Pramāṇa · Search · About · API

Mokshadharma 33

Mokṣadharma 33

Language
Sanskrit

Contents

33.1

[10934]
yudhiṣṭhira uvāca —
samyaktvayā'yaṃ nṛpate varṇitaḥ śiṣṭasaṃmataḥ
yogamārgo yathānyāyaṃ śiṣyāyeha hitaiṣiṇā

33.2

sāṃkhye tvidānīṃ kātsnyena vidhiṃ prabrūhi pṛcchate
triṣu lokeṣu yajjñānaṃ sarvaṃ tadviditaṃ hi te

33.3

bhīṣma uvāca —
śṛṇu me tvamidaṃ sūkṣmaṃ sāṃkhyānāṃ viditātmanām
vihitaṃ yatibhiḥ sarvaiḥ kapilādibhirīśvaraiḥ

33.4

yasminna vibhramāḥ kecid dṛśyante manujarṣabha
guṇāśca yasminbahavo doṣahāniśca kevalā

33.5

jñānena parisaṃkhyāya sadoṣānviṣayānṛpa
mānuṣān durjayānkṛtsnānpaiśācānviṣayāṃstathā

33.6

rājasānviṣayān jñātvā yakṣāṇāṃ viṣayāṃstathā
viṣayānauragān jñātvā gāndharvaviṣayāṃstathā

33.7

pitṝṇāṃ viṣayān jñātvā tiryakṣu caratāṃ nṛpa
suparṇaviṣayān jñātvā marutāṃ viṣayāṃstathā

33.8

rājarṣiviṣayān jñātvā brahmarṣiviṣayāṃstathā
āsurānviṣayān jñātvā vaiśvadevāṃstathaiva ca

33.9

devarṣiviṣayān jñātvā yogānāmapi ceśvarān
prajāpatīnāṃ viṣayānbrahmaṇo viṣayāṃstathā

33.10

āyuṣaśca paraṃ kālaṃ loke vijñāya tattvataḥ
sukhasya ca paraṃ tattvaṃ vijñāya vadatāṃ vara

33.11

prāpte kāle ca yad duḥkhaṃ satataṃ viṣayaiṣiṇām
tiryakṣu patatāṃ duḥkhaṃ patatāṃ narake ca yat

33.12

svargasya ca guṇānkṛtsnāndoṣānsarvāṃśca bhārata
vedavāde'pi ye doṣā guṇā ye cāpi vaidikāḥ

33.13

jñānayoge ca ye doṣā guṇā yoge ca ye nṛpa
sāṃkhyajñāne ca ye doṣāstathaiva ca guṇā nṛpa

33.14

sattvaṃ daśaguṇaṃ jñātvā rajo navaguṇaṃ tathā
tamaścāṣṭaguṇaṃ jñātvā buddhiṃ saptaguṇāṃ tathā

33.15

ṣaḍguṇaṃ ca mano jñātvā nabhaḥ pañcaguṇaṃ tathā
buddhiṃ caturguṇāṃ jñātvā tamaśca triguṇaṃ tathā

33.16

dviguṇaṃ ca rajo jñātvā sattvamekaguṇaṃ punaḥ
mārga vijñāya tattvena pralaye prekṣaṇe tathā

33.17

jñānavijñānasaṃpannāḥ kāraṇairbhāvitāḥ śubhāḥ
prāpnuvanti śubhaṃ mokṣaṃ sūkṣmā iva nabhaḥ param

33.18

rūpeṇa dṛṣṭiṃ saṃyuktāṃ ghrāṇaṃ gandhaguṇena ca
śabde saktaṃ tathā śrotraṃ jihvāṃ rasaguṇeṣu ca

33.19

tanuṃ sparśe tathā saktāṃ vāyuṃ nabhasi cāśritam
mohaṃ tamasi saṃyuktaṃ lobhamartheṣu saṃśritam

33.20

viṣṇukrānte bale śakraṃ koṣṭhe saktaṃ tathā'nalam
apsu devīṃ samāsaktāmapastejasi saṃśritāḥ

33.21

tejo vāyau tu saṃsaktaṃ vāyuṃ nabhasi cāśritam
nabho mahati saṃyuktaṃ mahat buddhau ca saṃśritam

33.22

buddhiṃ tamasi saṃsaktāṃ tamo rajasi saṃśritam
rajaḥ sattve tathā saktaṃ sattvaṃ saktaṃ tathā''tmani

