Mokshadharma 34
Mokṣadharma 34
- Language
- Sanskrit
Contents
- 34.49 — 2 parts
34.1
[11050]
yudhiṣṭhira uvāca—kiṃ tadakṣaramityuktaṃ yasmānnāvartate punaḥ
kiṃ ca tatkṣaramityuktaṃ yasmādāvartate punaḥ
34.2
akṣarakṣarayorvyaktiṃ pṛcchāmyarinisūdana
upalabdhuṃ mahābāho tattvena kurunandana
34.3
tvaṃ hi jñānanidhirviprairucyase vedapāragaiḥ
ṛṣibhiśca mahābhāgairyatibhiśca mahātmabhiḥ
34.4
śeṣamalpaṃ dinānāṃ te dakṣiṇāyanabhāskare
āvṛtte bhagavatyarke gantāsi paramāṃ gatim
34.5
tvayi pratigate śreyaḥ kutaḥ śroṣyāmahe vayam
kuruvaṃśapradīpastvaṃ jñānadīpena dīpyase
34.6
tadetacchrotumicchāmi tvattaḥ kurukulodvaha
na tṛpyāmīha rājendra śṛṇvannamṛtamīdṛśam
34.7
bhīṣma uvāca —
atra te vartayiṣyāmi itihāsaṃ purātanam
vasiṣṭhasya ca saṃvādaṃ karālajanakasya ca
34.8
vasiṣṭhaṃ śreṣṭhamāsīnamṛṣīṇāṃ bhāskaradyutim
papraccha janako rājā jñānaṃ naiḥśreyasaṃ param
34.9
paramadhyātmakuśalamadhyātmagatiniścayam
maitrāvaruṇimāsīnamabhivādya kṛtāñjaliḥ
34.10
svakṣaraṃ praśritaṃ vākyaṃ madhuraṃ cāpyanulbaṇam
papraccharṣivaraṃ rājā karālajanakaḥ purā
34.11
bhagavan śrotumicchāmi paraṃ brahma sanātanam
yasmānna punarāvṛttimāpnuvanti manīṣiṇaḥ
34.12
yacca tatkṣarāmityuktaṃ yannedaṃ kṣarate jagat
yaccākṣaramiti proktaṃ śivaṃ kṣemyamanāmayam
34.13
vasiṣṭha uvāca—
śrūyatāṃ pṛthivīpāla kṣaratīdaṃ yathā jagat
yanna kṣarati pūrveṇa yāvatkālena vā'pyatha
34.14
yugaṃ dvādaśasāhasraṃ kalpaṃ viddhi caturyugam
daśakalpaśatāvṛttamahastadbrāhmamucyate
34.15
rātriścaitāvatī rājanyasyānte pratibuddhyate
sṛjatyanantakammāṇaṃ mahāntaṃ bhūtamagrajam
34.16
mūrttimantamamūrttātmā viśvaṃ śambhuḥ svayambhuvaḥ
aṇimā laghimā prāptirīśānaṃ jyotiravyayam
34.17
sarvataḥ pāṇipādaṃ tatsarvato'kṣiśiromukham
sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati
34.18
hiraṇyagarbho bhagavāneṣa buddhiriti smṛtaḥ
mahāniti ca yogeṣu viriściriti cāpyajaḥ
34.19
sāṃkhye ca paṭhyate śāstre nāmābhirbahudhātmakaḥ
vicitrarūpo viśvātmā ekākṣara iti smṛtaḥ
34.20
vṛtaṃ naikātmakaṃ yena kṛtaṃ trailokyamātmanā
tathaiva bahurūpatvādviśvarūpa iti smṛtaḥ
34.21
eṣa vai vikriyāpannaḥ sṛjatyātmānamātmanā
ahaṃkāraṃ mahātejāḥ prajāpatimahaṃkṛtam
34.22
avyaktādvyaktamāpannaṃ vidyāsargaṃ vadanti tam
mahāntaṃ cāpyahaṅkāramavidyāsargameva ca
34.23
avidhiśca vidhiścaiva samutpannau tathaikataḥ
vidyā'vidyeti vikhyāte śrutiśāstrārthacintakaiḥ
34.24
bhūtasargamahaṅkārātṛtīyaṃ viddhi pārthiva
ahaṅkāreṣu sarveṣu caturthaṃ viddhi vaikṛtam
34.25
vāyurjyotirathākāśamāpo'tha pṛthivī tathā
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhastathaiva ca
34.26
evaṃ yugapadutpannaṃ daśavargamasaṃśayam
