Pramāṇa · Search · About · API

Mokshadharma 42

Mokṣadharma 42

Language
Sanskrit

Contents

42.1

[11377]
yudhiṣṭhira uvāca —
dharmādharmavimuktaṃ yadvimuktaṃ sarvasaṃśayāt
janmamṛtyuvimuktaṃ ca vimuktaṃ puṇyapāpayoḥ

42.2

yacchivaṃ nityamabhayaṃ nityamakṣaramavyayam
śuci nityamanāyāsaṃ tadbhavānvaktumarhati

42.3

bhīṣma uvāca —
atra te vartayiṣyāmi itihāsa purātanam
yājñavalkyasya saṃvādaṃ janakasya ca bhārata

42.4

yājñavalkyamṛṣiśreṣṭhaṃ daivarātirmahāyaśāḥ
papraccha janako rājā praśnaṃ praśnavidāṃ varam

42.5

janaka uvāca- katīndriyāṇi viprarṣe kati prakṛtayaḥ smṛtāḥ
kimanyaktaṃ paraṃ brahma tasmācca paratastu kim

42.6

prabhavaṃ cāpyayaṃ caiva kālasaṃkhyāṃ tathaiva ca
vaktumarhasi viprendra tvadanugrahakāṅkṣiṇaḥ

42.7

ajñānātparipṛcchāmi tvaṃ hi jñānamayo nidhiḥ
tadahaṃ śrotumicchāmi sarvametadasaṃśayam

42.8

yājñavalkya uvāca-śrūyatāmavanīpāla yadetadanupṛcchasi
yogānāṃ paramaṃ jñānaṃ sāṃkhyānāṃ ca viśeṣataḥ

42.9

na tavāviditaṃ kiṃcinmāṃ tu jijñāsate bhavān
pṛṣṭena cāpi vaktavyameṣa dharmaḥ sanātanaḥ

42.10

aṣṭau prakṛtayaḥ proktā vikārāścāpi ṣoḍaśa
tatra tu prakṛtīraṣṭau prāhuradhyātmacintakāḥ

42.11

avyaktaṃ ca mahāntaṃ ca tathā'haṅkāra eva ca
pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam

42.12

etāḥ prakṛtayastvaṣṭau vikārānapi me śṛṇu
śrotraṃ tvakcaiva cakṣuśca jihvā ghrāṇaṃ ca pañcamam

42.13

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhastathaiva ca
vākca hastau ca pādau ca pāyurmedraṃ tathaiva ca

42.14

ete viśeṣā rājendra mahābhūteṣu pañcasu
buddhīndriyāṇyathaitāni saviśeṣāṇi maithila

42.15

manaḥ ṣoḍaśakaṃ prāhuradhyātmagaticintakāḥ
tvaṃ caivānye ca vidvāṃsastattvabuddhiviśāradāḥ

42.16

avyaktācca mahānātmā samutpadyati pārthiva
prathamaṃ sargamityetadāhuḥ prādhānikaṃ budhāḥ

42.17

mahattaścāpyahaṅkāra utpanno hi narādhipa
dvitīyaṃ sargamityāhurettad buddhyātmakaṃ smṛtam

42.18

ahaṅkārācca saṃbhūtaṃ mano bhūtaguṇātmakam
tṛtīyaḥ sarga ityeṣa āhaṅkārika ucyate

42.19

manasastu samudbhūtā mahābhūtā narādhipa
caturthaṃ sargamityetanmānasaṃ viddhi me matam

42.20

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhastathaiva ca
pañcamaṃ sargamityāhurbhautikaṃ bhūtacintakāḥ

42.21

śrotraṃ tvakcaiva cakṣuśca jihvā ghrāṇaṃ ca pañcamam
sargaṃ tu ṣaṣṭhamityāhurbahucintātmakaṃ smṛtam

42.22

adhaḥ śrotrendriyagrāma utpadyati narādhipa
saptamaṃ sargamityāhuretadaindriyakaṃ smṛtam

42.23

ūrdhvaṃ srotastathā tiryagutpadyati narādhipa
aṣṭamaṃ sargamityāhuretadārjavakaṃ smṛtam

42.24

tiryak srotastvadhaḥ srota utpadyati narādhipa
navamaṃ sargamityāhuretadārjavakaṃ budhāḥ

42.25

etāni nava sargāṇi tattvāni ca narādhipa
caturviṃśatiruktāni yathāśruti nidarśanāt

42.26

ata ūrdhvaṃ mahārāja guṇasyaitasya tattvataḥ
mahātmabhiranuproktaṃ kālasaṃkhyāṃ nibodha me

42.26.p1

[11403]

42.26.p2

iti śrīmahābhārate śatasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi yājñavalkyajanakasaṃvāde daśādhikatriśatatamo'dhyāyaḥ || 310

Linked texts (2)