Mokshadharma 32
Mokṣadharma 32
- Language
- Sanskrit
Contents
- 32.62 — 1 part
32.1
yudhiṣṭhira uvāca —
sāṃkhye yoge ca me tāta viśeṣaṃ vaktumarhasi
tava dharmajña sarva hi viditaṃ kurusattama
32.2
bhīṣma uvāca —
sāṃkhyāḥ sāṃkhyaṃ praśaṃsanti yogā yogaṃ dvijātayaḥ
vadanti kāraṇaṃ śreṣṭhaṃ svapakṣodbhāvanāvai
32.3
anīśvaraḥ kathaṃ mucyehityevaṃ śatrukarśana
vadanti kāraṇaśraiṣṭhyaṃ yogāḥ samyaṅ manīṣiṇaḥ
32.4
vadanti kāraṇaṃ cedaṃ sāṃkhyāḥ samyag dvijātayaḥ
vijñāyeha gatīḥ sarvā virakto viṣayeṣu yaḥ
32.5
ūrdhvaṃ sa dehātsuvyaktaṃ vimucyedeti nānyathā
etadāhurmahāprājñāḥ sāṃkhyaṃ vai mokṣadarśanam
32.6
svapakṣe kāraṇaṃ grāhyaṃ samaye vacanaṃ hitam
śiṣṭhānāṃ hi mataṃ grāhyaṃ tvādvidhaiḥ śiṣṭasaṃmataiḥ
32.7
pratyakṣahetavo yogāḥ sāṃkhyāḥ śāstraviniścayāḥ
ubhe caite mate tattve mama tāta yudhiṣṭhira
32.8
ubhe caite mate jñāte nṛpate śiṣṭasaṃmate
anuṣṭhite yathāśāstraṃ nayetāṃ paramāṃ gatim
32.9
tulyaṃ śaucaṃ tapoyuktaṃ dayā bhūteṣu cānagha
vratānāṃ dhāraṇaṃ tulyaṃ darśanaṃ na samaṃ tayoḥ
32.10
yudhiṣṭhira uvāca- yadi tulyaṃ vrataṃ śaucaṃ dayā cātra phalaṃ tathā
na tulyaṃ darśanaṃ kasmāttanme brūhi pitāmaha
32.11
bhīṣma uvāca- rāgaṃ mohaṃ tathā snehaṃ kāmaṃ krodhaṃ ca kevalam
yogācchittvā tato doṣānpañcaitānprāpnuvanti tat
32.12
yathā cānimiṣāḥ sthūlā jālaṃ chittvā punarjasam
prāpnuvanti tathā yogāstatpadaṃ vītakalmaṣāḥ
32.13
tathaiva vāgurāṃ chittvā balavanto yathā mṛgāḥ
prāpnuyurvimalaṃ mārga vimuktāḥ sarvabandhanaiḥ
32.14
lobhajāni tathā rājan bandhanāni balānvitāḥ
chittvā yogāḥ paraṃ mārga gacchanti vimalaṃ śivam
32.15
abalāśca mṛgā rājanvāgurāsu tathā pare
vinaśyanti na sandehastadvadyogābalāhate
32.16
balahīnāśca kaunteya yathā jālaṃ gatā jhaṣāḥ
vadhaṃ gacchanti rājendra yogāstadvatsudurbalāḥ
32.17
yathā ca śakunāḥ sūkṣmaṃ prāpya jālamariṃdama
tatra saktā vipadyante mucyante ca balānvitāḥ
32.18
karmajairbandhanairbaddhāstadvadyogāḥ parantapa
abalā vai vinaśyanti mucyante ca balānvitāḥ
32.19
alpakaśca yathā rājanvahniḥ śāmyati durbalaḥ
ākrānta indhanaiḥ sthūlaistadvadyogo'balaḥ prabho
32.20
sa eva ca yadā rājanvahnirjātabalaḥ punaḥ
samīraṇagataḥ kṣipraṃ dahet kṛtsnāṃ mahīmapi
32.21
tadvajjātabalo yogī dīptatejā mahābalaḥ
antakāla ivādityaḥ kṛtsnaṃ saṃśoṣayejjagat
32.22
durbalaśca yathā rājansrotasā hriyate naraḥ