pañcamaṃ viddhi rājendra bhautikaṃ sargamarthavat
34.27
śrotraṃ tvakcakṣuṣī jihvā ghrāṇameva ca pañcamam
vākca hastau ca pādau ca pāyurmeḍhraṃ tathaiva ca
34.28
buddhīndriyāṇi caitāni tathā karmendriyāṇi ca
sambhūtatemporalānīha yugapanmanasā saha pārthiva
34.29
eṣā tattvacaturviṃśā sarvākṛtiṣu vartate
yāṃ jñātvā nābhifragmentśocanti brāhmaṇāstattvadarśinaḥ
34.30
etaddehaṃ samākhyātaṃ trailokye sarvadehiṣu
veditavyaṃ naraśreṣṭha sadevanaradānave
34.31
sayakṣabhūtagandharve sakinnaramahorage
sacāraṇapiśāce vai sadevarṣiniśācare
34.32
sadaṃśakīṭamaśake sapūtikṛmimūṣike
śuni śvapāke vaiṇye sacāṇḍāle sapulakase
34.33
hastyaśvakharaśārdūle savṛkṣe gavi caiva ha
yacca mūrttimayaṃ kiṃcitsarvvannaitannidarśanam
34.34
jale bhuvi tathā''kāśe nānyatreti viniścayaḥ
sthānaṃ dehavatāmāsīdityevamanuśuśruma
34.35
kṛtsnametāvattāta kṣarate vyaktasaṃjñitam
ahanyahani bhūtātmā tataḥ kṣara iti smṛtaḥ
34.36
etadakṣaramityuktaṃ kṣaratīdaṃ yathā jagat
jaganmohātmakaṃ prāhuravyaktādvyaktasaṃjñakam
34.37
mahāṃścaivāgrajo nityametatkṣaranidarśanam
kathitaṃ te mahārāja yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi
34.38
pañcaviṃśatitamo viṣṇurnistattvastattvasaṃjñitaḥ
tattvasaṃśrayaṇādetattvamāhurmanīṣiṇaḥ
34.39
yanmarttyamasṛjadvyaktaṃ tattanmūrtyādhitiṣṭhati
caturviṃśatitamo'vyakto hyamūrttaḥ pañcaviṃśakaḥ
34.40
sa eva hṛdi sarvāsu mūrttiṣvātiṣṭhate'ttvavān
kevalaścetano nityaḥ sarvvamūrttiramūrttimān
34.41
sargapralayadharmiṇyā sasargapralayātmakaḥ
gocare vartate nityaṃ nirguṇaṃ guṇasaṃjñitam
34.42
evameṣa mahānātmā sargapralayakovidaḥ
vikurvāṇaḥ prakṛtimānabhimanyatyabuddhimān
34.43
tamaḥsatvarajāyuktastāsu tāsviha yoniṣu
līyate pratibuddhatvādabuddhajanasevanāta
34.44
sahavāsavināśitvānnānyo'hamiti manyate
yo'haṃ so'hamiti hyuktvā guṇānevānuvartate
34.45
tamasā tāmasānbhāvānvividhānpratipadyate
rajasā rājasāṃścaiva sāttvikānsattvasaṃśrayāt
34.46
śuklalohitakṛṣṇā|ni rūpāṇyetāni trīṇi tu
sarvāṇyetāni rūpāṇi yānīha prākṛtāni vai
34.47
tāmasā nirayaṃ yānti rājasā mānuṣānatha
sāttvikā devalokāya gacchanti sukhabhāginaḥ
34.48
niṣkaikalyena pāpena tiryagyonimavāpnuyāt
puṇyapāpena mānuṣyaṃ puṇyenaikena devatāḥ
34.49
evamavyaktaviṣayaṃ kṣaramāhurmanīṣiṇaḥ
pañcaviṃśatitamo yo'yaṃ jñānādeva pravartate
34.49.p1
[11091]
34.49.p2
itiśrīmahābhārate śatasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi vasiṣṭhakarālajanakasaṃvāde dvayadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ || 302
Linked texts (3)
- Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) — Sanskrit
- Brahmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Sāmbapurāṇa — Sanskrit