Mokshadharma 50
Mokṣadharma 50
- Language
- Sanskrit
Contents
- 50.112 — 2 parts
50.1
[11555]
yājñavalkya uvāca-avyaktasthaṃ paraṃ yattatpṛṣṭaste'haṃ narādhipa
paraṃ guhyamimaṃ praśnaṃ śṛṇuṣvāvahito nṛpa
50.2
yathā''rṣeṇeha vidhinā caratā'vanatena ha
mayā''dityādavāptāni yajūṃṣi mithilādhipa
50.3
mahatā tapasā devastapiṣṇuḥ sevito mayā
prītena cāhaṃ vibhunā sūryeṇoktastadā'nagha
50.4
varaṃ vṛṇīṣva viprarṣe yadiṣṭaṃ te sudurlabham
tatte dāsyāmi prītātmā matprasādo hi durlabhaḥ
50.5
tataḥ praṇamya śirasā mayoktastapatāṃ varaḥ
yajūṃṣi nopayuktāni kṣipramicchāmi veditum
50.6
tato māṃ bhagavānprāha vitariṣyāmi te dvija
sarasvatīha vāgbhūtā śarīraṃ te pravekṣyati
50.7
tato māmāha bhagavānāsyaṃ svaṃ vivṛtaṃ kuru
vivṛtaṃ ca tato me'syāṃ praviṣṭā ca sarasvatī
50.8
tato vidahyamāno'haṃ praviṣṭo'mbhastadānagha
avijñānādamarṣācca bhāskarasya mahātmanaḥ
50.9
tato vidahyamānaṃ māmuvāca bhagavān raviḥ
muhūrtaṃ sahyatāṃ dāhastataḥ śītībhaviṣyati
50.10
śītībhūtaṃ ca māṃ dṛṣṭvā bhagavānāha bhāskaraḥ
pratiṣṭhāsyati te vedaḥ sakhilaḥ sottaro dvija
50.11
kṛtsnaṃ śatapathaṃ caiva praṇeṣyasi dvijarṣabha
tasyānte cāpunarbhāve buddhistava bhaviṣyati
50.12
prāpsyase ca yadiṣṭaṃ tatsāṃkhyayogepsitaṃ padam
etāvaduktvā bhagavānastamevābhyavarttata
50.13
tato'nupāhṛtaṃ śrutvā gate deve vibhāvasau
gṛhamāgatya saṃhṛṣṭo'cintayaṃ vai sarasvatīm
50.14
tataḥ pravṛttā'tiśubhā svaravyañjanabhūṣitā
oṅkāramāditaḥ kṛtvā mama devī sarasvatī
50.15
tato'hamarghyaṃ vidhivatsarasvatyai nyavedayam
tapatāṃ ca variṣṭhāya niṣaṇṇastatparāyaṇaḥ
50.16
tataḥ śatapathaṃ kṛtsnaṃ sarahasyaṃ sasaṃgraham
cakre sapariśeṣaṃ ca harṣeṇa parameṇa ha
50.17
kṛtvā cādhyayanaṃ teṣāṃ śiṣyāṇāṃ śatamuttamam
vipriyārthaṃ saśiṣyasya mātulasya mahātmanaḥ
50.18
tataḥ saśiṣyeṇa mayā sūryeṇeva gabhastibhiḥ
vyasto yajño mahārāja pitustava mahātmanaḥ
50.19
miṣato devalasyāpi tato'rdhaṃ kṛtavānaham
svavedadakṣiṇāyā'rthe vimarde mātulena ha
50.20
sumantunā'tha pailena tathā jaimininā ca vai
pitrā te munibhiścaiva tato'hamanumānitaḥ
50.21
daśa pañca ca prāptāni yajūṃṣyarkānmayā'nagha
tathaiva romaharṣeṇa purāṇamavadhāritam
50.22
bījametatpuraskṛtya devīṃ caiva sarasvatīm
sūryasya cānubhāvena pravṛtto'haṃ narādhipa
50.23
kartuṃ śatapathaṃ cedamapūrva ca kṛtaṃ mayā
yathā'bhilaṣitaṃ mārgaṃ tathā taccopapāditam
50.24
śiṣyāṇāmakhilaṃ kṛtsnamanujñātaṃ sasaṃgraham
