Pramāṇa · Search · About · API

Mokshadharma 40

Mokṣadharma 40

Language
Sanskrit

40.1

vasiṣṭha uvāca- atha buddhamathābuddhamimaṃ guṇavidhiṃ śṛṇu
ātmānaṃ bahudhā kṛtvā tānyeva pravicakṣate

40.2

etadevaṃ vikurvāṇo budhyamāno na budhyate
guṇāndhārayate hyeṣa sṛjatyākṣipate tadā

40.3

ajasraṃ tviha krīḍārthaṃ vikaroti janādhipa
avyaktabodhanāccaiva budhyamānaṃ vadantyapi

40.4

na tveva budhyate'vyaktaṃ saguṇaṃ tāta nirguṇam
kadācittveva khalvetadāhurapratibuddhakam

40.5

budhyate yadi vā'vyaktametadvai pañcaviṃśakam
budhyamāno bhavatyeva saṅgātmaka iti śrutiḥ
anenāpratibuddheti vadantyavyaktamacyutam

40.6

avyaktabodhanāccāpi budhyamānaṃ vadantyuta
pañcaviṃśaṃ mahātmānaṃ na cāsāvapi budhyate

40.7

ṣaḍviṃśaṃ vimalaṃ buddhamaprameyaṃ sanātanam
satataṃ pañcaviṃśaṃ ca caturviṃśaṃ ca buddhyate

40.8

dṛśyādṛśye hyanugataṃ svabhāvena mahādyute
avyaktamatra tadbrahma budhyate tāta kevalam

40.9

kevalaṃ pañcaviṃśaṃ ca caturviṃśaṃ na paśyati
budhyamāno yadā''tmānamanyo'hamiti manyate

40.10

tadā prakṛtimāneṣa bhavatyavyaktalocanaḥ
budhyate ca parāṃ buddhiṃ vimalāmamalāṃ yadā

40.11

ṣaḍviṃśo rājaśārdūla tathā buddhatvamāvrajet
tatastyajati so'vyaktaṃ sargapralayadharmi vai

40.12

nirguṇaḥ prakṛtiṃ veda guṇayuktāmacetanām
tataḥ kevaladharmā'sau avyaktavyaktadarśanāt

40.13

kevalena samāgamya vimukto''tmānamāpnuyāt
etattu tattvamityāhurnistattvamajarāmaram

40.14

tattvasaṃśrayaṇādetattattvavacca na mānada
pañcaviṃśati tattvāni pravadanti manīṣiṇaḥ

40.15

na caiṣa tattvavāṃstāta nistattvastveṣa buddhimān
eṣa muñcati tattvaṃ hi kṣipraṃ buddhatvalakṣaṇam

40.16

ṣaḍviṃśo'hamiti prājño gṛhyamāṇo'jarāmaraḥ
kevalena balenaiva samatāṃ yātyasaṃśayam

40.17

ṣaḍviṃśena prabuddhena budhyamāno'pyabuddhimān
etannānātvamityuktaṃ sāṃkhyaśrutinidarśanāt

40.18

cetanena sametasya pañcaviṃśatikasya ha
ekatvaṃ vai bhavatyasya yadā buddhyā na budhyate

40.19

budhyamāno'prabuddhena samatāṃ yāti maithila
saṅgadharmā bhavatyeṣa niḥsaṅgātmā narādhipa

40.20

niḥsaṅgātmānamāsādya ṣaḍviṃśakamajaṃ vibhum
vimucyatyajati cāvyaktaṃ yadā tvetadvibudhyate

40.21

caturviṃśamasāraṃ ca ṣaḍviṃśasya prabodhanāt
eṣa hyapratibuddhaśca budhyamānaśca te'nagha

40.22

prokto buddhaśca tattvena yathāśruti nidarśanāt
nānātvaikatvametāvad draṣṭavyaṃ śāstradarśanāt

40.23

maśakodumbare yadvadanyatvaṃ tadvadetayoḥ
matsyodake yathā tadvadanyatvamupalabhyate

40.24

evamevāvagantavyaṃ nānātvaikatvametayoḥ
etaddhi mokṣa ityuktamavyaktajñānasaṃhitam

40.25

pañcaviṃśatikasyāsya yo'yaṃ deheṣu vartate
eṣa mokṣayitavyeti prāhuravyaktagocarāt

40.26

so'yamevaṃ vimucyeta nānyatheti viniścayaḥ
paraśca paradharmā ca bhavatyeṣa sametya vai

