Mokshadharma 33
Mokṣadharma 33
- Language
- Sanskrit
Contents
- 33.116 — 1 part
33.1
[10934]
yudhiṣṭhira uvāca —
samyaktvayā'yaṃ nṛpate varṇitaḥ śiṣṭasaṃmataḥ
yogamārgo yathānyāyaṃ śiṣyāyeha hitaiṣiṇā
33.2
sāṃkhye tvidānīṃ kātsnyena vidhiṃ prabrūhi pṛcchate
triṣu lokeṣu yajjñānaṃ sarvaṃ tadviditaṃ hi te
33.3
bhīṣma uvāca —
śṛṇu me tvamidaṃ sūkṣmaṃ sāṃkhyānāṃ viditātmanām
vihitaṃ yatibhiḥ sarvaiḥ kapilādibhirīśvaraiḥ
33.4
yasminna vibhramāḥ kecid dṛśyante manujarṣabha
guṇāśca yasminbahavo doṣahāniśca kevalā
33.5
jñānena parisaṃkhyāya sadoṣānviṣayānṛpa
mānuṣān durjayānkṛtsnānpaiśācānviṣayāṃstathā
33.6
rājasānviṣayān jñātvā yakṣāṇāṃ viṣayāṃstathā
viṣayānauragān jñātvā gāndharvaviṣayāṃstathā
33.7
pitṝṇāṃ viṣayān jñātvā tiryakṣu caratāṃ nṛpa
suparṇaviṣayān jñātvā marutāṃ viṣayāṃstathā
33.8
rājarṣiviṣayān jñātvā brahmarṣiviṣayāṃstathā
āsurānviṣayān jñātvā vaiśvadevāṃstathaiva ca
33.9
devarṣiviṣayān jñātvā yogānāmapi ceśvarān
prajāpatīnāṃ viṣayānbrahmaṇo viṣayāṃstathā
33.10
āyuṣaśca paraṃ kālaṃ loke vijñāya tattvataḥ
sukhasya ca paraṃ tattvaṃ vijñāya vadatāṃ vara
33.11
prāpte kāle ca yad duḥkhaṃ satataṃ viṣayaiṣiṇām
tiryakṣu patatāṃ duḥkhaṃ patatāṃ narake ca yat
33.12
svargasya ca guṇānkṛtsnāndoṣānsarvāṃśca bhārata
vedavāde'pi ye doṣā guṇā ye cāpi vaidikāḥ
33.13
jñānayoge ca ye doṣā guṇā yoge ca ye nṛpa
sāṃkhyajñāne ca ye doṣāstathaiva ca guṇā nṛpa
33.14
sattvaṃ daśaguṇaṃ jñātvā rajo navaguṇaṃ tathā
tamaścāṣṭaguṇaṃ jñātvā buddhiṃ saptaguṇāṃ tathā
33.15
ṣaḍguṇaṃ ca mano jñātvā nabhaḥ pañcaguṇaṃ tathā
buddhiṃ caturguṇāṃ jñātvā tamaśca triguṇaṃ tathā
33.16
dviguṇaṃ ca rajo jñātvā sattvamekaguṇaṃ punaḥ
mārga vijñāya tattvena pralaye prekṣaṇe tathā
33.17
jñānavijñānasaṃpannāḥ kāraṇairbhāvitāḥ śubhāḥ
prāpnuvanti śubhaṃ mokṣaṃ sūkṣmā iva nabhaḥ param
33.18
rūpeṇa dṛṣṭiṃ saṃyuktāṃ ghrāṇaṃ gandhaguṇena ca
śabde saktaṃ tathā śrotraṃ jihvāṃ rasaguṇeṣu ca
33.19
tanuṃ sparśe tathā saktāṃ vāyuṃ nabhasi cāśritam
mohaṃ tamasi saṃyuktaṃ lobhamartheṣu saṃśritam
33.20
viṣṇukrānte bale śakraṃ koṣṭhe saktaṃ tathā'nalam
apsu devīṃ samāsaktāmapastejasi saṃśritāḥ
33.21
tejo vāyau tu saṃsaktaṃ vāyuṃ nabhasi cāśritam
nabho mahati saṃyuktaṃ mahat buddhau ca saṃśritam
33.22
buddhiṃ tamasi saṃsaktāṃ tamo rajasi saṃśritam
rajaḥ sattve tathā saktaṃ sattvaṃ saktaṃ tathā''tmani
33.23
saktamātmānamīśe ca deve nārāyaṇe tathā
devaṃ mokṣe ca saṃsaktaṃ mokṣaṃ saktaṃ tu na kvacit
33.24
