Mokshadharma 39
Mokṣadharma 39
- Language
- Sanskrit
Contents
- 39.48 — 2 parts
39.1
vasiṣṭha uvāca—
sāṃkhyadarśanametāvaduktaṃ te nṛpasattama
vidyāvidye tvidānīṃ me tvaṃ nibodhānupūrvaśaḥ
39.2
avidyāmāhuravyaktaṃ sargapralayadharmi vai
sargapralayanirmuktāṃ vidyāṃ vai pañcaviṃśakaḥ
39.3
parasparasya vidyāṃ vai tvaṃ nibodhānupūrvaśaḥ
yathoktamṛṣibhistāta sāṅkhyasyābhinidarśanam
39.4
karmendriyāṇāṃ sarveṣāṃ vidyā buddhīndriyaṃ smṛtam
buddhīndriyāṇāṃ ca tathā viśeṣā iti naḥ śrutam
39.5
viśeṣāṇāṃ manasteṣāṃ vidyāmāhurmanīṣiṇaḥ
manasaḥ pañca bhūtāni vidyā ityabhicakṣate
39.6
ahaṅkārastu bhūtānāṃ pañcānāṃ nātra saṃśayaḥ
ahaṅkārasya ca tathā buddhirvidyā nareśvara
39.7
vidyā prakṛtiravyaktaṃ tattvānāṃ parameśvarī
vidyā jñeyā naraśreṣṭha vidhiśca paramaḥ smṛtaḥ
39.8
avyaktasya paraṃ prāhurvidyāṃ vai pañcaviṃśakam
sarvasya sarvamityuktaṃ jñeyaṃ jñānasya pārthiva
39.9
jñānamavyaktamityuktaṃ jñeyo vai pañcaviṃśakaḥ
tathaiva jñānamavyaktaṃ vijñātā pañcaviṃśakam
39.10
vidyāvidyārthatattvena mayoktā te viśeṣataḥ
akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva yaduktaṃ tannibodha me
39.11
ubhāvevākṣarāvuktāvubhāvetāvanakṣarau
kāraṇaṃ tu pravakṣyāmi yāthātathyaṃ tu jñānataḥ
39.12
anādinidhanāvetāvubhāveveśvarau matau
tattvasaṃjñāvubhāvetau procyete jñānacintakaiḥ
39.13
sargapralayadharmatvādavyaktaṃ prāhurakṣaram
tadetadguṇasargārya vikurvāṇaṃ punaḥ punaḥ
39.14
guṇānāṃ mahadādīnāmutpattiśca parasparam
adhiṣṭhānātkṣetramāhuretattatpañcaviṃśakam
39.15
yadā tu guṇajālaṃ tadavyaktātmani saṃkṣipet
tadā saha guṇaistaistu pañcaviṃśo vilīyate
39.16
guṇā guṇeṣu līyante tadaikā prakṛtirbhavet
kṣetrajño'pi yadā tāta tatkṣetre saṃpralīyate
39.17
tadā kṣaratvaṃ prakṛtirgacchate guṇasaṃśritā
nirguṇatvaṃ ca vaideha guṇeṣvaprativartanāt
39.18
evameva ca kṣetrajñā kṣetrajñānaparikṣaye
prakṛtyā nirguṇastveṣa ityevamanuśuśruma
39.19
kṣaro bhavatyeṣa yadā tadā guṇavatīmatha
prakṛtiṃ tvabhijānāti nirguṇatvaṃ tathā''tmanaḥ
39.20
tadā viśuddho bhavati prakṛteḥ parivarjanāt
anyo'hamanveyamiti yadā budhyati buddhimān
39.21
tadaiṣa tattvatāmeti na cāpi miśratāṃ vrajet
prakṛtyā caiva rājendra miśrau hyanyaśca dṛśyate
39.22
yadā tu guṇajālaṃ tatprākṛtaṃ vai jugupsate
paśyate ca paraṃ paśyaṃ tadā paśyanna saṃtyajet
39.23
kiṃ mayā kṛtametāvadyo'haṃ kālamimaṃ janam
matsyo jālaṃ hyavijñānādanuvartitavāniha
39.24
ahameva hi saṃmohādanyamanyaṃ janāñjanam
matsyo yathodakajñānādanuvartitavānaham
39.25
matsyo'nyatvaṃ yathā'jñānādudakānnābhimanyate
ātmānaṃ tadvadajñānādanyatvaṃ caiva vedmyaham