40.27

viśuddhadharmā śuddhena buddhena ca sa buddhimān
vimuktadharmā muktena sametya puruṣarṣabha

40.28

viyogadharmiṇā caiva vimuktātmā bhavatyatha
vimokṣiṇā vimokṣaśca sametyeha tathā bhavet

40.29

śucikarmā śuciścaiva bhavatyamitadīptimān
vimalātmā ca bhavati sametya vimalātmanā

40.30

kevalātmā tathā caiva kevalena sametya vai
svatantraśca svatantreṇa svatantratvamavāpnute

40.31

etāvadetatkathitaṃ mayā te tathyaṃ mahārāja yathārthatattvam
amatsaratvaṃ parigṛhya cārthaṃ sanātanaṃ brahma viśuddhamādyam

40.32

nāvedaniṣṭhasya janasya rājanpradeyametatparamaṃ tvayā bhavet
vidhitsamānāya vibodhakāraṇaṃ prabodhahetoḥ praṇatasya śāsanam

40.33

na deyametacca tathā'nṛtātmane śaṭhāya klībāya na jihmabuddhaye
na paṇḍitajñānaparopatāpine deyaṃ tu deyaṃ ca nibodha yādṛśe

40.34

śraddhānvitāyātha guṇānvitāya parāpavādādviratāya nityam
viśuddhayogāya budhāya nityaṃ kriyāvate ca kṣamiṇe hitāya

40.35

viviktaśīlāya vidhipriyāya vivādahīnāya bahuśrutāya
vijānate caiva na cāhitakṣame dame ca śaktāya śame ca deyam

40.36

etairguṇairhīnatame na deyametatparaṃ brahma viśuddhamāhuḥ
na śreyasā yokṣyati tādṛśe kṛtaṃ dharmapravaktāramapātradānāt

40.37

pṛthivīmimāṃ yadyapi ratnapūrṇāṃ dadyānna deyaṃ tvidamavratāya
jitendriyāyaitadasaṃśayaṃ te bhavetpradeyaṃ paramaṃ narendra

40.38

karāla mā te bhayamastu kiṃcidetacchrutaṃ brahma paraṃ tvayā'dya
yathāvaduktaṃ paramaṃ pavitraṃ viśokamatyantamanādimadhyam

40.39

agādhajanmamaraṇaṃ ca rājannirāmayaṃ vītabhayaṃ śivaṃ ca
samīkṣya mohaṃ tyaja vā'dya sarvajñānasya tattvārthamidaṃ viditvā

40.40

avāptametaddhi mayā sanātanāddhiraṇayagarbhādvadato narādhipa
prasādya yatnena tamugracetasaṃ sanātanaṃ brahma yathā'dya vai tvayā

40.41

pṛṣṭastvayā cāsmi yathā narendra yathā mayedaṃ tvayi coktamadya
tathā'vāptaṃ brahmaṇo me narendra mahājñānaṃ mokṣavidāṃ parāyaṇam

40.42

bhīṣma uvāca —
etaduktaṃ paraṃ brahma yasmānnāvartate punaḥ
pañcaviṃśo mahārāja paramarṣinidarśanāt

40.43

punarāvṛttimāpnoti paraṃ jñānamavāpya ca
nāvabudhyati tattvena budhyamāno'jarāmaram

40.44

etanniḥśreyasakaraṃ jñānaṃ te paramaṃ mayā
kathitaṃ tattvatastāta śrutvā devarṣito nṛpa

40.45

hiraṇyagarbhādbhāṣiṇā vasiṣṭhena mahātmanā
vasiṣṭhādṛṣiśārdūlānnārado'vāptavānidam

40.46

nāradādviditaṃ mahyametadbrahma sanātanam
mā śucaḥ kauravendra tvaṃ śrutavaitatparaṃ padam

40.47

yena kṣarākṣare vitte bhayaṃ tasya na vidyate
vidyate tu bhayaṃ tasya yo naitadvetti pārthiva

40.48

avijñānācca mūḍhātmā punaḥ punarupādravat
pretya jātisahasrāṇi maraṇāntānyupāśnute

40.49

devalokaṃ tathā tiryaṅ manuṣyamapi cāśnute
yadi śudhyati kālena tasmādajñānasāgarāt

40.50

ajñānasāgaro ghoro hyavyakto'gādha ucyate
ahanyahani majjanti yatra bhūtāni bhārata

40.51

yasmādagādhādvyaktāduttīrṇastvaṃ sanātanāt
tasmāttvaṃ virajāścaiva vitamaskaśca pārthiva

Linked texts (2)