sarve ca śiṣyāḥ śucayo gatāḥ paramaharṣitāḥ
50.25
śākhāḥ pañcadaśemāstu vidyā bhāskaradeśitāḥ
pratiṣṭhāpya yathākāmaṃ vedyaṃ tadanucintayam
50.26
kimatra brāhmaṇamamṛtaṃ kiṃ ca vedyamanuttamam
cintayaṃstatra cāgatya gandharvo māmapṛcchata
50.27
viśvāvasustato rājanvedāntajñānakovidaḥ
caturviṃśāṃstato'pṛcchatpraśnānvedasya pārthiva
50.28
pañcaviṃśatimaṃ praśnaṃ papracchānvīkṣikīṃ tadā
viśvāviśvaṃ tathā'śvāśvaṃ mitraṃ varuṇameva ca
50.29
jñānaṃ jñeyaṃ tathā jño'jñaḥ kastapā atapāstathā
sūryādaḥ sūrya iti ca vidyā'vidye tathaiva ca
50.30
vedyāvedyaṃ tathā rājannacalaṃ calameva ca
apūrvamakṣayaṃ kṣayyametatpraśmanuttamam
50.31
athoktaśca mahārāja rājā gandharvasattamaḥ
pṛṣṭavānanupūrveṇa praśnamarthaviduttamam
50.32
muhūrtamuṣyatāṃ tāvadyāvadetaṃ vicintaye
bāḍhamityeva kṛtvā ca tūṣṇīṃ gandharva āsthitaḥ
50.33
tato'nucintayamahaṃ bhūyo devīṃ sarasvatīm
manasā sa ca me praśno daghno ghṛtamivoddhṛtam
50.34
tatropaniṣadaṃ caiva pariśeṣaṃ ca pārthiva
mathnāmi manasā tāta dṛṣṭvā cānvīkṣikīṃ parām
50.35
caturthī rājaśārdūla vidyaiṣā sāṃparāyikī
udīritā mayā tubhyaṃ pañcaviṃśādadhiṣṭhitā
50.36
athoktastu mayā rājan rājā viśvāvasustadā
śrūyatāṃ yadbrūvānasmānpraśnaṃ saṃpṛṣṭavāniha
50.37
viśvāviśveti yadidaṃ gandharvendrānuṣpṛcchasi
viśvā'vyaktaṃ paraṃ vidyād bhūtabhavyabhayaṃkaram
50.38
triguṇaṃ guṇakartṛtvāndviśvānyo niṣkalastathā
aśvaścāśvā ca mithunamevamevānudṛśyate
50.39
avyaktaṃ prakṛtiṃ prāhuḥ puruṣeti ca nirguṇam
tathaiva mitraṃ puruṣaṃ varuṇaṃ prakṛtiṃ tathā
50.40
jñānaṃ tu prakṛtiṃ prāhurjñeyaṃ niṣkalameva ca
ajñaśca jñaśca puruṣastasmānniṣkalaṃ ucyate
50.41
kastapā atapāḥ proktaḥ ko'sau puruṣa ucyate
tapāstu prakṛtiṃ prāhuratapā niṣkalaḥ smṛtaḥ
50.42
tathaivāvedyamavyaktaṃ vedyaḥ puruṣa ucyate
calācalamiti proktaṃ tvayā tadapi me śṛṇu
50.43
calāṃ tu prakṛtiṃ prāhuḥ kāraṇaṃ kṣayasargayoḥ
ākṣepasargayoḥ karttā niścalaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ
50.44
tathaiva vedyamavyaktamavedyaḥ puruṣastathā
ajñāvubhau dhruvau caiva akṣayau cāpyubhāvapi
50.45
ajau nityāvubhau prāhuodhyātmagatiniścayāt
50.46
akṣayatvātprajanane ajamatrāhuravyayam
akṣayaṃ puruṣaṃ prāhuḥ kṣayo hyasya na vidyate
50.47
guṇakṣayatvātprakṛtiḥ kartṛtvādakṣayaṃ budhāḥ
eṣā te''nvīkṣikī vidyā caturthī sāṃparāyikī
50.48
vidyopetaṃ dhanaṃ kṛtvā karmaṇā nityakarmaṇi
ekāntadarśanā vedāḥ sarve viśvāvaso smṛtāḥ
