Pramāṇa · Search · About · API

Mokshadharma 39

Mokṣadharma 39

Language
Sanskrit

Contents

39.1

vasiṣṭha uvāca—
sāṃkhyadarśanametāvaduktaṃ te nṛpasattama
vidyāvidye tvidānīṃ me tvaṃ nibodhānupūrvaśaḥ

39.2

avidyāmāhuravyaktaṃ sargapralayadharmi vai
sargapralayanirmuktāṃ vidyāṃ vai pañcaviṃśakaḥ

39.3

parasparasya vidyāṃ vai tvaṃ nibodhānupūrvaśaḥ
yathoktamṛṣibhistāta sāṅkhyasyābhinidarśanam

39.4

karmendriyāṇāṃ sarveṣāṃ vidyā buddhīndriyaṃ smṛtam
buddhīndriyāṇāṃ ca tathā viśeṣā iti naḥ śrutam

39.5

viśeṣāṇāṃ manasteṣāṃ vidyāmāhurmanīṣiṇaḥ
manasaḥ pañca bhūtāni vidyā ityabhicakṣate

39.6

ahaṅkārastu bhūtānāṃ pañcānāṃ nātra saṃśayaḥ
ahaṅkārasya ca tathā buddhirvidyā nareśvara

39.7

vidyā prakṛtiravyaktaṃ tattvānāṃ parameśvarī
vidyā jñeyā naraśreṣṭha vidhiśca paramaḥ smṛtaḥ

39.8

avyaktasya paraṃ prāhurvidyāṃ vai pañcaviṃśakam
sarvasya sarvamityuktaṃ jñeyaṃ jñānasya pārthiva

39.9

jñānamavyaktamityuktaṃ jñeyo vai pañcaviṃśakaḥ
tathaiva jñānamavyaktaṃ vijñātā pañcaviṃśakam

39.10

vidyāvidyārthatattvena mayoktā te viśeṣataḥ
akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva yaduktaṃ tannibodha me

39.11

ubhāvevākṣarāvuktāvubhāvetāvanakṣarau
kāraṇaṃ tu pravakṣyāmi yāthātathyaṃ tu jñānataḥ

39.12

anādinidhanāvetāvubhāveveśvarau matau
tattvasaṃjñāvubhāvetau procyete jñānacintakaiḥ

39.13

sargapralayadharmatvādavyaktaṃ prāhurakṣaram
tadetadguṇasargārya vikurvāṇaṃ punaḥ punaḥ

39.14

guṇānāṃ mahadādīnāmutpattiśca parasparam
adhiṣṭhānātkṣetramāhuretattatpañcaviṃśakam

39.15

yadā tu guṇajālaṃ tadavyaktātmani saṃkṣipet
tadā saha guṇaistaistu pañcaviṃśo vilīyate

39.16

guṇā guṇeṣu līyante tadaikā prakṛtirbhavet
kṣetrajño'pi yadā tāta tatkṣetre saṃpralīyate

39.17

tadā kṣaratvaṃ prakṛtirgacchate guṇasaṃśritā
nirguṇatvaṃ ca vaideha guṇeṣvaprativartanāt

39.18

evameva ca kṣetrajñā kṣetrajñānaparikṣaye
prakṛtyā nirguṇastveṣa ityevamanuśuśruma

39.19

kṣaro bhavatyeṣa yadā tadā guṇavatīmatha
prakṛtiṃ tvabhijānāti nirguṇatvaṃ tathā''tmanaḥ

39.20

tadā viśuddho bhavati prakṛteḥ parivarjanāt
anyo'hamanveyamiti yadā budhyati buddhimān

39.21

tadaiṣa tattvatāmeti na cāpi miśratāṃ vrajet
prakṛtyā caiva rājendra miśrau hyanyaśca dṛśyate

39.22

yadā tu guṇajālaṃ tatprākṛtaṃ vai jugupsate
paśyate ca paraṃ paśyaṃ tadā paśyanna saṃtyajet

39.23

kiṃ mayā kṛtametāvadyo'haṃ kālamimaṃ janam
matsyo jālaṃ hyavijñānādanuvartitavāniha

39.24

ahameva hi saṃmohādanyamanyaṃ janāñjanam
matsyo yathodakajñānādanuvartitavānaham

39.25

matsyo'nyatvaṃ yathā'jñānādudakānnābhimanyate
ātmānaṃ tadvadajñānādanyatvaṃ caiva vedmyaham