33.23

saktamātmānamīśe ca deve nārāyaṇe tathā
devaṃ mokṣe ca saṃsaktaṃ mokṣaṃ saktaṃ tu na kvacit

33.24

jñātvā sattvaguṇaṃ dehaṃ vṛtaṃ ṣoḍaśabhirguṇaiḥ
svabhāvaṃ cetanāṃ caiva jñātvā dehasamāśrite

33.25

madhyasthameka mātmānaṃ pāpaṃ yasminna vidyate
dvitīyaṃ karma vijñāya nṛpate viṣayaiṣiṇām

33.26

indriyāṇīndriyārthāṃśca sarvānmrātmani saṃśritān
durlabhatvaṃ ca mokṣasya vijñāya śrutipūrvakam

33.27

prāṇāpānau samānaṃ ca vyānodānau ca tattvataḥ
adhaścaivānilaṃ jñātvā pravahaṃ cānilaṃ punaḥ

33.28

sapta vātāṃstathā jñātvā saptadhā vihitānyutaḥ
prajāpatīnṛṣīṃścaiva mārgāṃścaiva bahūnrarān

33.29

saptarṣīṃśca bahūnjñātvā rājarṣīṃśca paraṃtapa
surarṣīnmahataścānyānbrahmarṣīnsūryasannibhān

33.30

aiśvaryāccyāvitāndṛṣṭvā kālena mahatā nṛpa
mahatāṃ bhūtasaṃghānāṃ śrutvā nāśaṃ ca pārthiva

33.31

gatiṃ cāpyaśubhāṃ jñātvā nṛpate pāpakarṣiṇām
vaitaraṇyāṃ ca yad duḥkhaṃ patitānāṃ yamakṣaye

33.32

yonīṣu ca vicitrāsu saṃsārānaśubhāṃstathā
jaṭhare cāśubhe vāsaṃ śoṇitodakabhājane

33.33

śleṣmamūtrapurīṣe ca tīvragandhasamanvite
śukraśoṇitasaṃghāte majjāsnāyuparigrahe

33.34

śirāśatasamākīrṇe navadvāre pure'śucau
vijñāya hitamātmānaṃ yogāṃśca vividhāṃnnṛpa

33.35

tāmasānāṃ ca jantūnāṃ ramaṇīyāvṛtātmanām
sāttvikānāṃ ca jantūnāṃ kutsitaṃ bharatarṣabha

33.36

garhitaṃ mahatāmarthe sāṃkhyānāṃ viditātmanām
upaplavāṃstathā ghorān śaśinastejasastathā

33.37

tārāṇāṃ patanaṃ dṛṣṭvā nakṣatrāṇāṃ ca paryayam
dvandvānāṃ viprayogaṃ ca vijñāya kṛpaṇaṃ nṛpa

33.38

anyonyabhakṣaṇaṃ dṛṣṭvā bhūtānāmapi cāśubham
bālye mohaṃ ca vijñāya kṣayaṃ dehasya cāśubham

33.39

rāge mohe ca saṃprāpte kvacitsattvaṃ samāśritam
sahasreṣu naraḥ kaścinmokṣabuddhiṃ samāśritaḥ

33.40

durlabhatvaṃ ca mokṣasya vijñāya śrutipūrvakam
bahumānamalabdheṣu labdhe madhyasthatāṃ punaḥ

33.41

viṣayāṇāṃ ca daurātmyaṃ vijñāya nṛpate punaḥ
gatāsūnāṃ ca kaunteya dehāndṛṣṭvā tathā'śubhān

33.42

vāsaṃ kuleṣu jantūnāṃ duḥkhaṃ vijñāya bhārata
brahmaghnānāṃ gatiṃ jñātvā patitānāṃ sudāruṇām

33.43

surāpāne ca saktānāṃ brāhmaṇānāṃ durātmanām
gurudāraprasaktānāṃ gatiṃ vijñāya cāśubhām

33.44

jananīṣu ca vartante ye na samyagyudhiṣṭhira
sadevakeṣu lokeṣu ye na vartanti mānavāḥ

33.45

tena jñānena vijñāya gatiṃ cāśubhakarmaṇām
tiryagyonigatānāṃ ca vijñāya gatayaḥ pṛthak

33.46

vedavādāṃstathā citrāṃnṛtūnāṃ paryayāṃstathā
kṣayaṃ saṃvatsarāṇāṃ ca māsānāṃ ca kṣayaṃ tathā

