Pramāṇa · Search · About · API

Mokshadharma 32

Mokṣadharma 32

Language
Sanskrit

Contents

32.1

yudhiṣṭhira uvāca —
sāṃkhye yoge ca me tāta viśeṣaṃ vaktumarhasi
tava dharmajña sarva hi viditaṃ kurusattama

32.2

bhīṣma uvāca —
sāṃkhyāḥ sāṃkhyaṃ praśaṃsanti yogā yogaṃ dvijātayaḥ
vadanti kāraṇaṃ śreṣṭhaṃ svapakṣodbhāvanāvai

32.3

anīśvaraḥ kathaṃ mucyehityevaṃ śatrukarśana
vadanti kāraṇaśraiṣṭhyaṃ yogāḥ samyaṅ manīṣiṇaḥ

32.4

vadanti kāraṇaṃ cedaṃ sāṃkhyāḥ samyag dvijātayaḥ
vijñāyeha gatīḥ sarvā virakto viṣayeṣu yaḥ

32.5

ūrdhvaṃ sa dehātsuvyaktaṃ vimucyedeti nānyathā
etadāhurmahāprājñāḥ sāṃkhyaṃ vai mokṣadarśanam

32.6

svapakṣe kāraṇaṃ grāhyaṃ samaye vacanaṃ hitam
śiṣṭhānāṃ hi mataṃ grāhyaṃ tvādvidhaiḥ śiṣṭasaṃmataiḥ

32.7

pratyakṣahetavo yogāḥ sāṃkhyāḥ śāstraviniścayāḥ
ubhe caite mate tattve mama tāta yudhiṣṭhira

32.8

ubhe caite mate jñāte nṛpate śiṣṭasaṃmate
anuṣṭhite yathāśāstraṃ nayetāṃ paramāṃ gatim

32.9

tulyaṃ śaucaṃ tapoyuktaṃ dayā bhūteṣu cānagha
vratānāṃ dhāraṇaṃ tulyaṃ darśanaṃ na samaṃ tayoḥ

32.10

yudhiṣṭhira uvāca- yadi tulyaṃ vrataṃ śaucaṃ dayā cātra phalaṃ tathā
na tulyaṃ darśanaṃ kasmāttanme brūhi pitāmaha

32.11

bhīṣma uvāca- rāgaṃ mohaṃ tathā snehaṃ kāmaṃ krodhaṃ ca kevalam
yogācchittvā tato doṣānpañcaitānprāpnuvanti tat

32.12

yathā cānimiṣāḥ sthūlā jālaṃ chittvā punarjasam
prāpnuvanti tathā yogāstatpadaṃ vītakalmaṣāḥ

32.13

tathaiva vāgurāṃ chittvā balavanto yathā mṛgāḥ
prāpnuyurvimalaṃ mārga vimuktāḥ sarvabandhanaiḥ

32.14

lobhajāni tathā rājan bandhanāni balānvitāḥ
chittvā yogāḥ paraṃ mārga gacchanti vimalaṃ śivam

32.15

abalāśca mṛgā rājanvāgurāsu tathā pare
vinaśyanti na sandehastadvadyogābalāhate

32.16

balahīnāśca kaunteya yathā jālaṃ gatā jhaṣāḥ
vadhaṃ gacchanti rājendra yogāstadvatsudurbalāḥ

32.17

yathā ca śakunāḥ sūkṣmaṃ prāpya jālamariṃdama
tatra saktā vipadyante mucyante ca balānvitāḥ

32.18

karmajairbandhanairbaddhāstadvadyogāḥ parantapa
abalā vai vinaśyanti mucyante ca balānvitāḥ

32.19

alpakaśca yathā rājanvahniḥ śāmyati durbalaḥ
ākrānta indhanaiḥ sthūlaistadvadyogo'balaḥ prabho

32.20

sa eva ca yadā rājanvahnirjātabalaḥ punaḥ
samīraṇagataḥ kṣipraṃ dahet kṛtsnāṃ mahīmapi

