Pramāṇa · Search · About · API

Mokshadharma 38

Mokṣadharma 38

Language
Sanskrit

Contents

38.1

[11203]
janaka uvāca—
nānātvaikatvamityuktaṃ tvayaitahṛṣisattama
paśyāmyetaddhi sandigdhametayorvai nidarśanam

38.2

tathā'buddhaprabuddhābhyāṃ budhyamānasya cānagha
sthūlabuddhyā na paśyāmi tattvametanna saṃśayaḥ

38.3

akṣarakṣarayoktaṃ tvayā yadapi kāraṇam
tadapyasthirabuddhitvātpranaṣṭamiva me'nagha

38.4

tadetacchrotumicchāmi nānātvaikatvadarśanam
buddhaṃ cāpratibuddhaṃ ca budhyamānaṃ ca tattvataḥ

38.5

vidyāvidye ca bhagavannakṣaraṃ kṣarameva ca
sāṅkhyaṃ yogaṃ ca kātsnyena pṛthakcaivāpṛthakca ha

38.6

vasiṣṭha uvāca —
hanta te saṃpravakṣyāmi yadetadanupṛcchasi
yogakṛtyaṃ mahārāja pṛthageva śṛṇuṣva me

38.7

yogakṛtyaṃ tu yogānāṃ dhyānameva paraṃ balam
taccāpi dvividhaṃ dhyānamāhurvidyāvido janāḥ

38.8

ekāgratā ca manasaḥ prāṇāyāmastathaiva ca
prāṇāyāmastu saguṇo nirguṇo manasastathā

38.9

mūtrotsargapurīṣe ca bhojane ca narādhipa
trikālaṃ nābhiyuñjīta śeṣaṃ yuñjīta tatparaḥ

38.10

indriyāṇīndriyārthebhyo nivṛtya manasā śuciḥ
daśadvādaśabhirvāpi caturviṃśātparaṃ tataḥ

38.11

saṃcodanābhirmatimānātmānaṃ codayedatha
tiṣṭhantamajaraṃ taṃ tu yattaduktaṃ manīṣibhiḥ

38.12

taiścātmā satataṃ jñeya ityevamanuśuśruma
vrataṃ hyahīnamanaso nānyatheti viniścayaḥ

38.13

visuktaḥ sarvasaṅgebhyo laghvāhāro jitendriyaḥ
pūrvarātre pararātre dhārayīta mano''tmani

38.14

sthirīkṛtyendriyagrāmaṃ manasā mithileśvara
mano buddhyā sthiraṃ kṛtvā pāṣāṇa iva niścalaḥ

38.15

sthāṇuvaccāpyakampaḥ syādgirivaccāpi niścalaḥ
buddhyā vidhividhānajñāstadā yuktaṃ pracakṣate

38.16

na śṛṇoti na cāghrāti na rasayati na paśyati
na ca sparśaṃ vijānāti na saṃkalpayate manaḥ

38.17

na cābhimanyate kiṃcinna ca budhyati kāṣṭhavat
tadā prakṛtimāpannaṃ yuktamāhurmanīṣiṇaḥ

38.18

nirvāte hi yathā dīpyandīdastadvatprakāśate
nirliṅgo'vicalaścordhvaṃ na tiryaggatimāpnuyāt

38.19

tadā tamanupaśyeta yasmindṛṣṭe'nukathyate
hṛdayastho'ntarātmeti jñeyo jñastāta madvidhaiḥ

38.20

vidhūma iva saptārcirāditya iva raśmimān
vaidyuto'gnirivākāśe dṛśyate''tmā tathā''tmani

38.21

ye paśyanti mahātmāno dhṛtimanto manīṣiṇaḥ
brāhmaṇā brahmayonisyā hyayonimamṛtātmakam

38.22

tadevāhuraṇubhyo'ṇu tanmahadkyo mahattaram
tattattvaṃ sarvabhūteṣu dhruvaṃ tiṣṭhannadṛśyate

38.23

buddhidravyeṇa dṛśyeta manodīpena lokakṛt
mahatastamasastāta pāre tiṣṭhanna tāmasaḥ

38.24

sa tamonud ityuktaḥ sarvajñairvedapāragaiḥ
vimalo vitamaskaśca nirliṅgo'liṅgasaṃjñitaḥ

38.25

yoga eṣa hi yogānāṃ kimanyadyogalakṣaṇam
evaṃ paśyaṃ prapaśyanti ātmānamajaraṃ param