33.47

pakṣakṣayaṃ tathā dṛṣṭvā divasānāṃ ca saṃkṣayam
kṣayaṃ vṛddhiṃ ca candrasya dṛṣṭvā pratyakṣatastathā

33.48

vṛddhiṃ dṛṣṭvā samudrāṇāṃ kṣayaṃ teṣāṃ tathā punaḥ
kṣayaṃ dhanānāṃ dṛṣṭvā ca punarvṛddhiṃ tathaiva ca

33.49

saṃyogānāṃ kṣayaṃ dṛṣṭvā yugānāṃ ca viśeṣataḥ
kṣayaṃ ca dṛṣṭvā śailānāṃ kṣayaṃ ca saritāṃ tathā

33.50

varṇānāṃ ca kṣayaṃ dṛṣṭvā kṣayāntaṃ ca punaḥ punaḥ
jarā mṛtyustathā janma dṛṣṭvā duḥkhāni caiva ha

33.51

dehadoṣāṃstathā jñātvā teṣāṃ duḥkhaṃ ca tattvataḥ
dehaviklavatāṃ caiva samyagvijñāya tattvataḥ

33.52

ātmadoṣāṃśca vijñāya sarvānātmani saṃśritān
svadehādutthitān gandhāṃstathā vijñāya cāśubhān

33.53

yudhiṣṭhira uvāca- kānsvagātrodbhavāndoṣānpaśyasyamitavikrama
etanme saṃśayaṃ kṛtsnaṃ vaktumarhasi tattvataḥ

33.54

bhīṣma uvāca - pañca doṣānprabho dehe pravadanti manīṣiṇaḥ
mārgajñāḥ kāpilāḥ sāṃkhyāḥ śṛṇu tānarisūdan

33.55

kāmakrodhau bhayaṃ nidrā pañcamaḥ śvāsa ucyate

33.56

ete doṣāḥ śarīreṣu dṛśyante sarvadehinām
chindanti kṣamayā krodhaṃ kāmaṃ saṃkalpavarjanāt

33.57

sattvasaṃsevanānnidrāmapramādādbhayaṃ tathā
chindanti pañcamaṃ śvāsamalpāhāratayā nṛpa

33.58

guṇānguṇaśatairjñātvā doṣāndoṣaśatairapi
hetūnhetuśataiścaitraiścitrānvijñāya tattvataḥ

33.59

apāṃ phenopamaṃ lokaṃ viṣṇormāyāśatairvṛtam
citrabhittipratīkāśaṃ nalasāramanarthakam

33.60

tamaḥ śvabhranibhaṃ dṛṣṭvā varṣabudbudasaṃnibham
nāśaprāyaṃ sukhāddīnaṃ nāśottaramihāyaśam

33.61

rajastamasi saṃmagnaṃ paṅke dvipamivāvaśam
sāṃkhyā rājanmahāprājñāstyaktvā snehaṃ prajākṛtam

33.62

jñānayogena sāṃkhyena vyāpinā mahatā nṛpa
rājasānaśubhān gandhāṃstāmasāṃśca tathāvidhān

33.63

puṇyāṃśca sāttvikān gandhānsparśāndehasaṃśritān
chittvā''śu jñānaśastreṇa tapodaṇḍena bhārata

33.64

tato duḥkhodakaṃ ghoraṃ cintāśokamahāhradam
vyādhimṛtyumahāgrāhaṃ mahābhayamahoragam

33.65

tamaḥkūrmaṃ rajomīnaṃ prajñayā saṃtarantyuta
snehapaṅkaṃ jarādurgaṃ jñānadīpamarindama

33.66

karmāgādhaṃ satyatīraṃ sthitavratamarindama
hiṃsāśīghramahāvegaṃ nānārasasamākaram

33.67

nānāprītimahāratnaṃ duḥkhajvarasamīraṇam
śokavṛṣṇāmahāvartaṃ tīkṣṇavyādhimahāgajam

33.68

asthisaṅghātasaṃghaṭṭaṃ śleṣmaphenamarindama
dānamuktākaraṃ ghoraṃ śoṇitahradavidrumam

33.69

hasitotkṛṣṭanirghoṣaṃ nānājñānasudustaram
rodanāśrumalakṣāraṃ saṅgatyāgaparāyaṇam

33.70

putradārajalaukaughaṃ mitrabāndhavapattanam
ahiṃsāsatyamaryādaṃ prāṇatyāgamahormiṇam