50.49
jāyante ca mriyante ca yasminnete yataścyutāḥ
vedārthaṃ ye na jānanti vedyaṃ gandharvasattama
50.50
sāṅgopāṅgānapi yadi yaśca vedānadhīyate
vedavedyaṃ na jānīte vedabhāravaho hi saḥ
50.51
yo ghṛtārthī kharīkṣīraṃ mathedgandharvasattama
viṣṭhāṃ tatrānupaśyeta na maṇḍaṃ na ca vai ghṛtam
50.52
tathā vedyamavedyaṃ ca vedavidyo na vindati
sa kevalaṃ mūḍhamatirjñānabhāravahaḥ smṛtaḥ
50.53
draṣṭavyau nityamevaitau tatpareṇāntarātmanā
yathā'sya janmanidhane na bhavetāṃ punaḥ punaḥ
50.54
ajasraṃ janmanidhanaṃ cintayitvā trayīmimām
parityajya kṣayamiha akṣayaṃ dharmamāsthitaḥ
50.55
yadānupaśyate'tyantamahanyahani kāśyapa
tadā sa kevalībhūtaḥ ṣaḍviṃśamanupaśyati
50.56
anyaśca śāśvato'vyaktastathā'nyaḥ pañcaviṃśakaḥ
tasya dvāvanupaśyetāṃ tamekamiti sādhavaḥ
50.57
te naitannābhinandanti pañcaviṃśakamacyutam
janmamṛtyubhayādyogāḥ sāṃkhyāśca paramaiṣiṇaḥ
50.58
viśvāvasuruvāca- pañcaviṃśaṃ yadetatte proktaṃ brāhmaṇasattama
tathā tanna tathā ceti tadbhavānvaktumarhati
50.59
jaigīṣavyasyāsitasya devalasya mayā śrutam
parāśarasya viprarṣervārṣagaṇyasya dhīmataḥ
50.60
bhṛgoḥ pañcaśikhasyāsya kapilasya śukasya ca
gautamasyāṣṭikṣeṇasya gargasya ca mahātmanaḥ
50.61
nāradasyāsureścaiva pulastyasya ca dhīmataḥ
sanatkumārasya tataḥ śukrasya ca mahātmanaḥ
50.62
kaśyapasya pituścaiva pūrvameva mayā śrutam
tadanantaraṃ ca rudrasya viśvarūpasya dhīmataḥ
50.63
daivatebhyaḥ pitṛbhyaśca daiteyebhyastatastataḥ
prāptametanmayā kṛtsnaṃ vedyaṃ nityaṃ vadantyuta
50.64
tasmāttadvai bhavadbuddhyā śrotumicchāmi brāhmaṇa
bhavānprabarhaḥ śāstrāṇāṃ pragalbhaścātibuddhimān
50.65
na tavāviditaṃ kiñcidbhavān śrutinidhiḥ smṛtaḥ
kathyate devaloke ca pitṛloke ca brāhmaṇa
50.66
brahmalokagatāścaiva kathayanti maharṣayaḥ
patiśca tapatāṃ śaśvadādityastava bhāṣitā
50.67
sāṃkhyajñānaṃ tvayā brahmannavāptaṃ kṛtsnameva ca
tathaiva yogaśāstraṃ ca yājñavalkya viśeṣataḥ
50.68
niḥsandigdhaṃ prabuddhastvaṃ budhyamānaścarācaram
śrotumicchāmi tajjñānaṃ ghṛtaṃ maṇḍamayaṃ yathā
50.69
yājñavalkya uvāca- kṛtsnadhāraṇameva tvāṃ manye gandharvasattama
jijñāsase ca māṃ rājaṃstannibodha yathāśrutam
50.70
abudhyamānāṃ prakṛtiṃ budhyate pañcaviṃśakaḥ
na tu budhyati gandharva prakṛtiḥ pañcaviṃśakam
50.71
anena pratibodhena pradhānaṃ pravadanti tat
sāṃkhyayogāśca tattvajñā yathāśrutinidarśanāt
50.72
paśyaṃstathaiva cāpaśyanpaśyatyanyaḥ sadā'nagha !
