Mokshadharma 52
Mokṣadharma 52
- Language
- Sanskrit
Contents
- 52.190 — 2 parts
52.1
yudhiṣṭhira uvāca- aparityajya gārhasthyaṃ kururājarṣisattama
kaḥ prāpto vinayaṃ buddhyā mokṣatattvaṃ vadasva me
52.2
saṃnyasyate yathā''tmā'yaṃ vyaktasyātmā yathā ca yat
paraṃ mokṣasya yaccāpi tanme brūhi pitāmaha
52.3
bhīṣma uvāca— atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam
janakasya ca saṃvādaṃ sulabhāyāśca bhārata
52.4
saṃnyāsaphalakaḥ kaścidbabhūva nṛpatiḥ purā
maithilo janako nāma dharmadhvaja iti śrutaḥ
52.5
sa vede mokṣaśāstre ca sve ca śāstre kṛtaśramaḥ
indriyāṇi samādhāya śaśāsa vasudhāmimām
52.6
tasya vedavidaḥ prājñāḥ śrutvā tāṃ sādhuvṛttatām
lokeṣu spṛhayantyanye puruṣāḥ puruṣeśvara
52.7
atha dharmayuge tasminyogadharmamanuṣṭhitā
mahīmanucacāraikā sulabhā nāma bhikṣukī
52.8
tayā jagadidaṃ kṛtsnamaṭantyā mithileśvaraḥ
tatra tatra śruto mokṣe kathyamānastridaṇḍibhiḥ
52.9
sā'tisūkṣmāṃ kathāṃ śrutvā tathyaṃ neti sasaṃśayā
darśane jātasaṃkalpā janakasya babhūva ha
52.10
tatra sā viprahāyātha pūrvarūpaṃ hi yogataḥ
abibhradanavadyāṅgī rūpamanyadanuttamam
52.11
cakṣurnimeṣamātreṇa laghvastragatigāminī
videhānāṃ purīṃ subhrūrjagāma kamalekṣaṇā
52.12
sā prāpya mithilāṃ ramyāṃ prabhūtajanasaṃkulām
bhaikṣyacaryāpadeśena dadarśa mithileśvaram
52.13
rājā tasyāḥ paraṃ dṛṣṭvā saukumāryaṃ vapustadā
keyaṃ kasya kuto veti babhūvāgatavismayaḥ
52.14
tato'syāḥ svāgataṃ kṛtvā vyādiśya ca varāsanam
pūjitāṃ pādaśaucena varānnenāpyatarpayata
52.15
atha bhuktavatī prītā rājānaṃ mantribhirvṛtam
sarvabhāṣyavidāṃ madhye codayāmāsa bhikṣukī
52.16
sulabhā tvasya dharmeṣu mukto neti saśaṃśayā
sattvaṃ sattvena yogajñā praviveśa mahīpateḥ
52.17
netrābhyāṃ netrayorasya raśmīnsaṃgamya raśmibhiḥ
sā sma taṃ codayiṣyantī yogabandhairbabandha ha
52.18
janako'pyutsadmayan rājā bhāvamasyā viśeṣayan
pratijagrāha bhāvena bhāvamasyā nṛpottama
52.19
tadekasminnadhiṣṭhāne saṃvādaḥ śrūyatāmayam
chatrādiṣu vimuktasya muktāyāśca tridaṇḍake
52.20
janaka uvāca —
bhagavatyāḥ kva caryeyaṃ kṛtā kva ca gamiṣyasi
kasya ca tvaṃ kuto veti papracchaināṃ mahīpatiḥ
52.21
śrute vayasi jātau ca sadbhāvo nādhigamyate
eṣvartheṣūttaraṃ tasmātpravedyaṃ matsamāṃgame
52.22
chatrādiṣu viśeṣeṣu muktaṃ māṃ viddhi tattvataḥ
sa tvāṃ saṃmantumicchāmi mānārhā hi matā'si me
52.23
yasmāccaitanmayā prāptaṃ jñānaṃ vaiśeṣikaṃ purā
yasya nānyaḥ pravaktā'sti mokṣaṃ tamapi me śṛṇu
52.24
parāśarasagotrasya vṛddhasya sumahātmanaḥ
