Mokshadharma 38
Mokṣadharma 38
- Language
- Sanskrit
Contents
- 38.50 — 2 parts
38.1
[11203]
janaka uvāca—
nānātvaikatvamityuktaṃ tvayaitahṛṣisattama
paśyāmyetaddhi sandigdhametayorvai nidarśanam
38.2
tathā'buddhaprabuddhābhyāṃ budhyamānasya cānagha
sthūlabuddhyā na paśyāmi tattvametanna saṃśayaḥ
38.3
akṣarakṣarayoktaṃ tvayā yadapi kāraṇam
tadapyasthirabuddhitvātpranaṣṭamiva me'nagha
38.4
tadetacchrotumicchāmi nānātvaikatvadarśanam
buddhaṃ cāpratibuddhaṃ ca budhyamānaṃ ca tattvataḥ
38.5
vidyāvidye ca bhagavannakṣaraṃ kṣarameva ca
sāṅkhyaṃ yogaṃ ca kātsnyena pṛthakcaivāpṛthakca ha
38.6
vasiṣṭha uvāca —
hanta te saṃpravakṣyāmi yadetadanupṛcchasi
yogakṛtyaṃ mahārāja pṛthageva śṛṇuṣva me
38.7
yogakṛtyaṃ tu yogānāṃ dhyānameva paraṃ balam
taccāpi dvividhaṃ dhyānamāhurvidyāvido janāḥ
38.8
ekāgratā ca manasaḥ prāṇāyāmastathaiva ca
prāṇāyāmastu saguṇo nirguṇo manasastathā
38.9
mūtrotsargapurīṣe ca bhojane ca narādhipa
trikālaṃ nābhiyuñjīta śeṣaṃ yuñjīta tatparaḥ
38.10
indriyāṇīndriyārthebhyo nivṛtya manasā śuciḥ
daśadvādaśabhirvāpi caturviṃśātparaṃ tataḥ
38.11
saṃcodanābhirmatimānātmānaṃ codayedatha
tiṣṭhantamajaraṃ taṃ tu yattaduktaṃ manīṣibhiḥ
38.12
taiścātmā satataṃ jñeya ityevamanuśuśruma
vrataṃ hyahīnamanaso nānyatheti viniścayaḥ
38.13
visuktaḥ sarvasaṅgebhyo laghvāhāro jitendriyaḥ
pūrvarātre pararātre dhārayīta mano''tmani
38.14
sthirīkṛtyendriyagrāmaṃ manasā mithileśvara
mano buddhyā sthiraṃ kṛtvā pāṣāṇa iva niścalaḥ
38.15
sthāṇuvaccāpyakampaḥ syādgirivaccāpi niścalaḥ
buddhyā vidhividhānajñāstadā yuktaṃ pracakṣate
38.16
na śṛṇoti na cāghrāti na rasayati na paśyati
na ca sparśaṃ vijānāti na saṃkalpayate manaḥ
38.17
na cābhimanyate kiṃcinna ca budhyati kāṣṭhavat
tadā prakṛtimāpannaṃ yuktamāhurmanīṣiṇaḥ
38.18
nirvāte hi yathā dīpyandīdastadvatprakāśate
nirliṅgo'vicalaścordhvaṃ na tiryaggatimāpnuyāt
38.19
tadā tamanupaśyeta yasmindṛṣṭe'nukathyate
hṛdayastho'ntarātmeti jñeyo jñastāta madvidhaiḥ
38.20
vidhūma iva saptārcirāditya iva raśmimān
vaidyuto'gnirivākāśe dṛśyate''tmā tathā''tmani
38.21
ye paśyanti mahātmāno dhṛtimanto manīṣiṇaḥ
brāhmaṇā brahmayonisyā hyayonimamṛtātmakam
38.22
tadevāhuraṇubhyo'ṇu tanmahadkyo mahattaram
tattattvaṃ sarvabhūteṣu dhruvaṃ tiṣṭhannadṛśyate
38.23
buddhidravyeṇa dṛśyeta manodīpena lokakṛt
mahatastamasastāta pāre tiṣṭhanna tāmasaḥ
38.24
sa tamonud ityuktaḥ sarvajñairvedapāragaiḥ
vimalo vitamaskaśca nirliṅgo'liṅgasaṃjñitaḥ
38.25
yoga eṣa hi yogānāṃ kimanyadyogalakṣaṇam
evaṃ paśyaṃ prapaśyanti ātmānamajaraṃ param
38.26
yogadarśanametāvaduktaṃ te tattvato mayā
sāṅkhyajñānaṃ pravakṣyāmi parisaṅkhyānadarśanam
38.27
avyaktamāhuḥ prakṛtiṃ parāṃ prakṛtivādinaḥ