33.71

vedāntagamanadvīpaṃ sarvabhūtadayodadhim
mokṣadurlabhaviṣayaṃ vaḍavāmukhasāgaram

33.72

taranti yatayaḥ siddhā jñānayānena bhārata
tīrtvā'tidustaraṃ janma viśanti vimalaṃ nabhaḥ

33.73

tatra tānsukṛtīnsāṃkhyānsūryo vahati raśmibhiḥ
padmatantuvadāviśya pravahanviṣayānnṛpa

33.74

tatra tānpravaho vāyuḥ pratigṛhṇāti bhārata
vītarāgānyatīn siddhānvīryayuktāṃstapodhanān

33.75

sūkṣmaḥ śītaḥ sugandhī ca sukhasparśaśca bhārata
saptānāṃ marutāṃ śreṣṭho lokāngacchati yaḥ śubhān
sa tānvahati kaunteya nabhasaḥ paramāṃ gatim

33.76

nabho vahati lokeśa rajasaḥ paramāṃ gatim
rajo vahati rājendra sattvasya paramāṃ gatim

33.77

sattvaṃ vahati śuddhātmanparaṃ nārāyaṇaṃ prabhum
prabhurvahati śuddhātmā paramātmānamātmanā

33.78

paramātmānamāsādya tadbhūtāyatanā'malāḥ
amṛtatvāya kalpante na nivartanti vā vibho

33.79

paramā sā gatiḥ pārtha nirdvandvānāṃ mahātmanām
satyārjavaratānāṃ vai sarvabhūtadayāvatām

33.80

yudhiṣṭhira uvāca-sthānamuttamamāsādya bhagavantaṃ sthiravratāḥ
ājanamamaraṇaṃ vā te smarantyuta na vā'nagha

33.81

yadatra tathyaṃ tanme tvaṃ yathāvadvaktumarhasi
tvadṛte puruṣaṃ nānyaṃ praṣṭumarhāmi kaurava

33.82

mokṣe doṣo mahāneṣa prāpya siddhigatānguṇān
yadi tatraiva vijñāne vartante yatayaḥ pare

33.83

pravṛttilakṣaṇaṃ dharmaṃ paśyāmi paramaṃ nṛpa
magnasya hi paraṃ jñānaṃ kiṃ na duḥkhataraṃ bhavet

33.84

bhīṣma uvāca —
yathānyāyaṃ tvayā tāta praśnaḥ pṛṣṭaḥ susaṃkaṭaḥ
budhānāpi saṃmohaḥ praśne'sminbharatarṣabha

33.85

atrāpi tattvaṃ paramaṃ śṛṇu samyaṅ mayeritam
buddhiśca paramā yatra kāpilānāṃ mahātmanām

33.86

indriyāṇyeva budhyante svadehe dehināṃ nṛpa
kāraṇānyātmanastāni sūkṣmaḥ paśyati taistu saḥ

33.87

ātmanā viprahīṇāni kāṣṭhakuḍyasamāni tu
vinaśyanti na saṃdehaḥ phenā iva mahārṇave

33.88

indriyaiḥ saha suptasya dehinaḥ śatrutāpana
sūkṣmaścarati sarvatra nabhasīva samīraṇaḥ

33.89

sa paśyati yathānyāyaṃ sparśāṃnspṛśati vā vibho
budhyamāno yathāpūrvamakhileneha bhārata

33.90

indriyāṇīha sarvāṇi sve sve sthāne yathāvidhi
anīśatvātpralīyante sarpā hataviṣā iva

33.91

indriyāṇāṃ tu sarveṣāṃ svasthāneṣveva sarvaśaḥ
ākramya gatayaḥ sūkṣmāścaratyātmā na saṃśayaḥ

33.92

sattvasya ca guṇānkṛtsnānrajasaśca guṇānpunaḥ
guṇāṃśca tamasaḥ sarvānguṇānbuddheśca bhārata

33.93

guṇāṃśca manasaścāpi nabhasaśca guṇāṃśca saḥ
guṇānvāyośca dharmātmansnehajāṃśca guṇānpunaḥ

33.94

apāṃ guṇāṃstathā pārtha pārthivāṃśca guṇānapi
sarvāṇyeva guṇairvyāpya kṣetrajñeṣu yudhiṣṭhira

33.95

ātmā ca vyāpti kṣetrajñaṃ karmaṇī ca śubhāśubhe
śiṣyā iva mahātmānamindriyāṇi ca taṃ prabho