jñātvā sattvaguṇaṃ dehaṃ vṛtaṃ ṣoḍaśabhirguṇaiḥ
svabhāvaṃ cetanāṃ caiva jñātvā dehasamāśrite
33.25
madhyasthameka mātmānaṃ pāpaṃ yasminna vidyate
dvitīyaṃ karma vijñāya nṛpate viṣayaiṣiṇām
33.26
indriyāṇīndriyārthāṃśca sarvānmrātmani saṃśritān
durlabhatvaṃ ca mokṣasya vijñāya śrutipūrvakam
33.27
prāṇāpānau samānaṃ ca vyānodānau ca tattvataḥ
adhaścaivānilaṃ jñātvā pravahaṃ cānilaṃ punaḥ
33.28
sapta vātāṃstathā jñātvā saptadhā vihitānyutaḥ
prajāpatīnṛṣīṃścaiva mārgāṃścaiva bahūnrarān
33.29
saptarṣīṃśca bahūnjñātvā rājarṣīṃśca paraṃtapa
surarṣīnmahataścānyānbrahmarṣīnsūryasannibhān
33.30
aiśvaryāccyāvitāndṛṣṭvā kālena mahatā nṛpa
mahatāṃ bhūtasaṃghānāṃ śrutvā nāśaṃ ca pārthiva
33.31
gatiṃ cāpyaśubhāṃ jñātvā nṛpate pāpakarṣiṇām
vaitaraṇyāṃ ca yad duḥkhaṃ patitānāṃ yamakṣaye
33.32
yonīṣu ca vicitrāsu saṃsārānaśubhāṃstathā
jaṭhare cāśubhe vāsaṃ śoṇitodakabhājane
33.33
śleṣmamūtrapurīṣe ca tīvragandhasamanvite
śukraśoṇitasaṃghāte majjāsnāyuparigrahe
33.34
śirāśatasamākīrṇe navadvāre pure'śucau
vijñāya hitamātmānaṃ yogāṃśca vividhāṃnnṛpa
33.35
tāmasānāṃ ca jantūnāṃ ramaṇīyāvṛtātmanām
sāttvikānāṃ ca jantūnāṃ kutsitaṃ bharatarṣabha
33.36
garhitaṃ mahatāmarthe sāṃkhyānāṃ viditātmanām
upaplavāṃstathā ghorān śaśinastejasastathā
33.37
tārāṇāṃ patanaṃ dṛṣṭvā nakṣatrāṇāṃ ca paryayam
dvandvānāṃ viprayogaṃ ca vijñāya kṛpaṇaṃ nṛpa
33.38
anyonyabhakṣaṇaṃ dṛṣṭvā bhūtānāmapi cāśubham
bālye mohaṃ ca vijñāya kṣayaṃ dehasya cāśubham
33.39
rāge mohe ca saṃprāpte kvacitsattvaṃ samāśritam
sahasreṣu naraḥ kaścinmokṣabuddhiṃ samāśritaḥ
33.40
durlabhatvaṃ ca mokṣasya vijñāya śrutipūrvakam
bahumānamalabdheṣu labdhe madhyasthatāṃ punaḥ
33.41
viṣayāṇāṃ ca daurātmyaṃ vijñāya nṛpate punaḥ
gatāsūnāṃ ca kaunteya dehāndṛṣṭvā tathā'śubhān
33.42
vāsaṃ kuleṣu jantūnāṃ duḥkhaṃ vijñāya bhārata
brahmaghnānāṃ gatiṃ jñātvā patitānāṃ sudāruṇām
33.43
surāpāne ca saktānāṃ brāhmaṇānāṃ durātmanām
gurudāraprasaktānāṃ gatiṃ vijñāya cāśubhām
33.44
jananīṣu ca vartante ye na samyagyudhiṣṭhira
sadevakeṣu lokeṣu ye na vartanti mānavāḥ
33.45
tena jñānena vijñāya gatiṃ cāśubhakarmaṇām
tiryagyonigatānāṃ ca vijñāya gatayaḥ pṛthak
33.46
vedavādāṃstathā citrāṃnṛtūnāṃ paryayāṃstathā
kṣayaṃ saṃvatsarāṇāṃ ca māsānāṃ ca kṣayaṃ tathā
33.47
pakṣakṣayaṃ tathā dṛṣṭvā divasānāṃ ca saṃkṣayam
kṣayaṃ vṛddhiṃ ca candrasya dṛṣṭvā pratyakṣatastathā
33.48
vṛddhiṃ dṛṣṭvā samudrāṇāṃ kṣayaṃ teṣāṃ tathā punaḥ
kṣayaṃ dhanānāṃ dṛṣṭvā ca punarvṛddhiṃ tathaiva ca