ṣaḍviṃśaṃ pañcaviṃśaṃ ca caturviṃśaṃ ca paśyati
50.73
na tu paśyati paśyaṃstu yaścainamanupaśyati
pañcaviṃśo'bhimanyeta nānyo'sti paramo mama
50.74
na caturviṃśako grāhyo manujairjñānadarśibhiḥ
matsyaścodakamanveti pravarteta pravarttanāt
50.75
yathaiva budhyate matsyastathaiṣo'pyanubudhyate
sasnehātsahavāsācca sābhimānācca nityaśaḥ
50.76
sa nimajjati kālasya yadaikatvaṃ na budhyate
unmajjati hi kālasya samatvenābhisaṃvṛtaḥ
50.77
yadā tu manyate'nyo'hamanya eṣa iti dvijaḥ
tadā sa kevalībhūtaḥ ṣaḍviṃśamanupaśyati
50.78
anyaśca rājanya varastathā'nyaḥ pañcaviṃśakaḥ !
tatsthānāccānupaśyanti eka eveti sādhavaḥ
50.79
tenaitannābhinandanti pañcaviṃśakamacyutam
janmamṛtyubhayādbhītā yogāḥ sāṃkhyāśca kāśyapa
ṣaḍviṃśamanupaśyantaḥ śucayastatparāyaṇāḥ
50.80
yadā sa kevalībhūtaḥ ṣaḍviṃśamanupaśyati
tadā sa sarvavidvidvānna punarjanma vindati
50.81
evamapratibuddhaśca budhyamānaśca te'nagha
buddhaścokto yathātattvaṃ mayā śrutinidarśanāt
50.82
paśyāpaśyaṃ yo na paśyetkṣemyaṃ tattvaṃ ca kāśyapa
kevalākevalaṃ cādyaṃ pañcaviṃśaṃ paraṃ ca yat
50.83
viśvāvasuruvāca tathyaṃ śubhaṃ caitaduktaṃ tvayā vibho samyak kṣemyaṃ daivatādyaṃ yathāvat
svastyakṣayaṃ bhavataścāstu nityaṃ buddhyā sadā buddhiyuktaṃ manaste
50.84
yājñavalkya uvāca-evamuktvā saṃprayāto divaṃ sa vibhrājanvai śrīmattā darśanena
dṛṣṭaśca tuṣṭyā parayā'bhinandya pradakṣiṇaṃ mām kṛtvā mahātmā
50.85
brahmādīnāṃ khecarāṇāṃ kṣitau ca ye cādhastātsaṃ̍ṃvasante narendra
tatraiva taddarśanaṃ darśayanvai samyak kṣemyaṃ ye pathaṃ saṃśritā vai
50.86
sāṃkhyāḥ sarve sāṃkhyadharme ratāśca tadvadyogā yogadharme ratāśca
ye cāpyanye mokṣakāmā manuṣyāsteṣāmetaddarśanaṃ jñānadṛṣṭam
50.87
jñānānmokṣo jāyate rājasiṃha nāstyajñānādevamāhurnarendra
tasmājjñānaṃ tattvato'nveṣitavyaṃ yenātmānaṃ mokṣayejjanmamṛtyoḥ
50.88
prāpya jñānaṃ brāhmaṇātkṣatriyādvā vaiśyācchūdrādapi nīcādabhīkṣṇam
śraddhātavyaṃ śraddadhānena nityaṃ na śraddhinaṃ janmamṛtyū viśetām
50.89
sarve varṇā brāhmaṇā brahmajāśca sarve nityaṃ vyāharante ca brahma
tattvaṃ śāstraṃ brahma buddhyā bravīmi sarvaṃ viśvaṃ brahma caitatsamastam
50.90
brahmāsyato brāhmaṇāḥ saṃprasūtā bāhubhyāṃ vai kṣatriyāḥ saṃprasūtāḥ
nābhyāṃ vaiśyāḥ pādataścāpi śūdrāḥ sarve varṇā nānyathā veditavyāḥ
50.91
ajñānataḥ karmayoniṃ bhajante tāṃ tāṃ rājaṃste tathā yāntyabhāvam
yathā varṇā jñānahīnāḥ patante ghorādajñānātprākṛtaṃ yonijālam
50.92
tasmājjñānaṃ sarvato mārgitavyaṃ sarvasthasthaṃ caitaduktaṃ mayā te
tatstho brahmā tasthivāṃścāparo yastasmai nityaṃ mokṣamāhurnarendra
