Pramāṇa · Search · About · API

Mokshadharma 50

Mokṣadharma 50

Language
Sanskrit

Contents

50.1

[11555]
yājñavalkya uvāca-avyaktasthaṃ paraṃ yattatpṛṣṭaste'haṃ narādhipa
paraṃ guhyamimaṃ praśnaṃ śṛṇuṣvāvahito nṛpa

50.2

yathā''rṣeṇeha vidhinā caratā'vanatena ha
mayā''dityādavāptāni yajūṃṣi mithilādhipa

50.3

mahatā tapasā devastapiṣṇuḥ sevito mayā
prītena cāhaṃ vibhunā sūryeṇoktastadā'nagha

50.4

varaṃ vṛṇīṣva viprarṣe yadiṣṭaṃ te sudurlabham
tatte dāsyāmi prītātmā matprasādo hi durlabhaḥ

50.5

tataḥ praṇamya śirasā mayoktastapatāṃ varaḥ
yajūṃṣi nopayuktāni kṣipramicchāmi veditum

50.6

tato māṃ bhagavānprāha vitariṣyāmi te dvija
sarasvatīha vāgbhūtā śarīraṃ te pravekṣyati

50.7

tato māmāha bhagavānāsyaṃ svaṃ vivṛtaṃ kuru
vivṛtaṃ ca tato me'syāṃ praviṣṭā ca sarasvatī

50.8

tato vidahyamāno'haṃ praviṣṭo'mbhastadānagha
avijñānādamarṣācca bhāskarasya mahātmanaḥ

50.9

tato vidahyamānaṃ māmuvāca bhagavān raviḥ
muhūrtaṃ sahyatāṃ dāhastataḥ śītībhaviṣyati

50.10

śītībhūtaṃ ca māṃ dṛṣṭvā bhagavānāha bhāskaraḥ
pratiṣṭhāsyati te vedaḥ sakhilaḥ sottaro dvija

50.11

kṛtsnaṃ śatapathaṃ caiva praṇeṣyasi dvijarṣabha
tasyānte cāpunarbhāve buddhistava bhaviṣyati

50.12

prāpsyase ca yadiṣṭaṃ tatsāṃkhyayogepsitaṃ padam
etāvaduktvā bhagavānastamevābhyavarttata

50.13

tato'nupāhṛtaṃ śrutvā gate deve vibhāvasau
gṛhamāgatya saṃhṛṣṭo'cintayaṃ vai sarasvatīm

50.14

tataḥ pravṛttā'tiśubhā svaravyañjanabhūṣitā
oṅkāramāditaḥ kṛtvā mama devī sarasvatī

50.15

tato'hamarghyaṃ vidhivatsarasvatyai nyavedayam
tapatāṃ ca variṣṭhāya niṣaṇṇastatparāyaṇaḥ

50.16

tataḥ śatapathaṃ kṛtsnaṃ sarahasyaṃ sasaṃgraham
cakre sapariśeṣaṃ ca harṣeṇa parameṇa ha

50.17

kṛtvā cādhyayanaṃ teṣāṃ śiṣyāṇāṃ śatamuttamam
vipriyārthaṃ saśiṣyasya mātulasya mahātmanaḥ

50.18

tataḥ saśiṣyeṇa mayā sūryeṇeva gabhastibhiḥ
vyasto yajño mahārāja pitustava mahātmanaḥ

50.19

miṣato devalasyāpi tato'rdhaṃ kṛtavānaham
svavedadakṣiṇāyā'rthe vimarde mātulena ha

50.20

sumantunā'tha pailena tathā jaimininā ca vai
pitrā te munibhiścaiva tato'hamanumānitaḥ

50.21

daśa pañca ca prāptāni yajūṃṣyarkānmayā'nagha
tathaiva romaharṣeṇa purāṇamavadhāritam

50.22

bījametatpuraskṛtya devīṃ caiva sarasvatīm
sūryasya cānubhāvena pravṛtto'haṃ narādhipa

50.23

kartuṃ śatapathaṃ cedamapūrva ca kṛtaṃ mayā
yathā'bhilaṣitaṃ mārgaṃ tathā taccopapāditam