33.49
saṃyogānāṃ kṣayaṃ dṛṣṭvā yugānāṃ ca viśeṣataḥ
kṣayaṃ ca dṛṣṭvā śailānāṃ kṣayaṃ ca saritāṃ tathā
33.50
varṇānāṃ ca kṣayaṃ dṛṣṭvā kṣayāntaṃ ca punaḥ punaḥ
jarā mṛtyustathā janma dṛṣṭvā duḥkhāni caiva ha
33.51
dehadoṣāṃstathā jñātvā teṣāṃ duḥkhaṃ ca tattvataḥ
dehaviklavatāṃ caiva samyagvijñāya tattvataḥ
33.52
ātmadoṣāṃśca vijñāya sarvānātmani saṃśritān
svadehādutthitān gandhāṃstathā vijñāya cāśubhān
33.53
yudhiṣṭhira uvāca- kānsvagātrodbhavāndoṣānpaśyasyamitavikrama
etanme saṃśayaṃ kṛtsnaṃ vaktumarhasi tattvataḥ
33.54
bhīṣma uvāca - pañca doṣānprabho dehe pravadanti manīṣiṇaḥ
mārgajñāḥ kāpilāḥ sāṃkhyāḥ śṛṇu tānarisūdan
33.55
kāmakrodhau bhayaṃ nidrā pañcamaḥ śvāsa ucyate
33.56
ete doṣāḥ śarīreṣu dṛśyante sarvadehinām
chindanti kṣamayā krodhaṃ kāmaṃ saṃkalpavarjanāt
33.57
sattvasaṃsevanānnidrāmapramādādbhayaṃ tathā
chindanti pañcamaṃ śvāsamalpāhāratayā nṛpa
33.58
guṇānguṇaśatairjñātvā doṣāndoṣaśatairapi
hetūnhetuśataiścaitraiścitrānvijñāya tattvataḥ
33.59
apāṃ phenopamaṃ lokaṃ viṣṇormāyāśatairvṛtam
citrabhittipratīkāśaṃ nalasāramanarthakam
33.60
tamaḥ śvabhranibhaṃ dṛṣṭvā varṣabudbudasaṃnibham
nāśaprāyaṃ sukhāddīnaṃ nāśottaramihāyaśam
33.61
rajastamasi saṃmagnaṃ paṅke dvipamivāvaśam
sāṃkhyā rājanmahāprājñāstyaktvā snehaṃ prajākṛtam
33.62
jñānayogena sāṃkhyena vyāpinā mahatā nṛpa
rājasānaśubhān gandhāṃstāmasāṃśca tathāvidhān
33.63
puṇyāṃśca sāttvikān gandhānsparśāndehasaṃśritān
chittvā''śu jñānaśastreṇa tapodaṇḍena bhārata
33.64
tato duḥkhodakaṃ ghoraṃ cintāśokamahāhradam
vyādhimṛtyumahāgrāhaṃ mahābhayamahoragam
33.65
tamaḥkūrmaṃ rajomīnaṃ prajñayā saṃtarantyuta
snehapaṅkaṃ jarādurgaṃ jñānadīpamarindama
33.66
karmāgādhaṃ satyatīraṃ sthitavratamarindama
hiṃsāśīghramahāvegaṃ nānārasasamākaram
33.67
nānāprītimahāratnaṃ duḥkhajvarasamīraṇam
śokavṛṣṇāmahāvartaṃ tīkṣṇavyādhimahāgajam
33.68
asthisaṅghātasaṃghaṭṭaṃ śleṣmaphenamarindama
dānamuktākaraṃ ghoraṃ śoṇitahradavidrumam
33.69
hasitotkṛṣṭanirghoṣaṃ nānājñānasudustaram
rodanāśrumalakṣāraṃ saṅgatyāgaparāyaṇam
33.70
putradārajalaukaughaṃ mitrabāndhavapattanam
ahiṃsāsatyamaryādaṃ prāṇatyāgamahormiṇam
33.71
vedāntagamanadvīpaṃ sarvabhūtadayodadhim
mokṣadurlabhaviṣayaṃ vaḍavāmukhasāgaram
33.72
taranti yatayaḥ siddhā jñānayānena bhārata
tīrtvā'tidustaraṃ janma viśanti vimalaṃ nabhaḥ
33.73
tatra tānsukṛtīnsāṃkhyānsūryo vahati raśmibhiḥ
padmatantuvadāviśya pravahanviṣayānnṛpa
33.74
tatra tānpravaho vāyuḥ pratigṛhṇāti bhārata