bhikṣoḥ pañcaśikhasyāhaṃ śiṣyaḥ paramasammataḥ
52.25
sāṃkhyajñāne ca yoge ca mahīpāla vidhau tathā
trividhe mokṣadharme'smingatādhvā chinnasaṃśayaḥ
52.26
sa yathāśāstradṛṣṭena mārgeṇeha paribhraman
vārṣikāṃścaturo māsānpurā mayi sukhoṣitaḥ
52.27
tenāhaṃ sāṃkhyamukhyena suhṛṣṭārthena tattvataḥ
śrāvitastrividhaṃ mokṣaṃ na ca rājyādvi cālitaḥ
52.28
so'haṃtāmakhilāṃ dhṛttiṃ trividhāṃ mokṣasaṃhitām
muktarāgaścarāmyekaḥ pade paramake sthitaḥ
52.29
vairāgyaṃ punaretasya mokṣasya paramo vidhiḥ
jñānādeva ca vairāgyaṃ jāyate yena mucyate
52.30
jñānena kurute yatnaṃ yatnena prāpyate mahat
mahad dvandvapramokṣāya sā siddhiryā vayo'tigā
52.31
seyaṃ paramikā buddheḥ prāptā nirdvandvatā mayā
ihaiva gatamohena caratā muktasaṅginā
52.32
yathā kṣetraṃ mṛdūbhūtamādbhiDIRplāṃvitaṃ tathā
janayatyaṅkuraṃ karma nṛṇāṃ tadvatpunarbhavam
52.33
yathā cottāpitaṃ bījaṃ kapāle yatra tatra vā
prāpyāpyaṅkurahetutvamabījatvānna jāyate
52.34
tadvadbhagavatā'nena śikhāproktena bhikṣuṇā
jñānaṃ kṛtamabījaṃ me viṣayeṣu na jāyate
52.35
nābhirajyati kasmiṃścinnānarthe na parigrahe
nābhirajyati caiteṣu vyarthatvādrāgaroṣayoḥ
52.36
yaśca me dakṣiṇaṃ bāhuṃ candanena samukṣayet
savyaṃ vā'syāpi yastakṣetsamāvetāvubhau mama
52.37
sukhī so'hamavāptārthaḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ
muktasaṅgaḥ sthito rājye viśiṣṭo'nyaistridaṇḍibhiḥ
52.38
mokṣe hi trividhā niṣṭhā dṛṣṭānyairmokṣavittamaiḥ
jñānaṃ lokottaraṃ yacca sarvatyāgaśca karmaṇām
52.39
jñānaniṣṭhāṃ vadantyeke mokṣaśāstravido janāḥ
karmaniṣṭhāṃ tathaivānye yatayaḥ sūkṣmadarśinaḥ
52.40
prahāyobhayamapyevaṃ jñānaṃ karma ca kevalam
tṛtīyeyaṃ samākhyātā niṣṭhā tena mahātmanā
52.41
yame ca niyame caiva kāme dveṣe parigrahe
māne dambhe tathā snehe sadṛśāste kuṭumbibhiḥ
52.42
tridaṇḍādiṣu yadyasti mokṣo jñāne na kasyacit
chatrādiṣu kathaṃ na syāttulyahetau parigrahe
52.43
yena yena hi yasyārthaḥ kāraṇeneha karmaṇi
tattadālambate sarvadravye svārthaparigrahe
52.44
doṣadarśī tu gārhasthye yo vrajatyāśramāntare
utsṛjanparigṛhaṃśca so'pi saṅgānna mucyate
52.45
ādhipatye tathā tulye nigrahānugrahātmake
rājabhirbhikṣukāstulyā mucyante kena hetunā
52.46
atha satyādhipatye'pi jñānenaiveha kevalam
mucyante sarvapāpebhyo dehe paramaka sthitiḥ
52.47
kāṣāyadhāraṇaṃ mauṇḍyaṃ triviṣṭabdhaṃ kamaṇḍalum
liṅgānyabhyutpathabhūtāni na mokṣāyeti me matiḥ
52.48
yadi satyapi liṅge'smin jñānamevātra kāraṇam
nirmokṣāyeha duḥkhasya liṅgamātraṃ nirarthakam