50.24

śiṣyāṇāmakhilaṃ kṛtsnamanujñātaṃ sasaṃgraham
sarve ca śiṣyāḥ śucayo gatāḥ paramaharṣitāḥ

50.25

śākhāḥ pañcadaśemāstu vidyā bhāskaradeśitāḥ
pratiṣṭhāpya yathākāmaṃ vedyaṃ tadanucintayam

50.26

kimatra brāhmaṇamamṛtaṃ kiṃ ca vedyamanuttamam
cintayaṃstatra cāgatya gandharvo māmapṛcchata

50.27

viśvāvasustato rājanvedāntajñānakovidaḥ
caturviṃśāṃstato'pṛcchatpraśnānvedasya pārthiva

50.28

pañcaviṃśatimaṃ praśnaṃ papracchānvīkṣikīṃ tadā
viśvāviśvaṃ tathā'śvāśvaṃ mitraṃ varuṇameva ca

50.29

jñānaṃ jñeyaṃ tathā jño'jñaḥ kastapā atapāstathā
sūryādaḥ sūrya iti ca vidyā'vidye tathaiva ca

50.30

vedyāvedyaṃ tathā rājannacalaṃ calameva ca
apūrvamakṣayaṃ kṣayyametatpraśmanuttamam

50.31

athoktaśca mahārāja rājā gandharvasattamaḥ
pṛṣṭavānanupūrveṇa praśnamarthaviduttamam

50.32

muhūrtamuṣyatāṃ tāvadyāvadetaṃ vicintaye
bāḍhamityeva kṛtvā ca tūṣṇīṃ gandharva āsthitaḥ

50.33

tato'nucintayamahaṃ bhūyo devīṃ sarasvatīm
manasā sa ca me praśno daghno ghṛtamivoddhṛtam

50.34

tatropaniṣadaṃ caiva pariśeṣaṃ ca pārthiva
mathnāmi manasā tāta dṛṣṭvā cānvīkṣikīṃ parām

50.35

caturthī rājaśārdūla vidyaiṣā sāṃparāyikī
udīritā mayā tubhyaṃ pañcaviṃśādadhiṣṭhitā

50.36

athoktastu mayā rājan rājā viśvāvasustadā
śrūyatāṃ yadbrūvānasmānpraśnaṃ saṃpṛṣṭavāniha

50.37

viśvāviśveti yadidaṃ gandharvendrānuṣpṛcchasi
viśvā'vyaktaṃ paraṃ vidyād bhūtabhavyabhayaṃkaram

50.38

triguṇaṃ guṇakartṛtvāndviśvānyo niṣkalastathā
aśvaścāśvā ca mithunamevamevānudṛśyate

50.39

avyaktaṃ prakṛtiṃ prāhuḥ puruṣeti ca nirguṇam
tathaiva mitraṃ puruṣaṃ varuṇaṃ prakṛtiṃ tathā

50.40

jñānaṃ tu prakṛtiṃ prāhurjñeyaṃ niṣkalameva ca
ajñaśca jñaśca puruṣastasmānniṣkalaṃ ucyate

50.41

kastapā atapāḥ proktaḥ ko'sau puruṣa ucyate
tapāstu prakṛtiṃ prāhuratapā niṣkalaḥ smṛtaḥ

50.42

tathaivāvedyamavyaktaṃ vedyaḥ puruṣa ucyate
calācalamiti proktaṃ tvayā tadapi me śṛṇu

50.43

calāṃ tu prakṛtiṃ prāhuḥ kāraṇaṃ kṣayasargayoḥ
ākṣepasargayoḥ karttā niścalaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ

50.44

tathaiva vedyamavyaktamavedyaḥ puruṣastathā
ajñāvubhau dhruvau caiva akṣayau cāpyubhāvapi

50.45

ajau nityāvubhau prāhuodhyātmagatiniścayāt

50.46

akṣayatvātprajanane ajamatrāhuravyayam
akṣayaṃ puruṣaṃ prāhuḥ kṣayo hyasya na vidyate

50.47

guṇakṣayatvātprakṛtiḥ kartṛtvādakṣayaṃ budhāḥ
eṣā te''nvīkṣikī vidyā caturthī sāṃparāyikī

50.48

vidyopetaṃ dhanaṃ kṛtvā karmaṇā nityakarmaṇi
ekāntadarśanā vedāḥ sarve viśvāvaso smṛtāḥ

50.49

jāyante ca mriyante ca yasminnete yataścyutāḥ
vedārthaṃ ye na jānanti vedyaṃ gandharvasattama

50.50

sāṅgopāṅgānapi yadi yaśca vedānadhīyate
vedavedyaṃ na jānīte vedabhāravaho hi saḥ

50.51

yo ghṛtārthī kharīkṣīraṃ mathedgandharvasattama
viṣṭhāṃ tatrānupaśyeta na maṇḍaṃ na ca vai ghṛtam

50.52

tathā vedyamavedyaṃ ca vedavidyo na vindati
sa kevalaṃ mūḍhamatirjñānabhāravahaḥ smṛtaḥ

50.53

draṣṭavyau nityamevaitau tatpareṇāntarātmanā
yathā'sya janmanidhane na bhavetāṃ punaḥ punaḥ

50.54

ajasraṃ janmanidhanaṃ cintayitvā trayīmimām
parityajya kṣayamiha akṣayaṃ dharmamāsthitaḥ

50.55

yadānupaśyate'tyantamahanyahani kāśyapa
tadā sa kevalībhūtaḥ ṣaḍviṃśamanupaśyati

50.56

anyaśca śāśvato'vyaktastathā'nyaḥ pañcaviṃśakaḥ
tasya dvāvanupaśyetāṃ tamekamiti sādhavaḥ

50.57

te naitannābhinandanti pañcaviṃśakamacyutam
janmamṛtyubhayādyogāḥ sāṃkhyāśca paramaiṣiṇaḥ

50.58

viśvāvasuruvāca- pañcaviṃśaṃ yadetatte proktaṃ brāhmaṇasattama
tathā tanna tathā ceti tadbhavānvaktumarhati

50.59

jaigīṣavyasyāsitasya devalasya mayā śrutam
parāśarasya viprarṣervārṣagaṇyasya dhīmataḥ

50.60

bhṛgoḥ pañcaśikhasyāsya kapilasya śukasya ca
gautamasyāṣṭikṣeṇasya gargasya ca mahātmanaḥ

50.61

nāradasyāsureścaiva pulastyasya ca dhīmataḥ
sanatkumārasya tataḥ śukrasya ca mahātmanaḥ

50.62

kaśyapasya pituścaiva pūrvameva mayā śrutam
tadanantaraṃ ca rudrasya viśvarūpasya dhīmataḥ

50.63

daivatebhyaḥ pitṛbhyaśca daiteyebhyastatastataḥ
prāptametanmayā kṛtsnaṃ vedyaṃ nityaṃ vadantyuta

50.64

tasmāttadvai bhavadbuddhyā śrotumicchāmi brāhmaṇa
bhavānprabarhaḥ śāstrāṇāṃ pragalbhaścātibuddhimān

50.65

na tavāviditaṃ kiñcidbhavān śrutinidhiḥ smṛtaḥ
kathyate devaloke ca pitṛloke ca brāhmaṇa

50.66

brahmalokagatāścaiva kathayanti maharṣayaḥ
patiśca tapatāṃ śaśvadādityastava bhāṣitā

50.67

sāṃkhyajñānaṃ tvayā brahmannavāptaṃ kṛtsnameva ca
tathaiva yogaśāstraṃ ca yājñavalkya viśeṣataḥ

50.68

niḥsandigdhaṃ prabuddhastvaṃ budhyamānaścarācaram
śrotumicchāmi tajjñānaṃ ghṛtaṃ maṇḍamayaṃ yathā

50.69

yājñavalkya uvāca- kṛtsnadhāraṇameva tvāṃ manye gandharvasattama
jijñāsase ca māṃ rājaṃstannibodha yathāśrutam

50.70

abudhyamānāṃ prakṛtiṃ budhyate pañcaviṃśakaḥ
na tu budhyati gandharva prakṛtiḥ pañcaviṃśakam

50.71

anena pratibodhena pradhānaṃ pravadanti tat
sāṃkhyayogāśca tattvajñā yathāśrutinidarśanāt

50.72

paśyaṃstathaiva cāpaśyanpaśyatyanyaḥ sadā'nagha !
ṣaḍviṃśaṃ pañcaviṃśaṃ ca caturviṃśaṃ ca paśyati

50.73

na tu paśyati paśyaṃstu yaścainamanupaśyati
pañcaviṃśo'bhimanyeta nānyo'sti paramo mama

50.74

na caturviṃśako grāhyo manujairjñānadarśibhiḥ
matsyaścodakamanveti pravarteta pravarttanāt

50.75

yathaiva budhyate matsyastathaiṣo'pyanubudhyate
sasnehātsahavāsācca sābhimānācca nityaśaḥ

50.76

sa nimajjati kālasya yadaikatvaṃ na budhyate
unmajjati hi kālasya samatvenābhisaṃvṛtaḥ

50.77

yadā tu manyate'nyo'hamanya eṣa iti dvijaḥ
tadā sa kevalībhūtaḥ ṣaḍviṃśamanupaśyati

50.78

anyaśca rājanya varastathā'nyaḥ pañcaviṃśakaḥ !
tatsthānāccānupaśyanti eka eveti sādhavaḥ

50.79

tenaitannābhinandanti pañcaviṃśakamacyutam
janmamṛtyubhayādbhītā yogāḥ sāṃkhyāśca kāśyapa
ṣaḍviṃśamanupaśyantaḥ śucayastatparāyaṇāḥ

50.80

yadā sa kevalībhūtaḥ ṣaḍviṃśamanupaśyati
tadā sa sarvavidvidvānna punarjanma vindati

50.81

evamapratibuddhaśca budhyamānaśca te'nagha
buddhaścokto yathātattvaṃ mayā śrutinidarśanāt

50.82

paśyāpaśyaṃ yo na paśyetkṣemyaṃ tattvaṃ ca kāśyapa
kevalākevalaṃ cādyaṃ pañcaviṃśaṃ paraṃ ca yat

50.83

viśvāvasuruvāca tathyaṃ śubhaṃ caitaduktaṃ tvayā vibho samyak kṣemyaṃ daivatādyaṃ yathāvat
svastyakṣayaṃ bhavataścāstu nityaṃ buddhyā sadā buddhiyuktaṃ manaste

50.84

yājñavalkya uvāca-evamuktvā saṃprayāto divaṃ sa vibhrājanvai śrīmattā darśanena
dṛṣṭaśca tuṣṭyā parayā'bhinandya pradakṣiṇaṃ mām kṛtvā mahātmā

50.85

brahmādīnāṃ khecarāṇāṃ kṣitau ca ye cādhastātsaṃ̍ṃvasante narendra
tatraiva taddarśanaṃ darśayanvai samyak kṣemyaṃ ye pathaṃ saṃśritā vai

50.86

sāṃkhyāḥ sarve sāṃkhyadharme ratāśca tadvadyogā yogadharme ratāśca
ye cāpyanye mokṣakāmā manuṣyāsteṣāmetaddarśanaṃ jñānadṛṣṭam

50.87

jñānānmokṣo jāyate rājasiṃha nāstyajñānādevamāhurnarendra
tasmājjñānaṃ tattvato'nveṣitavyaṃ yenātmānaṃ mokṣayejjanmamṛtyoḥ

50.88

prāpya jñānaṃ brāhmaṇātkṣatriyādvā vaiśyācchūdrādapi nīcādabhīkṣṇam
śraddhātavyaṃ śraddadhānena nityaṃ na śraddhinaṃ janmamṛtyū viśetām

50.89

sarve varṇā brāhmaṇā brahmajāśca sarve nityaṃ vyāharante ca brahma
tattvaṃ śāstraṃ brahma buddhyā bravīmi sarvaṃ viśvaṃ brahma caitatsamastam

50.90

brahmāsyato brāhmaṇāḥ saṃprasūtā bāhubhyāṃ vai kṣatriyāḥ saṃprasūtāḥ
nābhyāṃ vaiśyāḥ pādataścāpi śūdrāḥ sarve varṇā nānyathā veditavyāḥ

50.91

ajñānataḥ karmayoniṃ bhajante tāṃ tāṃ rājaṃste tathā yāntyabhāvam
yathā varṇā jñānahīnāḥ patante ghorādajñānātprākṛtaṃ yonijālam