balahīnastathā yogo viṣayairhriyate'vaśaḥ
32.23
tadeva ca mahāsroto viṣṭambhayati vāraṇaḥ
tadvadyogabalaṃ labdhvā vyūhate viṣayānbahūn
32.24
viśanti cāvaśāḥ pārtha yogādyogabalānvitāḥ
prajāpatīnṛṣīndevānmahābhūtāni ceśvarāḥ
32.25
na yamo nāntakaḥ kruddho na mṛtyurbhīmavikramaḥ
īśate nṛpate sarve yogasyāmitatejasaḥ
32.26
ātmanāṃ ca sahastrāṇi bahūni bharatarṣabha
yogaḥ kuryādbalaṃ prāpya taiśca sarvairmahīṃ caret
32.27
prāpnuyādviṣayānkāṃścitpunaścograṃ tapaścaret
saṃkṣipecca punastāta sūryastejoguṇāniva
32.28
balasthasya hi yogasya bandhanedāsya pārthiva
vimokṣaprabhaviṣṇutvamupapannamasaṃśayam
32.29
balāni yogaprāptāni mayaitāni viśāṃpate
nidarśanārthaṃ sūkṣmāṇi vakṣyāmi ca punastava
32.30
ātmanaśca samādhāne dhāraṇāṃ prati vā vibho !
nidarśanāni sūkṣmāṇi śṛṇu me bharatarṣabha
32.31
apramatto yathā dhanvī lakṣyaṃ hanti samāhitaḥ
yuktaḥ samyaktathā yogī mokṣaṃ prāpnotyasaṃśayam
32.32
snehapūrṇe yathā pātre mana ādhāya niścalam
puruṣo yukta ārohetsopānaṃ yuktamānasaḥ
32.33
yuktastathā'yamātmānaṃ yogaḥ pārthiva niścalam
karotyamalamātmānaṃ bhāskaropamadarśanam
32.34
yathā ca nāvaṃ kaunteya karṇadhāraḥ samāhitaḥ
mahārṇavagatāṃ śīghraṃ nayetpārthivasattama
32.35
tadvadātmasamādhānaṃ yuktvā yogena tattvavit
durgamaṃ sthānamāpnoti hitvā dehamimaṃ nṛpa
32.36
sārathiśca yathā yuktvā sadaśvā susamāhitaḥ
deśamiṣṭaṃ nayatyāśu dhanvinaṃ puruṣarṣabha
32.37
tathaiva nṛpate yogī dhāraṇāsu samāhitaḥ
prāpnotyāśu paraṃ sthānaṃ lakṣaṃ mukta ivāśugaḥ
32.38
avekṣyātmani cātmānaṃ yogī tiṣṭhati yo'calaḥ
pāpaṃ hanti punītānāṃ padamāpnoti so'jaram
32.39
nābhyāṃ kaṇṭhe ca śīrṣe ca hṛdi vakṣasi pārśvayoḥ
darśane śravaṇe cāpi ghrāṇe cāmitavikrama
32.40
sthāneṣveteṣu yo yogī mahāvratasamāhitaḥ
ātmanā sūkṣmamātmānaṃ yuṅkte samyagviśāṃpate
32.41
sa śīghramacalaprakhyaṃ karma dagdhvā śubhāśubham
uttamaṃ yogamāsthāya yadīcchati vimucyate
32.42
yudhiṣṭhira uvāca-āhārānkīdṛśānkṛtvā kāni jitvā ca bhārata
yogī balamavāpnoti tadbhavānvaktumarhati
32.43
bhīṣma uvāca- kaṇānāṃ bhakṣaṇe yuktaḥ piṇyākasya ca bhārata
snehānāṃ varjane yukto yogī balamavāpnuyāt
32.44
bhuñjāno yāvakaṃ rūkṣaṃ dīrghakālamariṃdama
ekāhāro viśuddhātmā yogī balamavāpnuyāt
32.45
pakṣānmāsānṛtūṃścaitānsaṃvatsarānahastathā
apaḥ pītvā payomiśrā yogī balamavāpnuyāt
32.46
akhaṇḍamapi vā māṃsaṃ satataṃ manujeśvara
upoṣya samyak śuddhātmā yogī balamavāpnuyāt
32.47
kāmaṃ jitvā tathā krodhaṃ śītoṣṇe varṣameva ca
bhayaṃ śokaṃ tathā śvāsaṃ pauruṣānviṣayāṃstathā
32.48
aratiṃ durjayāṃ caiva ghorāṃ tṛṣṇāṃ ca pārthiva
sparśaṃ nidrāṃ tathā tandrīṃ durjayāṃ nṛpasattama
32.49
dīpayanti mahātmānaḥ sūkṣmamātmānamātmanā
vītarāgā mahāprajñā dhyānādhyayanasaṃpadā
32.50
durgastveṣa mahāpanthā brāhmaṇānāṃ vipaścitām
yaḥ kaścidbrajati hyasminkṣemeṇa bharatarṣabha
32.51
yathā kaścidvanaṃ ghoraṃ bahusarpasarīsṛpam
śvabhravattoyahīnaṃ ca durgamaṃ bahukaṇṭakam
32.52
abhakṣmaṭavīprāyaṃ dāvadagdhamahīruham
panthānaṃ taskarākīrṇa kṣemeṇābhipatedyuvā
32.53
yogamārga tathā'sādya yaḥ kaścidrajate dvijaḥ
kṣemeṇoparamenmārgādbahudoṣo hi sa smṛtaḥ
32.54
sustheyaṃ kṣuradhārāsu niśitāsu mahīpate
dhāraṇāsu tu yogasya duḥstheyamakṛtātmabhiḥ
32.55
vipannā dhāraṇāstāta nayanti na śubhāṃ gatim
netṛhīnā yathā nāvaḥ puruṣānarṇave nṛpa
32.56
yastu tiṣṭhati kaunteya dhāraṇāsu yathāvidhi
maraṇaṃ janma duḥkhaṃ ca sukhaṃ ca sa vimuñcati
32.57
nānāśāstreṣu niṣpannaṃ yogeṣvidamudāhṛtam
paraṃ yogasya yatkṛtyaṃ niścitaṃ tad dvijātiṣu
32.58
paraṃ hi tadbrahmamayaṃ mahātmanbrahmāṇamīśaṃ varadaṃ ca viṣṇum
bhavaṃ ca dharmaṃ ca ṣaḍānanaṃ ca yadbrahmaputrāṃśca mahānubhāvān
32.59
tamaśca kaṣṭaṃ sumahadrajaśca sattvaṃ viśuddhaṃ prakṛtiṃ parāṃ ca
siddhiṃ ca devīṃ varuṇasya patnīṃ tejaśca kṛtsnaṃ sumahacca dhairyam
32.60
tārādhipaṃ khe vimalaṃ satāraṃ viśvāṃśca devānuragānpitṝṃśca
śailāṃśca kṛtsnānudadhīṃśca ghorānnadīśca sarvāḥ savanānghanāṃśca
32.61
nāgāṃnnagān yakṣagaṇāndiśaśca gandharvasaṃghānpuruṣān striyaśca
parasparaṃ prāpya mahānmahātmā viśeta yogī na cirādvimuktaḥ
32.62
kathā ca yeyaṃ nṛpate prasaktā deve mahāvīryamatau śubheyam
yogī sa sarvānabhibhūya martyānnārāyaṇātmā kurute mahātmā
32.62.p1
iti śrīmahābhārate śatasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi yogavidhau triśatatamo'dhyāyaḥ
Linked texts (6)
- Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) — Sanskrit
- Brahmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Purāṇasāra (Mādhava Vidyāraṇya) — Mādhava Vidyāraṇya, Sanskrit
- Purāṇasāra — Sāyaṇa, Sanskrit
- Kṛtyakalpataru — Lakṣmīdhara Bhaṭṭa, Sanskrit
- Mokṣakāṇḍa — Lakṣmīdhara Bhaṭṭa, Sanskrit