32.21

tadvajjātabalo yogī dīptatejā mahābalaḥ
antakāla ivādityaḥ kṛtsnaṃ saṃśoṣayejjagat

32.22

durbalaśca yathā rājansrotasā hriyate naraḥ
balahīnastathā yogo viṣayairhriyate'vaśaḥ

32.23

tadeva ca mahāsroto viṣṭambhayati vāraṇaḥ
tadvadyogabalaṃ labdhvā vyūhate viṣayānbahūn

32.24

viśanti cāvaśāḥ pārtha yogādyogabalānvitāḥ
prajāpatīnṛṣīndevānmahābhūtāni ceśvarāḥ

32.25

na yamo nāntakaḥ kruddho na mṛtyurbhīmavikramaḥ
īśate nṛpate sarve yogasyāmitatejasaḥ

32.26

ātmanāṃ ca sahastrāṇi bahūni bharatarṣabha
yogaḥ kuryādbalaṃ prāpya taiśca sarvairmahīṃ caret

32.27

prāpnuyādviṣayānkāṃścitpunaścograṃ tapaścaret
saṃkṣipecca punastāta sūryastejoguṇāniva

32.28

balasthasya hi yogasya bandhanedāsya pārthiva
vimokṣaprabhaviṣṇutvamupapannamasaṃśayam

32.29

balāni yogaprāptāni mayaitāni viśāṃpate
nidarśanārthaṃ sūkṣmāṇi vakṣyāmi ca punastava

32.30

ātmanaśca samādhāne dhāraṇāṃ prati vā vibho !
nidarśanāni sūkṣmāṇi śṛṇu me bharatarṣabha

32.31

apramatto yathā dhanvī lakṣyaṃ hanti samāhitaḥ
yuktaḥ samyaktathā yogī mokṣaṃ prāpnotyasaṃśayam

32.32

snehapūrṇe yathā pātre mana ādhāya niścalam
puruṣo yukta ārohetsopānaṃ yuktamānasaḥ

32.33

yuktastathā'yamātmānaṃ yogaḥ pārthiva niścalam
karotyamalamātmānaṃ bhāskaropamadarśanam

32.34

yathā ca nāvaṃ kaunteya karṇadhāraḥ samāhitaḥ
mahārṇavagatāṃ śīghraṃ nayetpārthivasattama

32.35

tadvadātmasamādhānaṃ yuktvā yogena tattvavit
durgamaṃ sthānamāpnoti hitvā dehamimaṃ nṛpa

32.36

sārathiśca yathā yuktvā sadaśvā susamāhitaḥ
deśamiṣṭaṃ nayatyāśu dhanvinaṃ puruṣarṣabha

32.37

tathaiva nṛpate yogī dhāraṇāsu samāhitaḥ
prāpnotyāśu paraṃ sthānaṃ lakṣaṃ mukta ivāśugaḥ

32.38

avekṣyātmani cātmānaṃ yogī tiṣṭhati yo'calaḥ
pāpaṃ hanti punītānāṃ padamāpnoti so'jaram

32.39

nābhyāṃ kaṇṭhe ca śīrṣe ca hṛdi vakṣasi pārśvayoḥ
darśane śravaṇe cāpi ghrāṇe cāmitavikrama

32.40

sthāneṣveteṣu yo yogī mahāvratasamāhitaḥ
ātmanā sūkṣmamātmānaṃ yuṅkte samyagviśāṃpate

32.41

sa śīghramacalaprakhyaṃ karma dagdhvā śubhāśubham
uttamaṃ yogamāsthāya yadīcchati vimucyate

32.42

yudhiṣṭhira uvāca-āhārānkīdṛśānkṛtvā kāni jitvā ca bhārata
yogī balamavāpnoti tadbhavānvaktumarhati

32.43

bhīṣma uvāca- kaṇānāṃ bhakṣaṇe yuktaḥ piṇyākasya ca bhārata
snehānāṃ varjane yukto yogī balamavāpnuyāt

32.44

bhuñjāno yāvakaṃ rūkṣaṃ dīrghakālamariṃdama
ekāhāro viśuddhātmā yogī balamavāpnuyāt

32.45

pakṣānmāsānṛtūṃścaitānsaṃvatsarānahastathā
apaḥ pītvā payomiśrā yogī balamavāpnuyāt

32.46

akhaṇḍamapi vā māṃsaṃ satataṃ manujeśvara
upoṣya samyak śuddhātmā yogī balamavāpnuyāt

32.47

kāmaṃ jitvā tathā krodhaṃ śītoṣṇe varṣameva ca
bhayaṃ śokaṃ tathā śvāsaṃ pauruṣānviṣayāṃstathā

32.48

aratiṃ durjayāṃ caiva ghorāṃ tṛṣṇāṃ ca pārthiva
sparśaṃ nidrāṃ tathā tandrīṃ durjayāṃ nṛpasattama

32.49

dīpayanti mahātmānaḥ sūkṣmamātmānamātmanā
vītarāgā mahāprajñā dhyānādhyayanasaṃpadā

32.50

durgastveṣa mahāpanthā brāhmaṇānāṃ vipaścitām
yaḥ kaścidbrajati hyasminkṣemeṇa bharatarṣabha

32.51

yathā kaścidvanaṃ ghoraṃ bahusarpasarīsṛpam
śvabhravattoyahīnaṃ ca durgamaṃ bahukaṇṭakam

32.52

abhakṣmaṭavīprāyaṃ dāvadagdhamahīruham
panthānaṃ taskarākīrṇa kṣemeṇābhipatedyuvā

32.53

yogamārga tathā'sādya yaḥ kaścidrajate dvijaḥ
kṣemeṇoparamenmārgādbahudoṣo hi sa smṛtaḥ

32.54

sustheyaṃ kṣuradhārāsu niśitāsu mahīpate
dhāraṇāsu tu yogasya duḥstheyamakṛtātmabhiḥ

32.55

vipannā dhāraṇāstāta nayanti na śubhāṃ gatim
netṛhīnā yathā nāvaḥ puruṣānarṇave nṛpa

32.56

yastu tiṣṭhati kaunteya dhāraṇāsu yathāvidhi
maraṇaṃ janma duḥkhaṃ ca sukhaṃ ca sa vimuñcati

32.57

nānāśāstreṣu niṣpannaṃ yogeṣvidamudāhṛtam
paraṃ yogasya yatkṛtyaṃ niścitaṃ tad dvijātiṣu

32.58

paraṃ hi tadbrahmamayaṃ mahātmanbrahmāṇamīśaṃ varadaṃ ca viṣṇum
bhavaṃ ca dharmaṃ ca ṣaḍānanaṃ ca yadbrahmaputrāṃśca mahānubhāvān

32.59

tamaśca kaṣṭaṃ sumahadrajaśca sattvaṃ viśuddhaṃ prakṛtiṃ parāṃ ca
siddhiṃ ca devīṃ varuṇasya patnīṃ tejaśca kṛtsnaṃ sumahacca dhairyam

32.60

tārādhipaṃ khe vimalaṃ satāraṃ viśvāṃśca devānuragānpitṝṃśca
śailāṃśca kṛtsnānudadhīṃśca ghorānnadīśca sarvāḥ savanānghanāṃśca

32.61

nāgāṃnnagān yakṣagaṇāndiśaśca gandharvasaṃghānpuruṣān striyaśca
parasparaṃ prāpya mahānmahātmā viśeta yogī na cirādvimuktaḥ

32.62

kathā ca yeyaṃ nṛpate prasaktā deve mahāvīryamatau śubheyam
yogī sa sarvānabhibhūya martyānnārāyaṇātmā kurute mahātmā

32.62.p1

iti śrīmahābhārate śatasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi yogavidhau triśatatamo'dhyāyaḥ

Linked texts (6)