52.49
athavā duḥkhaśaithilyaṃ vīkṣya liṅge kṛtā matiḥ
kiṃ tadevārthasāmānyaṃ chatrādiṣu na lakṣyate
52.50
ākiṃcanye na mokṣo'sti kiṃcanye nāsti bandhanam
kiṃcanye cetare caiva janturjñānena mucyate
52.51
tasmāddharmārthakāmeṣu tathā rājyaparigrahe
bandhanāyataneṣvepu viddhayabandhe pade sthitam
52.52
rājyaiśvaryamayaḥ pāśaḥ snehāyatanabandhanaḥ
mokṣāśmaniśiteneha chinnastyāgāsinā mayā
52.53
so'hamevaṃgato mukto jātāsthastvayi bhikṣuki
ayathārthaṃ hi te varṇaṃ vakṣyāmi śṛṇu tanmama
52.54
saukumāryaṃ tathā rūpaṃ vapuragryaṃ tathā vayaḥ
tavaitāni samastāni niyamaśceti saṃśayaḥ
52.55
yaccāpyananurūpaṃ te liṅgasyāsya viceṣṭitam
mukto'yaṃ syānnaveti syāddharṣito matparigrahaḥ
52.56
na ca kāmasamāyukte yukte'pyasti tridaṇḍake
na rakṣate tvayā cedaṃ na muktasyāsti gopanā
52.57
matpakṣasaṃśrayāccāyaṃ śṛṇu yaste vyatikramaḥ
āśrayantyāḥ svabhāvena mama pūrvaparigraham
52.58
praveśaste kṛtaḥ kena mama rāṣṭre pure'pi vā
kasya vā sannikarṣāttvaṃ praviṣṭā hṛdayaṃ mama
52.59
varṇapravaramukhyā'si brāhmaṇī kṣatriyastvaham
nāvayorekayogo'sti mā kṛthā varṇasaṃkaram
52.60
varttase mokṣadharmeṇa tvaṃ gārhasthye'hamāśrame
ayaṃ cāpi sukaṣṭaste dvitīyo''śramasaṃkaraḥ
52.61
sagotrāṃ vā'sagotrāṃ vā na veda tvāṃ na vettha mām
sagotramāviśantyāste tṛtīyo gotrasaṃkaraḥ
52.62
atha jīvati te bharttā proṣito'pyatha vā kvacit
agamyā parabhāryeti caturtho dharmasaṃkaraḥ
52.63
sā tvametānyakāryāṇi kāryāpekṣā vyavasyasi
avijñānena vā yuktā mithyājñānena vā punaḥ
52.64
athavā'pi svatantrāsi svadoṣeṇeha karhicit
yadi kiñcicchrutaṃ te'sti sarvaṃ kṛtamanarthakam
52.65
idamapyatṛtīyaṃ te bhāvasparśavighātakam
duṣṭāyā lakṣyate liṅgaṃ vivṛṇvatyā prakāśitam
52.66
na mayyevābhisaṃdhiste jayaiṣiṇyā jaye kṛtaḥ
yeyaṃ matpariṣadṛtsnā jetumicchasi tāmapi
52.67
tathā'rhatastataśca tvaṃ dṛṣṭiṃ svāṃ pratimuñcasi
matpakṣapratighātāya svapakṣodbhāvanātha ca
52.68
sā svenāmarṣajena tvamṛddhimohena mohitā
bhūyaḥ sṛjasi yogāṃstvaṃ viṣāmṛtamivaikatām
52.69
icchatoratra yo lābhaḥ strīpuṃsoramṛtopamaḥ
alābhaścāpi raktasya so'pi doṣo viṣopamaḥ
52.70
mā tyākṣīḥ sādhu jānīṣva svaśāstramanupālaya
kṛteyaṃ hi vijijñāsā mukto neti tvayā mama
52.71
etatsarvaṃ praticchannaṃ mayi nārhasi gūhitum
sā yadi tvaṃ svakāryeṇa yadyanyasya mahīpateḥ
tattvaṃ sañcchannapraticchannā mayi nārhasi gūhitum
52.72
na rājānaṃ mṛṣā gacchenna dvijātiṃ kathañcana
na striyaṃ strīguṇopetāṃ hanyuhyaite mṛṣā gatāḥ
52.73
rājñāṃ hi balamaiśvaryaṃ brahma brahmavidāṃ balam
rūpayauvanasaubhāgyaṃ strīṇāṃ balamanuttamam
52.74
ata etairbalaireva balinaḥ svārthamicchatā
ārjavenābhigantavyā vināśāya hyanārjavam
52.75
sā tvaṃ jātiṃ śrutaṃ vṛttaṃ bhāvaṃ prakṛtimātmanaḥ
kṛtyamāgapane caiva vaktumarhasi tattvataḥ
52.76
bhīṣma uvāca-- ityetairasukhairvākyairayuktairasamañjasaiḥ
pratyādiṣṭā narendraṇa sulabhā na vyakampata
52.77
uktavākye tu nṛpatau sulabhā cārudarśanā
tataścārutaraṃ vākyaṃ pracakrāmātha bhāṣitum
52.78
sulabhovācanavābhirnavabhiścaiva doṣairvāgbuddhidūṣaṇaiḥ
apetamupapannārthamaṣṭādaśaguṇānvitam
52.79
saukṣmyaṃ sāṃkhyakramau cobhau nirṇayaḥ saprayojanaḥ
pañcaitānyarthajātāni vākyamityucyate nṛpa
52.80
eṣāmekaikaśo'rthānāṃ saukṣmyādīnāṃ svalakṣaṇam
śṛṇu saṃsāryamāṇānāṃ padārthapadavākyataḥ
52.81
jñānaṃ jñeyeṣu bhinneṣu yadā bhedena vartate
yatrādhivāsinī buddhisattatsaukṣmyamiti vartate
52.82
doṣāṇāṃ ca guṇānāṃ ca pramāṇaṃ pravibhāgataḥ
kaṃcidarthamabhipretya sā saṃkhyetyupadhāryatām
52.83
idaṃ pūrvamidaṃ paścādvaktavyaṃ yadvivakṣitam
kramayogaṃ tamapyāhurvākyaṃ vākyavido janāḥ
52.84
dharmakāmārthamokṣeṣu pratijñāya viśeṣataḥ
idaṃ taditi vākyānte procyate sa vinirṇayaḥ
52.85
icchādveṣabhavairduḥkhaiḥ prakarṣo yatra jāyate
tatra yā nṛpate vṛttistatprayojanamiṣyate
52.86
tānyetāni yathoktāni saukṣmyādīni janādhipa
ekārthasamavetāni vākyaṃ mama niśāmaya
52.87
upetāthaṃmabhinnārthaṃ nyāyavṛttaṃ na cādhikam
nāślakṣṇaṃ na ca saṃdigdhaṃ vakṣyāmi paramaṃ tataḥ
52.88
na gurvakṣarasaṃyuktaṃ parāṅmukhasukhaṃ na ca
nānṛtaṃ na trivargeṇa viruddhaṃ nāpyasaṃskṛtam
52.89
na nyūnaṃ kaṣṭaśabdaṃ vā vikramābhihitaṃ na ca
na śeṣamanukalpena niṣkāraṇamahetukam
52.90
kāmātkrodhādbhayāllobhādainyāccānāryakāttathā
hrīto'nukrośataḥ mānānna vakṣyāmi kathaṃcana
52.91
vaktā śrotā ca vākyaṃ ca yadā tvavikalaṃ nṛpa
sameti vivakṣāyāṃ tadā so'rthaḥ prakāśate
52.92
vaktavye tu yadā vaktā śrotāramavamanya vai
svārthamāha parārthaṃ tattadā vākyaṃ na rohati
52.93
atha yaḥ svārthamutsṛjya parārthaṃ prāha mānavaḥ
viśaṅkā jāyate tasminvākyaṃ tadapi doṣavat
52.94
yastu vaktā dvayorarthamaviruddhaṃ prabhāṣate
śrotuścaivātmanaścaiva sa vaktā netaro nṛpa
52.95
tadarthavadidaṃ vākyaṃ rājannekamanāḥ śṛṇu
yathā jatu ca kāṣṭhaṃ ca pāṃsavaścodabindavaḥ
52.96
saṃśliṣṭāni tathā rājanprāṇināmiha saṃbhavaḥ
śabdaḥ sparśo raso rūpaṃ gandhaḥ pañcendriyāṇi ca
52.97
pṛthagātmāna ātmānaṃ saṃśliṣṭā jatukāṣṭhavat