vītarāgānyatīn siddhānvīryayuktāṃstapodhanān
33.75
sūkṣmaḥ śītaḥ sugandhī ca sukhasparśaśca bhārata
saptānāṃ marutāṃ śreṣṭho lokāngacchati yaḥ śubhān
sa tānvahati kaunteya nabhasaḥ paramāṃ gatim
33.76
nabho vahati lokeśa rajasaḥ paramāṃ gatim
rajo vahati rājendra sattvasya paramāṃ gatim
33.77
sattvaṃ vahati śuddhātmanparaṃ nārāyaṇaṃ prabhum
prabhurvahati śuddhātmā paramātmānamātmanā
33.78
paramātmānamāsādya tadbhūtāyatanā'malāḥ
amṛtatvāya kalpante na nivartanti vā vibho
33.79
paramā sā gatiḥ pārtha nirdvandvānāṃ mahātmanām
satyārjavaratānāṃ vai sarvabhūtadayāvatām
33.80
yudhiṣṭhira uvāca-sthānamuttamamāsādya bhagavantaṃ sthiravratāḥ
ājanamamaraṇaṃ vā te smarantyuta na vā'nagha
33.81
yadatra tathyaṃ tanme tvaṃ yathāvadvaktumarhasi
tvadṛte puruṣaṃ nānyaṃ praṣṭumarhāmi kaurava
33.82
mokṣe doṣo mahāneṣa prāpya siddhigatānguṇān
yadi tatraiva vijñāne vartante yatayaḥ pare
33.83
pravṛttilakṣaṇaṃ dharmaṃ paśyāmi paramaṃ nṛpa
magnasya hi paraṃ jñānaṃ kiṃ na duḥkhataraṃ bhavet
33.84
bhīṣma uvāca —
yathānyāyaṃ tvayā tāta praśnaḥ pṛṣṭaḥ susaṃkaṭaḥ
budhānāpi saṃmohaḥ praśne'sminbharatarṣabha
33.85
atrāpi tattvaṃ paramaṃ śṛṇu samyaṅ mayeritam
buddhiśca paramā yatra kāpilānāṃ mahātmanām
33.86
indriyāṇyeva budhyante svadehe dehināṃ nṛpa
kāraṇānyātmanastāni sūkṣmaḥ paśyati taistu saḥ
33.87
ātmanā viprahīṇāni kāṣṭhakuḍyasamāni tu
vinaśyanti na saṃdehaḥ phenā iva mahārṇave
33.88
indriyaiḥ saha suptasya dehinaḥ śatrutāpana
sūkṣmaścarati sarvatra nabhasīva samīraṇaḥ
33.89
sa paśyati yathānyāyaṃ sparśāṃnspṛśati vā vibho
budhyamāno yathāpūrvamakhileneha bhārata
33.90
indriyāṇīha sarvāṇi sve sve sthāne yathāvidhi
anīśatvātpralīyante sarpā hataviṣā iva
33.91
indriyāṇāṃ tu sarveṣāṃ svasthāneṣveva sarvaśaḥ
ākramya gatayaḥ sūkṣmāścaratyātmā na saṃśayaḥ
33.92
sattvasya ca guṇānkṛtsnānrajasaśca guṇānpunaḥ
guṇāṃśca tamasaḥ sarvānguṇānbuddheśca bhārata
33.93
guṇāṃśca manasaścāpi nabhasaśca guṇāṃśca saḥ
guṇānvāyośca dharmātmansnehajāṃśca guṇānpunaḥ
33.94
apāṃ guṇāṃstathā pārtha pārthivāṃśca guṇānapi
sarvāṇyeva guṇairvyāpya kṣetrajñeṣu yudhiṣṭhira
33.95
ātmā ca vyāpti kṣetrajñaṃ karmaṇī ca śubhāśubhe
śiṣyā iva mahātmānamindriyāṇi ca taṃ prabho
33.96
prakṛtiṃ cāpyatikramya gacchatyātmānamavyayam
paraṃ nārāyaṇātmānaṃ nirdvandvaṃ prakṛteḥ param
33.97
vimuktaḥ puṇyapāpebhyaḥ praviṣṭastamanāmayam
paramātmānamaguṇaṃ na nivartati bhārata
33.98
śiṣṭaṃ tatra manastāta indriyāṇi ca bhārata
