Mokshadharma 37
Mokṣadharma 37
- Language
- Sanskrit
37.1
janaka uvāca —
akṣarakṣarayoreṣa dvayoḥ sambandha iṣyate
strīpuṃsorvā'pi bhagavansambandhastadvaducyate
37.2
ṛte tu puruṣaṃ neha strī garbhaṃ dhārayatyuta
ṛte striyaṃ na puruṣo rūpaṃ nirvartayettathā
37.3
anyonyasyābhisambandhādanyonyaguṇasaṃśrayāt
rūpaṃ nirvartayatyetadevaṃ sarvāsu yoniṣu
37.4
ratyarthamabhisambandhādanyonyaguṇasaṃśrayāt
ṛtau nirvartyate rūpaṃ tadvakṣyāmi nidarśanam
37.5
ye guṇāḥ puruṣasyeha ye ca mātṛguṇāstathā
asthi snāyuśca majjā ca jānīmaḥ pitṛto guṇāḥ
37.6
tvaṅmāṃsaṃ śoṇitaṃ ceti mātṛjānyapi śuśruma
evametad dvijaśreṣṭha vede śāstre ca paṭhyate
37.7
pramāṇaṃ yatsvavedoktaṃ śāstroktaṃ yacca paṭhyate
vedaśāstradvayaṃ caiva pramāṇaṃ tatsanātanam
37.8
anyonyaguṇasaṃrodhādanyonyaguṇasaṃśrayāt
evamevābhisambaddhau nityaṃ prakṛtipūruṣau
37.9
paśyāmi bhagavaṃstasmānmokṣadharmo na vidyate
athavā'nantarakṛtaṃ kiñcideva nidarśanam
tanmamācakṣva tattvena pratyakṣā hyasi sarvadā
37.10
mokṣakāmā vayaṃ cāpi kāṅkṣāmo yadanāmayam
adehaṃmajaraṃ nityamatīndriyamanīśvaram
37.11
vasiṣṭha uvāca —
yadetaduktaṃ bhavatā vedaśāstranidarśanam
evametadyathā caitannigṛhṇāti tathā bhavān
37.12
dhāryate hi tvayā graṃtha ubhayorvedaśāstrayoḥ
na ca granthasya tattvajño yathā tattvaṃ nareśvara
37.13
yo hi vede ca śāstre ca granthadhāraṇatatparaḥ
na ca granthārthatattvajñastasya taddhāraṇaṃ vṛthā
37.14
bhāraṃ sa vahate tasya granthasyārthaṃ na vetti yaḥ
yastu granthārthatattvajño nāsya granthāgamo vṛthā
37.15
granthasyārthasya pṛṣṭaḥ saṃstādṛśo vaktumarhati
yathā tattvābhigamanādarthaṃ tasya sa vindati
37.16
na yaḥ saṃsatsu kathayedvranthārthaṃ sthūlabuddhimān
sa kathaṃ mandavijñāno granthaṃ vakṣyati nirṇayāt
37.17
nirṇayaṃ cāpi cchidrātmā na taṃ vakṣyati tattvataḥ
sopahāsātmatāmeti yasmāttaccaivātmavānapi
37.18
tasmāttvaṃ śṛṇu rājendra yathaitadanudṛśyate
yāthātathyena sāṅkhyeṣu yogeṣu ca mahātmasu
37.19
yadeva yogāḥ paśyanti sāṅkhyaistadanugamyate
evaṃ sāṅkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa buddhimān
37.20
tvaṅmāṃsaṃ rudhiraṃ medaḥ pittaṃ majjā ca snāyu ca
atha caindriyakaṃ tāta tadbhavānidamaha mām
37.21
dravyād dravyasya nirvṛttirindriyādindriyaṃ tathā
dehāddehavāpnoti bījādbījaṃ tathaiva ca
37.22
nirindriyasyābījasya nirdravyasyāpyadehinaḥ
kathaṃ guṇā bhaviṣyanti nirguṇatvānmahātmanaḥ
37.23
guṇā guṇeṣu jāyante tatraiva niviśanti ca
evaṃ guṇāḥ prakṛtito jāyante niviśanti ca
37.24
tvaṅ māṃsaṃ rudhiraṃ medaḥ pittaṃ majjā'sthi snāyu ca
aṣṭau tānyatha śukreṇa jānīhi prākṛtāni vai
37.25
pumāṃścaivāpumāṃścaiva trailiṅgyaṃ prākṛtaṃ smṛtam
na vā'pumānpumāṃścaiva sa liṅgītyābhidhīyate
37.26
aliṅgātprakṛtirliṅgai rupālabhyati sā''tmajaiḥ
yathā puṣpaphalairnityamamṛtavo'mūrtayastathā
37.27
evamapyanumānena hyaliṅgādupalabhyate
pañcaviṃśatimastāta liṅgeṣu niyatātmakaḥ
37.28
anādinidhano'nantaḥ sarvadarśī nirāmayaḥ
kevalaṃ tvābhimānitvādguṇeṣu guṇa ucyate
37.29
guṇā guṇavataḥ santi nirguṇasya kuto guṇāḥ
tasmādevaṃ vijānanti ye janā guṇadarśinaḥ
37.30
yadā tveṣa guṇānetānaprākṛtānabhimanyate
tadā sa guṇahānyaitaṃ paramevānupaśyati
37.31
yattad buddheḥ paraṃ prāhuḥ sāṅkhyayogāśca sarvaśaḥ
budhyamānaṃ mahāprājñamabuddhaparivarjanāt
37.32
aprabuddhamathāvyaktamagaṇaṃ prāhureśvaram
nirguṇaṃ ceśvaraṃ nityamadhiṣṭhātārameva ca
37.33
prakṛteśca guṇānāṃ ca pañcaviṃśatikaṃ budhāḥ
sāṅkhyayoge ca kuśalā budhyante paramaiṣiṇaḥ
37.34
yadā prabuddhā hyavyaktamavasthājanmabhīravaḥ
budhyamānaṃ prabudhyanti gamayanti samaṃ tadā
37.35
etannidarśanaṃ samyagasamyaganidarśanam
budhyamānāprabuddhānāṃ pṛthakpṛthagarindama
37.36
paraspareṇaitaduktaṃ kṣarākṣaranidarśanam
ekatvamakṣaraṃ prāhurnānātvaṃ kṣaramucyate
37.37
pañcaviṃśatiniṣṭho'yaṃ yadā samyakpravartate
ekatvaṃ darśanaṃ cāsya nānātvaṃ cāpyadarśanam
37.38
tattvānistattvayoretatpṛthageva nidarśanam
pañcaviṃśatisargaṃ tu tattvamāhurmanīṣiṇaḥ
37.39
nistattvaṃ pañcaviṃśasya paramāhurnidarśanam
sargasya vargamācāraṃ tattvaṃ tattvātsanātanam
Linked texts (3)
- Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) — Sanskrit
- Brahmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Subhāṣitaratnabhāṇḍāgāra — Kāśīnātha Pāṇḍuraṅga Paraba 1886, Sanskrit