39.26
mamāstu dhigbuddhasya yo'haṃ magnamimaṃ punaḥ
anuvartitavānmohādnyamanyaṃ janājjanam
39.27
ayamatra bhavedbandhuranena saha me kṣamam
sāmyamekatvamāyāto yādṛśāstādṛśastvaham
39.28
tulyatāmiha paśyāmi sahaśo'hamanena vai
ayaṃ hi vimalo vyakramahamapvīdṛśakastathā
39.29
yo'hamajñānasaṃmohādajñayā saṃpravṛttavān
sasaṅgayā'haṃ niḥsaṅgaḥ sthitaḥ kālamimaṃ tvaham
39.30
anayā'haṃ vaśībhūtaḥ kālametaṃ na buddhavān
uttamamadhyamanīcānāṃ tāmahaṃ kathamāvase
39.31
samānayā'nayā ceha sahavāsamahaṃ katham
gacchāmyabuddhabhāvatvādeṣedānoṃ sthiro bhave
39.32
sahavāsaṃ na yāsyāmi kālametaddhi vañcanāt
vañcito'smyanayā yaddhi nirvikāro vikārayā
39.33
na cāyamaparādho'syā hyaparādho hyayaṃ mama
yo'hamatrābhavaṃ saktaḥ parāṅmukhamupasthitaḥ
39.34
tato'smi bahurūpāsu sthito mūrtiṣvamūrtimān
amūrtaścāpi mūrtātmā mamatvena pradharṣitaḥ
39.35
prākṛtena mamatvena tāsu tāsviha yoniṣu
nirmamasya mamatvena kiṃ kṛtaṃ tāsu tāsu ca
39.36
yonīṣu vartamānena naṣṭasaṃjñena cetasā
na mamātrānayā kāryamahaṅkārakṛtātmayā
39.37
ātmānaṃ bahudhā kṛtvā yeyaṃ bhūyo yunakti mām
idānīmeṣa buddho'smi nirmamo nirahaṃkṛtaḥ
39.38
mamatvamanayā nityamahaṅkārakṛtātmakam
apetyāhamimāṃ hitvā saṃśrayiṣye nirāmayam
39.39
anena sāmyaṃ yāsyāmi nānayā'hamacetayā
kṣemaṃ mama sahānena naikatvamanayā saha
39.40
evaṃ paramasaṃbodhātpañcaviṃśo'nubuddhavān
akṣaratvaṃ niyaccheta tyaktvā kṣaramanāmayam
39.41
avyaktaṃ vyaktadharmāṇaṃ saguṇaṃ nirguṇaṃ tathā
nirguṇaṃ prathamaṃ dṛṣṭvā tādṛgbhavati maithila
39.42
akṣarakṣarayoretaduktaṃ tava nidarśanam
mayaiha jñānasaṃpannaṃ yathāśruti nidarśanāt
39.43
niḥsaṃdigdhaṃ ca sūkṣmaṃ ca viśuddhaṃ vimalaṃ yathā
pravakṣyāmi tu te bhūyastannibodha yathāśrutam
39.44
sāṃkhyayogau mayā proktau śāstradvayanidarśanāt
yadeva śāstraṃ sāṃkhyoktaṃ yogadarśanameva tat
39.45
prabodhanakaraṃ jñānaṃ sāṃkhyānāmavanīpate
vispaṣṭaṃ procyate tatra śiṣyāṇāṃ hitakāmyayā
39.46
bṛhaccaivābhidaṃ śāstramityāhurviduṣo janāḥ
asmiṃśca śāstre yogānāṃ punarvede puraḥsaraḥ
39.47
pañcaviṃśātparaṃ tattvaṃ paṭhyate na narādhipa
sāṃkhyānāṃ tu paraṃ tattvaṃ yathāvadanuvarṇitam
39.48
buddhamapratibuddhatvādū budhyamānaṃ ca tattvataḥ
budhyamānaṃ ca buddhaṃ ca prāhuryoganidarśanam
39.48.p1
[11301]
39.48.p2
iti śrīmanmahābhārate śatasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi vasiṣṭhakarālajanakasaṃvāde saptādhikatriśatatamo'dhyāyaḥ ||307
Linked texts (2)
- Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) — Sanskrit
- Brahmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit