Pramāṇa · Search · About · API

Mokshadharma 52

Mokṣadharma 52

Language
Sanskrit

Contents

52.1

yudhiṣṭhira uvāca- aparit‍yajya gārhasthyaṃ kururājarṣisattama
kaḥ prāpto vinayaṃ buddhyā mokṣatattvaṃ vadasva me

52.2

saṃnyasyate yathā''tmā'yaṃ vyaktasyātmā yathā ca yat
paraṃ mokṣasya yaccāpi tanme brūhi pitāmaha

52.3

bhīṣma uvāca— atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam
janakasya ca saṃvādaṃ sulabhāyāśca bhārata

52.4

saṃnyāsaphalakaḥ kaścidbabhūva nṛpatiḥ purā
maithilo janako nāma dharmadhvaja iti śrutaḥ

52.5

sa vede mokṣaśāstre ca sve ca śāstre kṛtaśramaḥ
indriyāṇi samādhāya śaśāsa vasudhāmimām

52.6

tasya vedavidaḥ prājñāḥ śrutvā tāṃ sādhuvṛttatām
lokeṣu spṛhayantyanye puruṣāḥ puruṣeśvara

52.7

atha dharmayuge tasminyogadharmamanuṣṭhitā
mahīmanucacāraikā sulabhā nāma bhikṣukī

52.8

tayā jagadidaṃ kṛtsnamaṭantyā mithileśvaraḥ
tatra tatra śruto mokṣe kathyamānastridaṇḍibhiḥ

52.9

sā'tisūkṣmāṃ kathāṃ śrutvā tathyaṃ neti sasaṃśayā
darśane jātasaṃkalpā janakasya babhūva ha

52.10

tatra sā viprahāyātha pūrvarūpaṃ hi yogataḥ
abibhradanavadyāṅgī rūpamanyadanuttamam

52.11

cakṣurnimeṣamātreṇa laghvastragatigāminī
videhānāṃ purīṃ subhrūrjagāma kamalekṣaṇā

52.12

sā prāpya mithilāṃ ramyāṃ prabhūtajanasaṃkulām
bhaikṣyacaryāpadeśena dadarśa mithileśvaram

52.13

rājā tasyāḥ paraṃ dṛṣṭvā saukumāryaṃ vapustadā
keyaṃ kasya kuto veti babhūvāgatavismayaḥ

52.14

tato'syāḥ svāgataṃ kṛtvā vyādiśya ca varāsanam
pūjitāṃ pādaśaucena varānnenāpyatarpayata

52.15

atha bhuktavatī prītā rājānaṃ mantribhirvṛtam
sarvabhāṣyavidāṃ madhye codayāmāsa bhikṣukī

52.16

sulabhā tvasya dharmeṣu mukto neti saśaṃśayā
sattvaṃ sattvena yogajñā praviveśa mahīpateḥ

52.17

netrābhyāṃ netrayorasya raśmīnsaṃgamya raśmibhiḥ
sā sma taṃ codayiṣyantī yogabandhairbabandha ha

52.18

janako'pyutsadmayan rājā bhāvamasyā viśeṣayan
pratijagrāha bhāvena bhāvamasyā nṛpottama

52.19

tadekasminnadhiṣṭhāne saṃvādaḥ śrūyatāmayam
chatrādiṣu vimuktasya muktāyāśca tridaṇḍake

52.20

janaka uvāca —
bhagavatyāḥ kva caryeyaṃ kṛtā kva ca gamiṣyasi
kasya ca tvaṃ kuto veti papracchaināṃ mahīpatiḥ

52.21

śrute vayasi jātau ca sadbhāvo nādhigamyate
eṣvartheṣūttaraṃ tasmātpravedyaṃ matsamāṃgame

52.22

chatrādiṣu viśeṣeṣu muktaṃ māṃ viddhi tattvataḥ
sa tvāṃ saṃmantumicchāmi mānārhā hi matā'si me

52.23

yasmāccaitanmayā prāptaṃ jñānaṃ vaiśeṣikaṃ purā
yasya nānyaḥ pravaktā'sti mokṣaṃ tamapi me śṛṇu

52.24

parāśarasagotrasya vṛddhasya sumahātmanaḥ
bhikṣoḥ pañcaśikhasyāhaṃ śiṣyaḥ paramasammataḥ

52.25

sāṃkhyajñāne ca yoge ca mahīpāla vidhau tathā
trividhe mokṣadharme'smingatādhvā chinnasaṃśayaḥ

52.26

sa yathāśāstradṛṣṭena mārgeṇeha paribhraman
vārṣikāṃścaturo māsānpurā mayi sukhoṣitaḥ

52.27

tenāhaṃ sāṃkhyamukhyena suhṛṣṭārthena tattvataḥ
śrāvitastrividhaṃ mokṣaṃ na ca rājyādvi cālitaḥ

52.28

so'haṃtāmakhilāṃ dhṛttiṃ trividhāṃ mokṣasaṃhitām
muktarāgaścarāmyekaḥ pade paramake sthitaḥ

52.29

vairāgyaṃ punaretasya mokṣasya paramo vidhiḥ
jñānādeva ca vairāgyaṃ jāyate yena mucyate

52.30

jñānena kurute yatnaṃ yatnena prāpyate mahat
mahad dvandvapramokṣāya sā siddhiryā vayo'tigā

52.31

seyaṃ paramikā buddheḥ prāptā nirdvandvatā mayā
ihaiva gatamohena caratā muktasaṅginā

52.32

yathā kṣetraṃ mṛdūbhūtamādbhiDIRplāṃvitaṃ tathā
janayatyaṅkuraṃ karma nṛṇāṃ tadvatpunarbhavam

52.33

yathā cottāpitaṃ bījaṃ kapāle yatra tatra vā
prāpyāpyaṅkurahetutvamabījatvānna jāyate

52.34

tadvadbhagavatā'nena śikhāproktena bhikṣuṇā
jñānaṃ kṛtamabījaṃ me viṣayeṣu na jāyate

52.35

nābhirajyati kasmiṃścinnānarthe na parigrahe
nābhirajyati caiteṣu vyarthatvādrāgaroṣayoḥ

52.36

yaśca me dakṣiṇaṃ bāhuṃ candanena samukṣayet
savyaṃ vā'syāpi yastakṣetsamāvetāvubhau mama

52.37

sukhī so'hamavāptārthaḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ
muktasaṅgaḥ sthito rājye viśiṣṭo'nyaistridaṇḍibhiḥ

52.38

mokṣe hi trividhā niṣṭhā dṛṣṭānyairmokṣavittamaiḥ
jñānaṃ lokottaraṃ yacca sarvatyāgaśca karmaṇām

52.39

jñānaniṣṭhāṃ vadantyeke mokṣaśāstravido janāḥ
karmaniṣṭhāṃ tathaivānye yatayaḥ sūkṣmadarśinaḥ

52.40

prahāyobhayamapyevaṃ jñānaṃ karma ca kevalam
tṛtīyeyaṃ samākhyātā niṣṭhā tena mahātmanā

52.41

yame ca niyame caiva kāme dveṣe parigrahe
māne dambhe tathā snehe sadṛśāste kuṭumbibhiḥ

52.42

tridaṇḍādiṣu yadyasti mokṣo jñāne na kasyacit
chatrādiṣu kathaṃ na syāttulyahetau parigrahe

52.43

yena yena hi yasyārthaḥ kāraṇeneha karmaṇi
tattadālambate sarvadravye svārthaparigrahe

52.44

doṣadarśī tu gārhasthye yo vrajatyāśramāntare
utsṛjanparigṛhaṃśca so'pi saṅgānna mucyate

52.45

ādhipatye tathā tulye nigrahānugrahātmake
rājabhirbhikṣukāstulyā mucyante kena hetunā

52.46

atha satyādhipatye'pi jñānenaiveha kevalam
mucyante sarvapāpebhyo dehe paramaka sthitiḥ

52.47

kāṣāyadhāraṇaṃ mauṇḍyaṃ triviṣṭabdhaṃ kamaṇḍalum
liṅgānyabhyutpathabhūtāni na mokṣāyeti me matiḥ

52.48

yadi satyapi liṅge'smin jñānamevātra kāraṇam
nirmokṣāyeha duḥkhasya liṅgamātraṃ nirarthakam

52.49

athavā duḥkhaśaithilyaṃ vīkṣya liṅge kṛtā matiḥ
kiṃ tadevārthasāmānyaṃ chatrādiṣu na lakṣyate

52.50

ākiṃcanye na mokṣo'sti kiṃcanye nāsti bandhanam
kiṃcanye cetare caiva janturjñānena mucyate

52.51

tasmāddharmārthakāmeṣu tathā rājyaparigrahe
bandhanāyataneṣvepu viddhayabandhe pade sthitam

52.52

rājyaiśvaryamayaḥ pāśaḥ snehāyatanabandhanaḥ
mokṣāśmaniśiteneha chinnastyāgāsinā mayā

52.53

so'hamevaṃgato mukto jātāsthastvayi bhikṣuki
ayathārthaṃ hi te varṇaṃ vakṣyāmi śṛṇu tanmama

52.54

saukumāryaṃ tathā rūpaṃ vapuragryaṃ tathā vayaḥ
tavaitāni samastāni niyamaśceti saṃśayaḥ

52.55

yaccāpyananurūpaṃ te liṅgasyāsya viceṣṭitam
mukto'yaṃ syānnaveti syāddharṣito matparigrahaḥ

52.56

na ca kāmasamāyukte yukte'pyasti tridaṇḍake
na rakṣate tvayā cedaṃ na muktasyāsti gopanā

52.57

matpakṣasaṃśrayāccāyaṃ śṛṇu yaste vyatikramaḥ
āśrayantyāḥ svabhāvena mama pūrvaparigraham

52.58

praveśaste kṛtaḥ kena mama rāṣṭre pure'pi vā
kasya vā sannikarṣāttvaṃ praviṣṭā hṛdayaṃ mama

52.59

varṇapravaramukhyā'si brāhmaṇī kṣatriyastvaham
nāvayorekayogo'sti mā kṛthā varṇasaṃkaram

52.60

varttase mokṣadharmeṇa tvaṃ gārhasthye'hamāśrame
ayaṃ cāpi sukaṣṭaste dvitīyo''śramasaṃkaraḥ

52.61

sagotrāṃ vā'sagotrāṃ vā na veda tvāṃ na vettha mām
sagotramāviśantyāste tṛtīyo gotrasaṃkaraḥ

52.62

atha jīvati te bharttā proṣito'pyatha vā kvacit
agamyā parabhāryeti caturtho dharmasaṃkaraḥ

52.63

sā tvametānyakāryāṇi kāryāpekṣā vyavasyasi
avijñānena vā yuktā mithyājñānena vā punaḥ

52.64

athavā'pi svatantrāsi svadoṣeṇeha karhicit
yadi kiñcicchrutaṃ te'sti sarvaṃ kṛtamanarthakam

52.65

idamapyatṛtīyaṃ te bhāvasparśavighātakam
duṣṭāyā lakṣyate liṅgaṃ vivṛṇvatyā prakāśitam

52.66

na mayyevābhisaṃdhiste jayaiṣiṇyā jaye kṛtaḥ
yeyaṃ matpariṣadṛtsnā jetumicchasi tāmapi

52.67

tathā'rhatastataśca tvaṃ dṛṣṭiṃ svāṃ pratimuñcasi
matpakṣapratighātāya svapakṣodbhāvanātha ca

52.68

sā svenāmarṣajena tvamṛddhimohena mohitā
bhūyaḥ sṛjasi yogāṃstvaṃ viṣāmṛtamivaikatām

52.69

icchatoratra yo lābhaḥ strīpuṃsoramṛtopamaḥ
alābhaścāpi raktasya so'pi doṣo viṣopamaḥ

52.70

mā tyākṣīḥ sādhu jānīṣva svaśāstramanupālaya
kṛteyaṃ hi vijijñāsā mukto neti tvayā mama

52.71

etatsarvaṃ praticchannaṃ mayi nārhasi gūhitum
sā yadi tvaṃ svakāryeṇa yadyanyasya mahīpateḥ
tattvaṃ sañcchannapraticchannā mayi nārhasi gūhitum

52.72

na rājānaṃ mṛṣā gacchenna dvijātiṃ kathañcana
na striyaṃ strīguṇopetāṃ hanyuhyaite mṛṣā gatāḥ

52.73

rājñāṃ hi balamaiśvaryaṃ brahma brahmavidāṃ balam
rūpayauvanasaubhāgyaṃ strīṇāṃ balamanuttamam

52.74

ata etairbalaireva balinaḥ svārthamicchatā
ārjavenābhigantavyā vināśāya hyanārjavam

52.75

sā tvaṃ jātiṃ śrutaṃ vṛttaṃ bhāvaṃ prakṛtimātmanaḥ
kṛtyamāgapane caiva vaktumarhasi tattvataḥ

52.76

bhīṣma uvāca-- ityetairasukhairvākyairayuktairasamañjasaiḥ
pratyādiṣṭā narendraṇa sulabhā na vyakampata

52.77

uktavākye tu nṛpatau sulabhā cārudarśanā
tataścārutaraṃ vākyaṃ pracakrāmātha bhāṣitum

52.78

sulabhovācanavābhirnavabhiścaiva doṣairvāgbuddhidūṣaṇaiḥ
apetamupapannārthamaṣṭādaśaguṇānvitam

52.79

saukṣmyaṃ sāṃkhyakramau cobhau nirṇayaḥ saprayojanaḥ
pañcaitānyarthajātāni vākyamityucyate nṛpa

52.80

eṣāmekaikaśo'rthānāṃ saukṣmyādīnāṃ svalakṣaṇam
śṛṇu saṃsāryamāṇānāṃ padārthapadavākyataḥ

52.81

jñānaṃ jñeyeṣu bhinneṣu yadā bhedena vartate
yatrādhivāsinī buddhisattatsaukṣmyamiti vartate

52.82

doṣāṇāṃ ca guṇānāṃ ca pramāṇaṃ pravibhāgataḥ
kaṃcidarthamabhipretya sā saṃkhyetyupadhāryatām

52.83

idaṃ pūrvamidaṃ paścādvaktavyaṃ yadvivakṣitam
kramayogaṃ tamapyāhurvākyaṃ vākyavido janāḥ

52.84

dharmakāmārthamokṣeṣu pratijñāya viśeṣataḥ
idaṃ taditi vākyānte procyate sa vinirṇayaḥ

52.85

icchādveṣabhavairduḥkhaiḥ prakarṣo yatra jāyate
tatra yā nṛpate vṛttistatprayojanamiṣyate

52.86

tānyetāni yathoktāni saukṣmyādīni janādhipa
ekārthasamavetāni vākyaṃ mama niśāmaya

52.87

upetāthaṃmabhinnārthaṃ nyāyavṛttaṃ na cādhikam
nāślakṣṇaṃ na ca saṃdigdhaṃ vakṣyāmi paramaṃ tataḥ

52.88

na gurvakṣarasaṃyuktaṃ parāṅmukhasukhaṃ na ca
nānṛtaṃ na trivargeṇa viruddhaṃ nāpyasaṃskṛtam

52.89

na nyūnaṃ kaṣṭaśabdaṃ vā vikramābhihitaṃ na ca
na śeṣamanukalpena niṣkāraṇamahetukam

52.90

kāmātkrodhādbhayāllobhādainyāccānāryakāttathā
hrīto'nukrośataḥ mānānna vakṣyāmi kathaṃcana

52.91

vaktā śrotā ca vākyaṃ ca yadā tvavikalaṃ nṛpa
sameti vivakṣāyāṃ tadā so'rthaḥ prakāśate

52.92

vaktavye tu yadā vaktā śrotāramavamanya vai
svārthamāha parārthaṃ tattadā vākyaṃ na rohati

52.93

atha yaḥ svārthamutsṛjya parārthaṃ prāha mānavaḥ
viśaṅkā jāyate tasminvākyaṃ tadapi doṣavat

52.94

yastu vaktā dvayorarthamaviruddhaṃ prabhāṣate
śrotuścaivātmanaścaiva sa vaktā netaro nṛpa

52.95

tadarthavadidaṃ vākyaṃ rājannekamanāḥ śṛṇu
yathā jatu ca kāṣṭhaṃ ca pāṃsavaścodabindavaḥ

52.96

saṃśliṣṭāni tathā rājanprāṇināmiha saṃbhavaḥ
śabdaḥ sparśo raso rūpaṃ gandhaḥ pañcendriyāṇi ca

52.97

pṛthagātmāna ātmānaṃ saṃśliṣṭā jatukāṣṭhavat
na caiṣāṃ codanā kācidastītyeṣa viniścayaḥ

52.98

ekaikasyeha vijñānaṃ nāstyātmani tathā pare
na veda cakṣuścakṣuṣṭraṃ śrotraṃ nātmani vartate

52.99

tathaiva vyabhicāreṇa na vartante parasparam
praśliṣṭaṃ ca na jānanti yathā''pa iva pāṃsavaḥ

52.100

bāhyānanyānapekṣante guṇāṃstānāmi me śṛṇu
rūpaṃ cakṣuḥ prakāśaśca darśane hetavastrayaḥ

52.101

yathaivātra tathā'nyeṣu jñānajñeyeṣu hetavaḥ
jñānajñeyāntare tasminmano nāmāparo guṇaḥ

52.102

vicārayati yenāyaṃ niścaye sādhvasādhunī
dvādaśastvaparastatra buddhirnāma guṇaḥ smṛtaḥ
yena saṃśayapūrveṣu boddhavyeṣu vyavasyati

52.103

atha dvādaśake tasminsattvaṃ nāmāparo guṇaḥ
mahāsattvo'lpasattvo vā janturyenānumīyate

52.104

ahaṃkṛteti cāpyanyo guṇastatra caturdaśaḥ
mamāyamiti yenāyaṃ manyate na mameti ca

52.105

atha pañcadaśo rājanguṇastatrāparaḥ smṛtaḥ
pṛthakkalāsamūhasya sāmagryaṃ tadihocyate

52.106

guṇastvevāparastatra saṃghāta iva ṣoḍaśaḥ
prakṛtirvyaktirityetau guṇau yasminsamāśritau

52.107

sukhāsukhe jarāmṛtyū lābhālābhau priyāpriye
iti caikonaviṃśo'yaṃ dvandvayoga iti smṛtaḥ

52.108

ūrdhvaṃ caikonaviṃśatyā kālo nāmāparo guṇaḥ
itīmaṃ viddhi viṃśatyā bhūtānāṃ prabhavāpyayam

52.109

viṃśakaścaiṣa saṃghātau mahābhūtāni pañca ca
sadasadbhāvayogau tu guṇāvanyau prakāśakau

52.110

ityevaṃ viṃśakaścaiva guṇāḥ sapta ca ye smṛtāḥ
vidhiḥ śukraṃ balaṃ ceti atha ete guṇāḥ pare

52.111

viṃśatirdaśa caivaṃ hi guṇāḥ saṃkhyānataḥ smṛtāḥ
samagrā yatra vartante taccharīramiti smṛtam

52.112

avyaktaṃ prakṛtiṃ tvāsāṃ kalānāṃ kaścidicchati
vyaktaṃ cāsāṃ tathā cānyaḥ sthūladarśī prapaśyati

52.113

avyaktaṃ yadi vā vyaktaṃ dvayīmatha catuṣṭayīm
prakṛtiṃ sarvabhūtānāṃ paśyantyadhyātmacintakāḥ

52.114

yeyaṃ prakṛtiravyaktā kalābhirvyaktatāṃ gatā
ahaṃ ca tvaṃ ca rājendra ye cāpyanye śarīriṇaḥ

52.115

bindunyāsādayo'vasthāḥ śukraśoṇitasaṃbhavāḥ
yāsāmeva nipātena kalalaṃ nāma jāyate

52.116

kalalād budbudotpattiḥ peśī ca budbudātsmṛtā
peśyāstvaṅgābhinirvṛttirnakharomāṇi cāṅgataḥ

52.117

sampūrṇe navame māsi jantorjātasya maithila
jāyate nāmarūpatvaṃ strī pumānveti liṅgataḥ

52.118

jātamātraṃ tu tadrūpaṃ dṛṣṭvā tāmranakhāṅguli
kaumāraṃ rūpamāpannaṃ rūpato nopalabhyate

52.119

kaumārādyauvanaṃ cāpi sthāviryaṃ cāpi yauvanāt
anena kramayogena pūrvaṃ pūrvaṃ na labhyate

52.120

kalānāṃ pṛthagarthānāṃ pratibhedaḥ kṣaṇe kṣaṇe
varttate sarvabhūteṣu saukṣmyāttu na vibhāvyate

52.121

na caiṣāmatyayo rājan lakṣyate prabhavo na ca
avasthāyāmavasthāyāṃ dīpasyevārciṣo gatiḥ

52.122

tasyāpyevaṃprabhāvasya sadaśvasyeva dhāvataḥ
ajasraṃ sarvalokasya kaḥ kuto vā na vā kutaḥ

52.123

kasyedaṃ kasya vā nedaṃ kuto cedaṃ na vā kutaḥ
saṃbandhaḥ ko'sti bhūtānāṃ svairapyavayavairiha

52.124

yathā''dityānmaṇeścāpi vīrudbhyaścaiva pāvakaḥ
jāyantyevaṃ samudāyātkalānāmiva jantavaḥ

52.125

ātmanyevātmanā''tmānaṃ yathā tvamanupaśyasi
evamevātmanā''tmānaṃ yathā tvamanupaśyasi
evamevātmanā''tmānamanyasminkiṃ na paśyasi

52.126

yadyātmani parasmiṃśca samatāmadhyavasyasi
atha māṃ kā'si kasyeti kimarthamanupṛcchasi

52.127

idaṃ me syādidaṃ neti dvandvairmuktasya maithila
kā'si kasya kuto veti vacanaiḥ kiṃ prayojanam

52.128

ripau mitre'tha madhyasthe vijaye saṃdhivigrahe
kṛtavānyo mahīpālaḥ kiṃ tasminmuktalakṣaṇam

52.129

trivargaṃ saptadhā vyaktaṃ yo na vedeha karmasu
saṅgavān yastrivargeṇa kiṃ tasminmuktalakṣaṇam

52.130

priye vā'pyapriye vā'pi durbale balavatyapi
yasya nāsti samaṃ cakṣuḥ kiṃ tasminmuktalakṣaṇam

52.131

tadayuktasya te mokṣe yo'bhimāno bhavennṛpa !
suhṛdbhiḥ sannivāryaste'viraktasyeva bheṣajam

52.132

tāni tāni tu saṃcintya saṅgasthānānyarindama
ātmanātmani saṃpaśyetkimanyanmuktalakṣaṇam

52.133

imānyanyāni sūkṣmāṇi mokṣamāśritya kānicit
caturaṅgapravṛttāni saṅgasthānāni me śṛṇu

52.134

ya imāṃ pṛthivīṃ kṛtsnāmekacchatrāṃ praśāsti ha
eka eva sa vai rājā puramadhyāvasatyuta

52.135

tatpure caikamevāsya gṛhaṃ yadadhitiṣṭhati
gṛhe śayanamapyekaṃ niśāyāṃ yatra līyate

52.136

śayyārdhaṃ tasya cāpyatra strī pūrvamadhitiṣṭhati
tadnena prasaṅgena phalenaiveha yujyate

52.137

evamevopabhogeṣu bhojanācchādaneṣu ca
guṇeṣu parimeyaiṣu nigrahānugrahaṃ prati

52.138

paratantraḥ sadā rājā svalpeṣvapi prasajjate
saṃdhivigrahayoge ca kuto rājñaḥ svatantratā

52.139

strīṣu krīḍāvihāreṣu nityamasyāsvatantratā
mantre cāmātyasamitau kutastasya svatantratā

52.140

yadā tvājñāpayatyanyāṃstatrāsyoktā'svatantratā
avaśaḥ kāryate tatra tasmiṃstasmin kṣaṇe sthitaḥ

52.141

svaptukāmo na labhate svaptuṃ kāryārthibhirjanaiḥ
śayane cāpyanujñātaḥ supta utthāpyate'vaśaḥ

52.142

snāhyālabha piba prāśa juhudhyagnīnyajetyapi
bravīhi śṛṇu cāpīti vivaśaḥ kāryate paraiḥ

52.143

abhigamyābhigamyaivaṃ yācante satataṃ narāḥ
na cāpyutsahate dātuṃ vittaṃrakṣī mahājanān

52.144

dāne kośakṣayo'pyasya vairaṃ cāsyāprayacchataḥ
kṣaṇenāsyopavartante doṣā vairāgyakārakāḥ

52.145

prājñān śūraṃstathaivāḍhyānekasthānapi śaṅkate
bhayamapyabhaye rājño yaiśca nityamupāsyate

52.146

tathā caite praduṣyanti rājan ye kīrtitā mayā
tathaivāsya bhayaṃ tebhyo jāyate paśya yādṛśam

52.147

sarvaḥ sve sve gṛhe rājā sarvaḥ sve sve gṛhe gṛhī
nigrahānugrahānkurvastulyo janaka rājabhiḥ

52.148

putrā dārāstathātmā kośo mitrāṇi saṃcayāḥ
paraiḥ sādhāraṇā hyete taistairevāsya hetubhiḥ

52.149

hato deśaḥ puraṃ dagdhaṃ pradhānaḥ kuñjaro mṛtaḥ
lokasādhāraṇeṣdheṣu mithyājñānena tapyate

52.150

amukto mānasairduḥkhairicchādveṣabhayodbhavaiḥ
śirorogādibhī rogaistathaivāniyantritaiḥ

52.151

dvandvaistaistaistvapahataḥ sarvataḥ pariśaṅkitaḥ
bahupratyarthikaṃ rājyamupāste gaṇayanniśāḥ

52.152

tadalpasukhamatyarthaṃ bahuduḥkhamasāravat
tṛṇāgniścalanaprakhyaṃ phenabudbudasannibham

52.153

ko rājyamadhipadyeta prāpya copaśamaṃ labhet
mamedamiti yaccedaṃ puraṃ rāṣṭraṃ ca manyase

52.154

balaṃ kośamamātyāṃśca kasyaitāni na vā nṛpa
mitrāmātyapuraṃ rāṣṭraṃ daṇḍaḥ kośo mahīpatiḥ

52.155

saptāṅgasyāsya rājyasya tridaṇḍasyeva tiṣṭhataḥ
anyo'nyaguṇayuktasya kaḥ kena guṇato'dhikaḥ

52.156

teṣu teṣu hi kāleṣu tattadaṅgaṃ viśiṣyate
yena yatsiddhyate kāryaṃ tatprādhānyāya kalpate

52.157

saptāṅgaścaiva saṃghātastrayaścānye nṛpottama
saṃbhūya daśāvargo'yaṃ bhuṅkte rājyaṃ hi rājavat
yaśca rājā mahotsāhaḥ kṣatradharme rato bhavet

52.158

sa tuṣyedaśabhāgena tatastvanyo daśāvaraiḥ
nāstyasādhāraṇo rājā nāsti rājyamarājakam

52.159

rājye'sati kuto dharmo dharme'sati kutaḥ param
yo'pyatra paramo dharmaḥ pavitraṃ rājarājyayoḥ

52.160

pṛthivī dakṣiṇā yasya so'śvamedhena yujyate |sāhametāni karmāṇi rājaduḥkhāni maithila

52.161

samarthāḥ śataśo vaktumathavā'pi sahasraśaḥ
svadehe nābhiṣaṅgo me kutaḥ paraparigrahe

52.163

na māmevaṃvidhāṃ yuktāmīdṛśaṃ vaktumarhasi
nanu nāma tvayā mokṣaḥ kṛtsnaḥ pañcaśikhācchrutaḥ162
sopāyaḥ sopaniṣadaḥ sopāsaṅgaḥ saniścayaḥ
tasya te muktasaṅgasya pāśānākramya tiṣṭhataḥ

52.164

chatrādiṣu viśeṣeṣu punaḥ saṅgaḥ kathaṃ nṛpa
śrutaṃ te na śrutaṃ manye mṛṣā vā'pi śrutaṃ śrutam

52.165

athavā śrutasaṅkāśaṃ śrutamapyacchrutaṃ tvayā
athāpīmāsu saṃjñāsu laukikīṣu pratiṣṭhase

52.166

abhiṣaṅgāvarodhābhyāṃ baddhastvaṃ prākṛto yathā
sattvenānupraveśo hi yo'yaṃ tvayi kṛto mayā

52.167

kiṃ tatrāpakṛtaṃ tatra yadi mukto'si sarvaśaḥ
niyamo hyeṣu varṇeṣu yatīnāṃ śūnyavāsitā

52.168

śūnyamāveśayantyā ca mayā kva kasya dūṣitam
na pāṇibhyāṃ na bāhubhyāṃ pādorubhyāṃ na cā'nagha

52.169

na gātrāvayavairanyaiḥ spṛśāmi tvāṃ narādhipa
kule mahati jātena hīmatā dīrghadarśinā
naitatsadasi vaktavyaṃ sadvyasadvā mithaḥ kṛtam

52.170

brāhmaṇā guravaścaite tathā mānyā guruttamāḥ
tvaṃ cātha gururapyeṣāmevamanyo'nyagauravam

52.171

tadevamanusaṃhṛtya vācyāvācyaṃ parīkṣatā
strīpuṃsoḥ samavāyo'yaṃ tvayā vācyo na saṃsadi

52.172

yathā puṣkaraparṇasthaṃ jalaṃ tatparṇamaspṛśat
tiṣṭhatyaspṛśatī tadvattvayi vatsyāmi maithila

52.173

yadi cātha spṛśantyā me sparśaṃ jānāsi kaṃcana
jñānaṃ kṛtamabījaṃ te kathaṃ teneha bhikṣuṇā

52.174

sa gārhasthyāccyutaśca tvaṃ mokṣaṃ cānāpyadurvidam
ubhayorantarāle vai varttase mokṣavārtikaḥ

52.175

na hi muktasya muktena jñasyaikatvapṛthaktvayoḥ
bhāvābhāvasamāyoge jāyate varṇasaṃkaraḥ

52.176

varṇāśramāḥ pṛthaktvena dṛṣṭārthasyāpṛthaktvataḥ
nānyadanyaditi jñātvā nānyadanyatra vartate

52.177

pāṇau kuṇḍaṃ tathā kuṇḍe payaḥ payāsi makṣikā
āśritāśrayayogena pṛthaktvenāśritāḥ punaḥ

52.178

na tu kuṇḍe payobhāvaḥ payaścāpi na makṣikā
svayamevāpnuvantyete bhāvā na tu parāśrayam

52.179

pṛthaktvādāśramāṇāṃ ca varṇānyatve tathaiva ca
parasparapṛthaktvācca kathaṃ te varṇasaṃkaraḥ

52.180

nāsmi varṇottamā jātyā na vaiśyā nāvarā tathā
tava rājansavarṇā'smi śuddhayoniraviplutā

52.181

pradhāno nāma rājarṣirvyaktaṃ te śrotramāgataḥ
kule tasya samutpannāṃ sulabhāṃ nāma viddhi mām

52.182

droṇaśca śataśṛṅgaśca śakradvāraśca parvataḥ
mama satreṣu pūrveṣāṃ citā maghavatā saha

52.183

sā'haṃ tasminkule jātā bhartaryasati madvidhe
vinītā mokṣadharmeṣu carāmyekā munivratam

52.184

nāsmi satrapraticchannā na parasvāpahāriṇī
na dharmasaṃkarakarī svadharme'smi dhṛtavratā

52.185

nāsthirā svapratijñāyāṃ nāsamīkṣya pravādinī
nāsamīkṣyāgatā ceha tvatsakāśaṃ janādhipa

52.186

mokṣe te bhāvitāṃ buddhiṃ śrutvā'haṃ kuśalaiṣiṇī
tava mokṣasya cāpyasya jijñāsārthamihāgatā

52.187

na vargasthā bravīmyetatsvapakṣaparapakṣayoḥ
mukto vyāyacchate yaśca śāntau yaśca na śāmyati

52.188

yathā śūnye purāgāre bhikṣurekāṃ niśāṃ vaset
tathā'haṃ tvaccharīre'sminnimāṃ vatsyāmi śarvarīm

52.189

sā'haṃ mānapradānena vāgātithyena cārcitā
suptā suśaraṇaṃ prītā śvo gamiṣyāmi maithila

52.190

bhīṣma uvāca— ityetāni sa vākyāni hetumantyarthavanti ca
śrutvā nādhijahau rājā kiṃcidanyadataḥ param

52.190.p1

[11842]

52.190.p2

iti śrīmahābhārate śatasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi sulabhājanakasaṃvāde viṃśatyadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ || 320

Linked texts (2)