na caiṣāṃ codanā kācidastītyeṣa viniścayaḥ
52.98
ekaikasyeha vijñānaṃ nāstyātmani tathā pare
na veda cakṣuścakṣuṣṭraṃ śrotraṃ nātmani vartate
52.99
tathaiva vyabhicāreṇa na vartante parasparam
praśliṣṭaṃ ca na jānanti yathā''pa iva pāṃsavaḥ
52.100
bāhyānanyānapekṣante guṇāṃstānāmi me śṛṇu
rūpaṃ cakṣuḥ prakāśaśca darśane hetavastrayaḥ
52.101
yathaivātra tathā'nyeṣu jñānajñeyeṣu hetavaḥ
jñānajñeyāntare tasminmano nāmāparo guṇaḥ
52.102
vicārayati yenāyaṃ niścaye sādhvasādhunī
dvādaśastvaparastatra buddhirnāma guṇaḥ smṛtaḥ
yena saṃśayapūrveṣu boddhavyeṣu vyavasyati
52.103
atha dvādaśake tasminsattvaṃ nāmāparo guṇaḥ
mahāsattvo'lpasattvo vā janturyenānumīyate
52.104
ahaṃkṛteti cāpyanyo guṇastatra caturdaśaḥ
mamāyamiti yenāyaṃ manyate na mameti ca
52.105
atha pañcadaśo rājanguṇastatrāparaḥ smṛtaḥ
pṛthakkalāsamūhasya sāmagryaṃ tadihocyate
52.106
guṇastvevāparastatra saṃghāta iva ṣoḍaśaḥ
prakṛtirvyaktirityetau guṇau yasminsamāśritau
52.107
sukhāsukhe jarāmṛtyū lābhālābhau priyāpriye
iti caikonaviṃśo'yaṃ dvandvayoga iti smṛtaḥ
52.108
ūrdhvaṃ caikonaviṃśatyā kālo nāmāparo guṇaḥ
itīmaṃ viddhi viṃśatyā bhūtānāṃ prabhavāpyayam
52.109
viṃśakaścaiṣa saṃghātau mahābhūtāni pañca ca
sadasadbhāvayogau tu guṇāvanyau prakāśakau
52.110
ityevaṃ viṃśakaścaiva guṇāḥ sapta ca ye smṛtāḥ
vidhiḥ śukraṃ balaṃ ceti atha ete guṇāḥ pare
52.111
viṃśatirdaśa caivaṃ hi guṇāḥ saṃkhyānataḥ smṛtāḥ
samagrā yatra vartante taccharīramiti smṛtam
52.112
avyaktaṃ prakṛtiṃ tvāsāṃ kalānāṃ kaścidicchati
vyaktaṃ cāsāṃ tathā cānyaḥ sthūladarśī prapaśyati
52.113
avyaktaṃ yadi vā vyaktaṃ dvayīmatha catuṣṭayīm
prakṛtiṃ sarvabhūtānāṃ paśyantyadhyātmacintakāḥ
52.114
yeyaṃ prakṛtiravyaktā kalābhirvyaktatāṃ gatā
ahaṃ ca tvaṃ ca rājendra ye cāpyanye śarīriṇaḥ
52.115
bindunyāsādayo'vasthāḥ śukraśoṇitasaṃbhavāḥ
yāsāmeva nipātena kalalaṃ nāma jāyate
52.116
kalalād budbudotpattiḥ peśī ca budbudātsmṛtā
peśyāstvaṅgābhinirvṛttirnakharomāṇi cāṅgataḥ
52.117
sampūrṇe navame māsi jantorjātasya maithila
jāyate nāmarūpatvaṃ strī pumānveti liṅgataḥ
52.118
jātamātraṃ tu tadrūpaṃ dṛṣṭvā tāmranakhāṅguli
kaumāraṃ rūpamāpannaṃ rūpato nopalabhyate
52.119
kaumārādyauvanaṃ cāpi sthāviryaṃ cāpi yauvanāt
anena kramayogena pūrvaṃ pūrvaṃ na labhyate
52.120
kalānāṃ pṛthagarthānāṃ pratibhedaḥ kṣaṇe kṣaṇe
varttate sarvabhūteṣu saukṣmyāttu na vibhāvyate
52.121
na caiṣāmatyayo rājan lakṣyate prabhavo na ca
avasthāyāmavasthāyāṃ dīpasyevārciṣo gatiḥ
52.122