āgacchanti yathākālaṃ guroḥ saṃdeśakāriṇaḥ
33.99
śakyaṃ cālpena kālena śāntiṃ prāptuṃ guṇārthinā
evamuktena kaunteya yuktajñānena mokṣiṇā
33.100
sāṃkhyā rājanmahāprājñā gacchanti paramāṃ gatim
jñānenānena kaunteya tulyaṃ jñānaṃ na vidyate
33.101
atra te saṃśayo mā bhūjjñānaṃ sāṃkhyaṃ paraṃ matam
akṣaraṃ dhruvamevoktaṃ pūrṇaṃ brahma sanātanam
33.102
anādimadhyanidhanaṃ nirdvandvaṃ kartṛśāśvatam
kūṭasthaṃ caiva nityaṃ ca yadvadanti manīṣiṇaḥ
33.103
yataḥ sarvāḥ pravartante sargapralayavikriyāḥ
yacca śaṃsanti śāstreṣu vadanti paramarṣayaḥ
33.104
sarve viprāśca devāśca tathā śamavido janāḥ
brahmaṇyaṃ paramaṃ devamanantaṃ paramacyutam
33.105
prārthayantaśca taṃ viprā vadanti guṇabuddhayaḥ
samyagyuktāstathā yogāḥ sāṃkhyāścāmitadarśanāḥ
33.106
amūrttastasya kaunteya sāṃkhyaṃ mūrttiriti śrutiḥ
abhijñānāni tasyāhurmataṃ hi bharatarṣabha
33.107
dvividhānīha bhūtāni pṛthivyāṃ pṛthivīpate
jaṅgamāgamasaṃjñāni jaṅgamaṃ tu viśiṣyate
33.108
jñānaṃ mahadyaddhi mahatsu rājanvedeṣu sāṃkhyeṣu tathaiva yoge
yaccāpi dṛṣṭaṃ vividhaṃ purāṇe sāṃkhyāgataṃ tannikhilaṃ narendra
33.109
yaccetihāseṣu mahatsu dṛṣṭaṃ yaccārthaśāstre nṛpa śiṣṭajuṣṭe
jñānaṃ ca loke yadihāsti kiṃcitsāṃkhyāgataṃ tacca mahanmahātman
33.110
śamaśca dṛṣṭaḥ paramaṃ balaṃ ca jñānaṃ ca sūkṣmaṃ ca yathāvaduktam
tapāṃsi sūkṣmāṇi sukhāni caiva sāṃkhye yathāvadvihitāni rājan
33.111
viparyaye tasya hi pārtha devāngacchanti sāṃkhyāḥ satataṃ sukhena
tāṃścānusaṃcārtha tataḥ kṛtārthāḥ patanti vipreṣu yateṣu bhūyaḥ
33.112
hitvā ca dehaṃ praviśanti devaṃ divaukaso dyāmiva pārtha sāṃkhyāḥ
ato'dhikaṃ te'bhiratā mahārhe sāṃkhye dvijāḥ pārthiva śiṣṭajuṣṭe
33.113
teṣāṃ na tiryaggamanaṃ hi dṛṣṭaṃ nārvāggatiḥ pāpakṛtādhivāsaḥ
na vā pradhānā api te dvijātayo ye jñānametannṛpate'nuraktāḥ
33.114
sāṃkhyaṃ viśālaṃ paramaṃ purāṇaṃ mahārṇavaṃ vimalamudārakāntam
kṛtsnaṃ ca sāṃkhyaṃ nṛpate mahātmā nārāyaṇo dhārayate'prameyam
33.115
etanmayoktaṃ naradeva tattvaṃ nārāyaṇo viśvamidaṃ purāṇam
sa sargakāle ca karoti sargaṃ saṃhārakāle ca tadatti bhūyaḥ
33.116
saṃhṛtya sarvaṃ nijadehasaṃsthaṃ kṛtvā'psu śete jagadantarātmā
33.116.p1
iti śrīmahābhārate śatasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi sāṃkhyakathane ekādhikatriśatatamo'dhyāyaḥ
Linked texts (3)
- Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) — Sanskrit
- Brahmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Vedāntasiddhāntasaṃgraha — Vanamālī Miśra 1660, Sanskrit