38.26

yogadarśanametāvaduktaṃ te tattvato mayā
sāṅkhyajñānaṃ pravakṣyāmi parisaṅkhyānadarśanam

38.27

avyaktamāhuḥ prakṛtiṃ parāṃ prakṛtivādinaḥ
tasmānmahatsamutpannaṃ dvitīyaṃ rājasattama

38.28

ahaṅkārastu mahatastṛtīyamiti naḥ śrutam
pañcabhūtānyahaṅkārādāhuḥ sāṅkhyātmadarśinaḥ

38.29

etāḥ prakṛtayaścāṣṭau vikārāścāpi ṣoḍaśa
pañca caiva viśeṣā vai tathā pañcendriyāṇi ca

38.30

etāvadeva tattvānāṃ sāṅkhyamāhurmanīṣiṇaḥ
sāṅkhye vidhividhānajñā nityaṃ sāṅkhyapathe ratāḥ

38.31

yasmādyadabhijāyeta tattatraiva pralīyate
līyate pratilomāni sṛjyante cāntarātmanā

38.32

anulomena jāyante līyante pratilomataḥ
guṇā guṇeṣu satataṃ sāgarasyormayo yathā

38.33

sargapralaya etāvānprakṛternṛpasattama
ekatvaṃ pralaye cāsya bahutvaṃ ca yadāsṛjat

38.34

evameva ca rājendra vijñeyaṃ jñānakovidaiḥ
adhiṣṭhātāramavyaktamasyāpyetannidarśanam

38.35

ekatvaṃ ca bahutvaṃ ca prakṛterarthatattvavit
ekatvaṃ pralaye cāsya bahutvaṃ ca pravarttanāt

38.36

bahudhātmā prakurvīta prakṛtiṃ prasavātmikām
tacca kṣetraṃ mahānātmā pañcaviṃśo'dhitiṣṭhati

38.37

adhiṣṭhāteti rājendra procyate yatisattamaiḥ
adhiṣṭhānādadhiṣṭhātā kṣetrāṇāmiti naḥ śrutam

38.38

kṣetraṃ jānāti cāvyaktaṃ kṣetrajña iti cocyate
avyaktike praviśate puruṣaśceti kathyate

38.39

anyadeva ca kṣetraṃ syādanyaḥ kṣetrajña ucyate
kṣetramavyaktamityuktaṃ jñātāraṃ pañcaviṃśakam

38.40

anyadeva ca jñānaṃ syādanyajjñeyaṃ taducyate
jñānamavyaktamityuktaṃ jñeyo vai pañcaviṃśakaḥ

38.41

avyaktaṃ kṣetramityuktaṃ tathā sattvaṃ tatheśvaraḥ
anīśvaramasattvaṃ ca tattvaṃ tatpañcaviṃśakam

38.42

sāṅkhyadarśanametāvatparisaṃkhyānudarśanam
sāṃkhyāḥ prakurvate caiva prakṛtiṃ ca pracakṣate

38.44

tattvāni ca caturviṃśatparisaṅkhyāya tattvataḥ
sāṅkhyāḥ saha prakṛtyā tu nistattvaḥ pañcaviṃśakaḥ 43
pañcaviṃśo'prakṛtyātmā budhyamāna iti smṛtaḥ
yadā tu budhyate''tmānaṃ tadā bhavati kevalaḥ

38.45

samyagdarśanametāvadbhāṣitaṃ tava tattvataḥ
evametadvijānantaḥ sāmyatāṃ pratiyāntyuta

38.46

samyaṅ nidarśanaṃ nāma pratyakṣaṃ prakṛtestathā
guṇatattvādyathaitāni nirguṇebhyastathā bhavet

38.47

na tvevaṃ vartamānānāmāvṛttirvidyate punaḥ
vidyate'kṣarabhāvatvādaparaṃ paramavyayam

38.48

paśyerannaikamattayo na samyakteṣu darśanam
te vyaktaṃ pratipadyante punaḥ punararindama

38.49

sarvametadvijānanto na sarvasya prabodhanāt
vyaktībhūtā bhaviṣyanti vyaktasya vaśavartinaḥ

38.50

sarvamavyaktamityuktamasarvaḥ pañcaviṃśakaḥ
ya enamabhijānanti na bhayaṃ teṣu vidyate

38.50.p1

[11253]

38.50.p2

itiśrīmahābhārate śatasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi vasiṣṭhakarālajanakasaṃvāde ṣaḍadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ || 306

Linked texts (4)