ hastau vākcaturthī sa dharmavit

31.29

satyaṃ damaṃ hyārjavamānṛśaṃsyaṃ dhṛtiṃ titikṣāmatisevamānaḥ
svādhyāyanityo'spṛhayanpareṣāmekāntaśīlyūrdhvagatirbhavetsaḥ

31.30

sarvāścainānanucaranvatsaścaturaḥ stanān
na pāvanatamaṃ kiṃcitsatyādadhyagamaṃ kvacit

31.31

ācakṣe'haṃ manuṣyebhyo devebhyaḥ pratisaṃcaran
satyaṃ svargasya sopānaṃ pārāvārasya nauriva

31.32

yādṛśaiḥ saṃnivasati yādṛśāṃścopasevate
yādṛgicchecca bhavituṃ tādṛgbhavati pūruṣaḥ

31.33

yadi santaṃ sevati yadyasantaṃ tapasvinaṃ yadi vā stenameva
vāso yathā raṅgavaśaṃ prayāti tathā sa teṣāṃ vaśamabhyupaiti

31.34

sadā devāḥ sādhubhiḥ saṃvadante na mānuṣaṃ viṣayaṃ yānti draṣṭum
nenduḥ samaḥ syādsamo hi vāyuruccāvacaṃ viṣayaṃ yaḥ sa veda

31.35

aduṣṭaṃ vartamāne tu hṛdayāntarapūruṣe
tenaiva devāḥ prīyante satāṃ mārgasthitena vai

31.36

śiśnodare ye niratāḥ sadaiva stenā narā vākparuṣāśca nityam
apetadoṣānapi tānviditvā dūrāddevāḥ saṃparivarjayanti

31.37

na vai devā hīnasattvena toṣyāḥ sarvāśinā duṣkṛtakarmaṇā vā
satyavratā ye tu narāḥ kṛtajñā dharme ratāstaiḥ saha saṃbhajante

31.38

avyāhṛtaṃ vyāhṛtācchreya āhuḥ satyaṃ vadedvyāhṛtaṃ tad dvitīyam
dharmaṃ vadedvyahṛtaṃ tattṛtīyaṃ priyaṃ vadedvyāhṛtaṃ taccaturtham

31.39

sādhyā ūcuḥ- kenāvṛto lokaḥ kena vā na prakāśate
kena tyajati mitrāṇi kena svargaṃ na gacchati

31.40

haṃsa uvāca- ajñānenāvṛto loko mātsaryānna prakāśate
lobhāttyajati mitrāṇi saṅgātsvargaṃ na gacchati

31.41

sādhyā ūcuḥ-kaḥ svideko ramate brāhmaṇānāṃ kaḥ svideko bahubhirjoṣamāste
kaḥ svideko balavāndurbalo'pi kaḥ svideṣāṃ kalahaṃ nānvavaiti

31.42

haṃsa uvāca—
prājña eko ramate brāhmaṇānāṃ prājñaścaiko bahubhirjopamāste
prājña eko balavāndurbalo'pi prājña eṣāṃ kalahaṃ nānveveti

31.43

sādhyā ūcuḥ-kiṃ brāhmaṇānāṃ devatvaṃ kiṃ ca sādhutvamucyate
asādhutve ca kiṃ teṣāṃ kimeṣāṃ mānuṣaṃ matam

31.44

haṃsa uvāca —
svādhyāya eṣāṃ devatvaṃ vrataṃ sādhutvamucyate
asādhutvaṃ parīvādo mṛtyurmānuṣyamucyate

31.45

bhīṣma uvāca —
saṃvāda ityayaṃ śreṣṭhaḥ sādhyānāṃ parikīrtitaḥ
kṣetraṃ vai karmaṇāṃ yoniḥ sadbhāvaḥ satyamucyate

31.45.p1

[10872]

31.45.p2

iti śrīmahābhārate śatasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi haṃsagītāsamāptau navanavatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 299

Linked texts (4)