50.93
yatta pṛṣṭaṃ tanmayā copadiśṭaṃ yāthātathyaṃ tadviśoko bhavasva
rājan gacchasvaitadarthasya pāraṃ samyakproktaṃ svasti te tvastu nityam
50.94
bhīṣma uvāca —
sa evamanuśāstastu yājñavalkyena dhīmatā
prītimānabhavadrājā mithilādhipatistadā
50.95
gate munivare tasminkṛte cāpi pradakṣiṇam
devarātirnṛpatirāsīnastatra mokṣavit
50.96
gokoṭiṃ sparśayāmāsa hiraṇyaṃ tu tathaiva ca
ratnāñjalimathaikaṃ ca brāhmaṇebhyo dadau tadā
50.97
videharājyaṃ ca tadā pratiṣṭhāpya sutasya vai
yatidharmamupāsaṃsthāpyavasanmithilādhipaḥ
50.98
sāṃkhyajñānamadhīyāno yogaśāstraṃ ca kṛtsnaśaḥ
dharmādharmaṃ ca rājendra prākṛtaṃ parigarhayan
50.99
ananta iti kṛtvā sa nityaṃ kevalameva ca
dharmādharmau puṇyapāpe satyāsatye tathaiva ca
50.100
janmamṛtyū ca rājendra prākṛtaṃ tadacintayat
vyaktāvyaktasya karmaidamiti nityaṃ narādhipa
50.101
paśyanti yogāḥ sāṃkhyāśca svaśāstrakṛtalakṣaṇāḥ
iṣṭāniṣṭavimuktaṃ hi tasthau brahma parātparam
50.102
nityaṃ tadāhurvidvāṃsaḥ śuci tasmācchucirbhava
dīyate yacca labhate dattaṃ yaccānumanyate
50.103
dadāti ca naraśreṣṭha pratigṛhṇāti yacca ha
dadātyavyakta ityetatpratigṛhṇāti yacca vai
50.104
ātmā hyevātmano hyekaḥ ko'nyastasmātparo bhavet
evaṃ manyasva satatamanyathā mā vicintaya
50.105
yasyāvyaktaṃ na viditaṃ saguṇaṃ nirguṇaṃ punaḥ
tena tīrthāni yajñāśca sevitavyā vipaścitā
50.106
na svādhyāyaistapobhirvā yajñairvā kurunandana
labhate'vyaktikaṃ sthānaṃ jñātvā'vyaktaṃ mahīyate
50.107
tathaiva mahataḥ sthānamāhaṃkārikameva ca
ahaṃkārātparaṃ cāpi sthānāni samavāpnuyāt
50.108
ye tvavyaktātparaṃ nityaṃ jānate śāstratatparāḥ
janmamṛtyuvimuktaṃ ca vimuktaṃ sadasacca yat
50.109
etanmayā''ptaṃ janakātpurastāttenāpi cāptaṃ nṛpa yājñavalkyāt
jñānaṃ viśiṣṭaṃ na tathā hi yajñā jñānena durgaṃ tarate na yajñaiḥ
50.110
durgaṃ janmanidhanaṃ cāpi rājanna bhautikaṃ jñānavido vadanti
yajñaistapobhirniyamairvrataiśca divaṃ samāsādya patanti bhūmau
50.111
tasmādupāsva paraṃ mahacchuci śivaṃ vimokṣaṃ vimalaṃ pavitram
kṣetraṃ jñātvā pārthivajñānayajñamupāsya vai tattvamṛṣirbhaviṣyasi
50.112
yadupaniṣadamupākarotthathā'sau janakanṛpasya purā hi yājñavalkyaḥ
yadupagaṇitaśāśvatāvyayaṃ tacchubhamamṛtatvamaśokamacchati
50.112.p1
[11667]
50.112.p2
iti śrīmahābhārate śatasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi yājñavalkyajanakasaṃvādasamāptau aṣṭādaśādhikatriśatatamo'dhyāyaḥ || 318
Linked texts (2)
- Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) — Sanskrit
- Vaidikakośa (Haṃsarāja) — Haṃsarāja, Sanskrit