33.96

prakṛtiṃ cāpyatikramya gacchatyātmānamavyayam
paraṃ nārāyaṇātmānaṃ nirdvandvaṃ prakṛteḥ param

33.97

vimuktaḥ puṇyapāpebhyaḥ praviṣṭastamanāmayam
paramātmānamaguṇaṃ na nivartati bhārata

33.98

śiṣṭaṃ tatra manastāta indriyāṇi ca bhārata
āgacchanti yathākālaṃ guroḥ saṃdeśakāriṇaḥ

33.99

śakyaṃ cālpena kālena śāntiṃ prāptuṃ guṇārthinā
evamuktena kaunteya yuktajñānena mokṣiṇā

33.100

sāṃkhyā rājanmahāprājñā gacchanti paramāṃ gatim
jñānenānena kaunteya tulyaṃ jñānaṃ na vidyate

33.101

atra te saṃśayo mā bhūjjñānaṃ sāṃkhyaṃ paraṃ matam
akṣaraṃ dhruvamevoktaṃ pūrṇaṃ brahma sanātanam

33.102

anādimadhyanidhanaṃ nirdvandvaṃ kartṛśāśvatam
kūṭasthaṃ caiva nityaṃ ca yadvadanti manīṣiṇaḥ

33.103

yataḥ sarvāḥ pravartante sargapralayavikriyāḥ
yacca śaṃsanti śāstreṣu vadanti paramarṣayaḥ

33.104

sarve viprāśca devāśca tathā śamavido janāḥ
brahmaṇyaṃ paramaṃ devamanantaṃ paramacyutam

33.105

prārthayantaśca taṃ viprā vadanti guṇabuddhayaḥ
samyagyuktāstathā yogāḥ sāṃkhyāścāmitadarśanāḥ

33.106

amūrttastasya kaunteya sāṃkhyaṃ mūrttiriti śrutiḥ
abhijñānāni tasyāhurmataṃ hi bharatarṣabha

33.107

dvividhānīha bhūtāni pṛthivyāṃ pṛthivīpate
jaṅgamāgamasaṃjñāni jaṅgamaṃ tu viśiṣyate

33.108

jñānaṃ mahadyaddhi mahatsu rājanvedeṣu sāṃkhyeṣu tathaiva yoge
yaccāpi dṛṣṭaṃ vividhaṃ purāṇe sāṃkhyāgataṃ tannikhilaṃ narendra

33.109

yaccetihāseṣu mahatsu dṛṣṭaṃ yaccārthaśāstre nṛpa śiṣṭajuṣṭe
jñānaṃ ca loke yadihāsti kiṃcitsāṃkhyāgataṃ tacca mahanmahātman

33.110

śamaśca dṛṣṭaḥ paramaṃ balaṃ ca jñānaṃ ca sūkṣmaṃ ca yathāvaduktam
tapāṃsi sūkṣmāṇi sukhāni caiva sāṃkhye yathāvadvihitāni rājan

33.111

viparyaye tasya hi pārtha devāngacchanti sāṃkhyāḥ satataṃ sukhena
tāṃścānusaṃcārtha tataḥ kṛtārthāḥ patanti vipreṣu yateṣu bhūyaḥ

33.112

hitvā ca dehaṃ praviśanti devaṃ divaukaso dyāmiva pārtha sāṃkhyāḥ
ato'dhikaṃ te'bhiratā mahārhe sāṃkhye dvijāḥ pārthiva śiṣṭajuṣṭe

33.113

teṣāṃ na tiryaggamanaṃ hi dṛṣṭaṃ nārvāggatiḥ pāpakṛtādhivāsaḥ
na vā pradhānā api te dvijātayo ye jñānametannṛpate'nuraktāḥ

33.114

sāṃkhyaṃ viśālaṃ paramaṃ purāṇaṃ mahārṇavaṃ vimalamudārakāntam
kṛtsnaṃ ca sāṃkhyaṃ nṛpate mahātmā nārāyaṇo dhārayate'prameyam

33.115

etanmayoktaṃ naradeva tattvaṃ nārāyaṇo viśvamidaṃ purāṇam
sa sargakāle ca karoti sargaṃ saṃhārakāle ca tadatti bhūyaḥ

33.116

saṃhṛtya sarvaṃ nijadehasaṃsthaṃ kṛtvā'psu śete jagadantarātmā

33.116.p1

iti śrīmahābhārate śatasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi sāṃkhyakathane ekādhikatriśatatamo'dhyāyaḥ

Linked texts (3)