39.26

mamāstu dhigbuddhasya yo'haṃ magnamimaṃ punaḥ
anuvartitavānmohādnyamanyaṃ janājjanam

39.27

ayamatra bhavedbandhuranena saha me kṣamam
sāmyamekatvamāyāto yādṛśāstādṛśastvaham

39.28

tulyatāmiha paśyāmi sahaśo'hamanena vai
ayaṃ hi vimalo vyakramahamapvīdṛśakastathā

39.29

yo'hamajñānasaṃmohādajñayā saṃpravṛttavān
sasaṅgayā'haṃ niḥsaṅgaḥ sthitaḥ kālamimaṃ tvaham

39.30

anayā'haṃ vaśībhūtaḥ kālametaṃ na buddhavān
uttamamadhyamanīcānāṃ tāmahaṃ kathamāvase

39.31

samānayā'nayā ceha sahavāsamahaṃ katham
gacchāmyabuddhabhāvatvādeṣedānoṃ sthiro bhave

39.32

sahavāsaṃ na yāsyāmi kālametaddhi vañcanāt
vañcito'smyanayā yaddhi nirvikāro vikārayā

39.33

na cāyamaparādho'syā hyaparādho hyayaṃ mama
yo'hamatrābhavaṃ saktaḥ parāṅmukhamupasthitaḥ

39.34

tato'smi bahurūpāsu sthito mūrtiṣvamūrtimān
amūrtaścāpi mūrtātmā mamatvena pradharṣitaḥ

39.35

prākṛtena mamatvena tāsu tāsviha yoniṣu
nirmamasya mamatvena kiṃ kṛtaṃ tāsu tāsu ca

39.36

yonīṣu vartamānena naṣṭasaṃjñena cetasā
na mamātrānayā kāryamahaṅkārakṛtātmayā

39.37

ātmānaṃ bahudhā kṛtvā yeyaṃ bhūyo yunakti mām
idānīmeṣa buddho'smi nirmamo nirahaṃkṛtaḥ

39.38

mamatvamanayā nityamahaṅkārakṛtātmakam
apetyāhamimāṃ hitvā saṃśrayiṣye nirāmayam

39.39

anena sāmyaṃ yāsyāmi nānayā'hamacetayā
kṣemaṃ mama sahānena naikatvamanayā saha

39.40

evaṃ paramasaṃbodhātpañcaviṃśo'nubuddhavān
akṣaratvaṃ niyaccheta tyaktvā kṣaramanāmayam

39.41

avyaktaṃ vyaktadharmāṇaṃ saguṇaṃ nirguṇaṃ tathā
nirguṇaṃ prathamaṃ dṛṣṭvā tādṛgbhavati maithila

39.42

akṣarakṣarayoretaduktaṃ tava nidarśanam
mayaiha jñānasaṃpannaṃ yathāśruti nidarśanāt

39.43

niḥsaṃdigdhaṃ ca sūkṣmaṃ ca viśuddhaṃ vimalaṃ yathā
pravakṣyāmi tu te bhūyastannibodha yathāśrutam

39.44

sāṃkhyayogau mayā proktau śāstradvayanidarśanāt
yadeva śāstraṃ sāṃkhyoktaṃ yogadarśanameva tat

39.45

prabodhanakaraṃ jñānaṃ sāṃkhyānāmavanīpate
vispaṣṭaṃ procyate tatra śiṣyāṇāṃ hitakāmyayā

39.46

bṛhaccaivābhidaṃ śāstramityāhurviduṣo janāḥ
asmiṃśca śāstre yogānāṃ punarvede puraḥsaraḥ

39.47

pañcaviṃśātparaṃ tattvaṃ paṭhyate na narādhipa
sāṃkhyānāṃ tu paraṃ tattvaṃ yathāvadanuvarṇitam

39.48

buddhamapratibuddhatvādū budhyamānaṃ ca tattvataḥ
budhyamānaṃ ca buddhaṃ ca prāhuryoganidarśanam

39.48.p1

[11301]

39.48.p2

iti śrīmanmahābhārate śatasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi vasiṣṭhakarālajanakasaṃvāde saptādhikatriśatatamo'dhyāyaḥ ||307

Linked texts (2)