tasmānmahatsamutpannaṃ dvitīyaṃ rājasattama
38.28
ahaṅkārastu mahatastṛtīyamiti naḥ śrutam
pañcabhūtānyahaṅkārādāhuḥ sāṅkhyātmadarśinaḥ
38.29
etāḥ prakṛtayaścāṣṭau vikārāścāpi ṣoḍaśa
pañca caiva viśeṣā vai tathā pañcendriyāṇi ca
38.30
etāvadeva tattvānāṃ sāṅkhyamāhurmanīṣiṇaḥ
sāṅkhye vidhividhānajñā nityaṃ sāṅkhyapathe ratāḥ
38.31
yasmādyadabhijāyeta tattatraiva pralīyate
līyate pratilomāni sṛjyante cāntarātmanā
38.32
anulomena jāyante līyante pratilomataḥ
guṇā guṇeṣu satataṃ sāgarasyormayo yathā
38.33
sargapralaya etāvānprakṛternṛpasattama
ekatvaṃ pralaye cāsya bahutvaṃ ca yadāsṛjat
38.34
evameva ca rājendra vijñeyaṃ jñānakovidaiḥ
adhiṣṭhātāramavyaktamasyāpyetannidarśanam
38.35
ekatvaṃ ca bahutvaṃ ca prakṛterarthatattvavit
ekatvaṃ pralaye cāsya bahutvaṃ ca pravarttanāt
38.36
bahudhātmā prakurvīta prakṛtiṃ prasavātmikām
tacca kṣetraṃ mahānātmā pañcaviṃśo'dhitiṣṭhati
38.37
adhiṣṭhāteti rājendra procyate yatisattamaiḥ
adhiṣṭhānādadhiṣṭhātā kṣetrāṇāmiti naḥ śrutam
38.38
kṣetraṃ jānāti cāvyaktaṃ kṣetrajña iti cocyate
avyaktike praviśate puruṣaśceti kathyate
38.39
anyadeva ca kṣetraṃ syādanyaḥ kṣetrajña ucyate
kṣetramavyaktamityuktaṃ jñātāraṃ pañcaviṃśakam
38.40
anyadeva ca jñānaṃ syādanyajjñeyaṃ taducyate
jñānamavyaktamityuktaṃ jñeyo vai pañcaviṃśakaḥ
38.41
avyaktaṃ kṣetramityuktaṃ tathā sattvaṃ tatheśvaraḥ
anīśvaramasattvaṃ ca tattvaṃ tatpañcaviṃśakam
38.42
sāṅkhyadarśanametāvatparisaṃkhyānudarśanam
sāṃkhyāḥ prakurvate caiva prakṛtiṃ ca pracakṣate
38.44
tattvāni ca caturviṃśatparisaṅkhyāya tattvataḥ
sāṅkhyāḥ saha prakṛtyā tu nistattvaḥ pañcaviṃśakaḥ 43
pañcaviṃśo'prakṛtyātmā budhyamāna iti smṛtaḥ
yadā tu budhyate''tmānaṃ tadā bhavati kevalaḥ
38.45
samyagdarśanametāvadbhāṣitaṃ tava tattvataḥ
evametadvijānantaḥ sāmyatāṃ pratiyāntyuta
38.46
samyaṅ nidarśanaṃ nāma pratyakṣaṃ prakṛtestathā
guṇatattvādyathaitāni nirguṇebhyastathā bhavet
38.47
na tvevaṃ vartamānānāmāvṛttirvidyate punaḥ
vidyate'kṣarabhāvatvādaparaṃ paramavyayam
38.48
paśyerannaikamattayo na samyakteṣu darśanam
te vyaktaṃ pratipadyante punaḥ punararindama
38.49
sarvametadvijānanto na sarvasya prabodhanāt
vyaktībhūtā bhaviṣyanti vyaktasya vaśavartinaḥ
38.50
sarvamavyaktamityuktamasarvaḥ pañcaviṃśakaḥ
ya enamabhijānanti na bhayaṃ teṣu vidyate
38.50.p1
[11253]
38.50.p2
itiśrīmahābhārate śatasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi vasiṣṭhakarālajanakasaṃvāde ṣaḍadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ || 306
Linked texts (4)
- Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) — Sanskrit
- Brahmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Kṛtyakalpataru — Lakṣmīdhara Bhaṭṭa, Sanskrit
- Mokṣakāṇḍa — Lakṣmīdhara Bhaṭṭa, Sanskrit