50.92

tasmājjñānaṃ sarvato mārgitavyaṃ sarvasthasthaṃ caitaduktaṃ mayā te
tatstho brahmā tasthivāṃścāparo yastasmai nityaṃ mokṣamāhurnarendra

50.93

yatta pṛṣṭaṃ tanmayā copadiśṭaṃ yāthātathyaṃ tadviśoko bhavasva
rājan gacchasvaitadarthasya pāraṃ samyakproktaṃ svasti te tvastu nityam

50.94

bhīṣma uvāca —
sa evamanuśāstastu yājñavalkyena dhīmatā
prītimānabhavadrājā mithilādhipatistadā

50.95

gate munivare tasminkṛte cāpi pradakṣiṇam
devarātirnṛpatirāsīnastatra mokṣavit

50.96

gokoṭiṃ sparśayāmāsa hiraṇyaṃ tu tathaiva ca
ratnāñjalimathaikaṃ ca brāhmaṇebhyo dadau tadā

50.97

videharājyaṃ ca tadā pratiṣṭhāpya sutasya vai
yatidharmamupāsaṃsthāpyavasanmithilādhipaḥ

50.98

sāṃkhyajñānamadhīyāno yogaśāstraṃ ca kṛtsnaśaḥ
dharmādharmaṃ ca rājendra prākṛtaṃ parigarhayan

50.99

ananta iti kṛtvā sa nityaṃ kevalameva ca
dharmādharmau puṇyapāpe satyāsatye tathaiva ca

50.100

janmamṛtyū ca rājendra prākṛtaṃ tadacintayat
vyaktāvyaktasya karmaidamiti nityaṃ narādhipa

50.101

paśyanti yogāḥ sāṃkhyāśca svaśāstrakṛtalakṣaṇāḥ
iṣṭāniṣṭavimuktaṃ hi tasthau brahma parātparam

50.102

nityaṃ tadāhurvidvāṃsaḥ śuci tasmācchucirbhava
dīyate yacca labhate dattaṃ yaccānumanyate

50.103

dadāti ca naraśreṣṭha pratigṛhṇāti yacca ha
dadātyavyakta ityetatpratigṛhṇāti yacca vai

50.104

ātmā hyevātmano hyekaḥ ko'nyastasmātparo bhavet
evaṃ manyasva satatamanyathā mā vicintaya

50.105

yasyāvyaktaṃ na viditaṃ saguṇaṃ nirguṇaṃ punaḥ
tena tīrthāni yajñāśca sevitavyā vipaścitā

50.106

na svādhyāyaistapobhirvā yajñairvā kurunandana
labhate'vyaktikaṃ sthānaṃ jñātvā'vyaktaṃ mahīyate

50.107

tathaiva mahataḥ sthānamāhaṃkārikameva ca
ahaṃkārātparaṃ cāpi sthānāni samavāpnuyāt

50.108

ye tvavyaktātparaṃ nityaṃ jānate śāstratatparāḥ
janmamṛtyuvimuktaṃ ca vimuktaṃ sadasacca yat

50.109

etanmayā''ptaṃ janakātpurastāttenāpi cāptaṃ nṛpa yājñavalkyāt
jñānaṃ viśiṣṭaṃ na tathā hi yajñā jñānena durgaṃ tarate na yajñaiḥ

50.110

durgaṃ janmanidhanaṃ cāpi rājanna bhautikaṃ jñānavido vadanti
yajñaistapobhirniyamairvrataiśca divaṃ samāsādya patanti bhūmau

50.111

tasmādupāsva paraṃ mahacchuci śivaṃ vimokṣaṃ vimalaṃ pavitram
kṣetraṃ jñātvā pārthivajñānayajñamupāsya vai tattvamṛṣirbhaviṣyasi

50.112

yadupaniṣadamupākarotthathā'sau janakanṛpasya purā hi yājñavalkyaḥ
yadupagaṇitaśāśvatāvyayaṃ tacchubhamamṛtatvamaśokamacchati

50.112.p1

[11667]

50.112.p2

iti śrīmahābhārate śatasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi yājñavalkyajanakasaṃvādasamāptau aṣṭādaśādhikatriśatatamo'dhyāyaḥ || 318

Linked texts (2)