tasyāpyevaṃprabhāvasya sadaśvasyeva dhāvataḥ
ajasraṃ sarvalokasya kaḥ kuto vā na vā kutaḥ
52.123
kasyedaṃ kasya vā nedaṃ kuto cedaṃ na vā kutaḥ
saṃbandhaḥ ko'sti bhūtānāṃ svairapyavayavairiha
52.124
yathā''dityānmaṇeścāpi vīrudbhyaścaiva pāvakaḥ
jāyantyevaṃ samudāyātkalānāmiva jantavaḥ
52.125
ātmanyevātmanā''tmānaṃ yathā tvamanupaśyasi
evamevātmanā''tmānaṃ yathā tvamanupaśyasi
evamevātmanā''tmānamanyasminkiṃ na paśyasi
52.126
yadyātmani parasmiṃśca samatāmadhyavasyasi
atha māṃ kā'si kasyeti kimarthamanupṛcchasi
52.127
idaṃ me syādidaṃ neti dvandvairmuktasya maithila
kā'si kasya kuto veti vacanaiḥ kiṃ prayojanam
52.128
ripau mitre'tha madhyasthe vijaye saṃdhivigrahe
kṛtavānyo mahīpālaḥ kiṃ tasminmuktalakṣaṇam
52.129
trivargaṃ saptadhā vyaktaṃ yo na vedeha karmasu
saṅgavān yastrivargeṇa kiṃ tasminmuktalakṣaṇam
52.130
priye vā'pyapriye vā'pi durbale balavatyapi
yasya nāsti samaṃ cakṣuḥ kiṃ tasminmuktalakṣaṇam
52.131
tadayuktasya te mokṣe yo'bhimāno bhavennṛpa !
suhṛdbhiḥ sannivāryaste'viraktasyeva bheṣajam
52.132
tāni tāni tu saṃcintya saṅgasthānānyarindama
ātmanātmani saṃpaśyetkimanyanmuktalakṣaṇam
52.133
imānyanyāni sūkṣmāṇi mokṣamāśritya kānicit
caturaṅgapravṛttāni saṅgasthānāni me śṛṇu
52.134
ya imāṃ pṛthivīṃ kṛtsnāmekacchatrāṃ praśāsti ha
eka eva sa vai rājā puramadhyāvasatyuta
52.135
tatpure caikamevāsya gṛhaṃ yadadhitiṣṭhati
gṛhe śayanamapyekaṃ niśāyāṃ yatra līyate
52.136
śayyārdhaṃ tasya cāpyatra strī pūrvamadhitiṣṭhati
tadnena prasaṅgena phalenaiveha yujyate
52.137
evamevopabhogeṣu bhojanācchādaneṣu ca
guṇeṣu parimeyaiṣu nigrahānugrahaṃ prati
52.138
paratantraḥ sadā rājā svalpeṣvapi prasajjate
saṃdhivigrahayoge ca kuto rājñaḥ svatantratā
52.139
strīṣu krīḍāvihāreṣu nityamasyāsvatantratā
mantre cāmātyasamitau kutastasya svatantratā
52.140
yadā tvājñāpayatyanyāṃstatrāsyoktā'svatantratā
avaśaḥ kāryate tatra tasmiṃstasmin kṣaṇe sthitaḥ
52.141
svaptukāmo na labhate svaptuṃ kāryārthibhirjanaiḥ
śayane cāpyanujñātaḥ supta utthāpyate'vaśaḥ
52.142
snāhyālabha piba prāśa juhudhyagnīnyajetyapi
bravīhi śṛṇu cāpīti vivaśaḥ kāryate paraiḥ
52.143
abhigamyābhigamyaivaṃ yācante satataṃ narāḥ
na cāpyutsahate dātuṃ vittaṃrakṣī mahājanān
52.144
dāne kośakṣayo'pyasya vairaṃ cāsyāprayacchataḥ
kṣaṇenāsyopavartante doṣā vairāgyakārakāḥ
52.145
prājñān śūraṃstathaivāḍhyānekasthānapi śaṅkate
bhayamapyabhaye rājño yaiśca nityamupāsyate
52.146
tathā caite praduṣyanti rājan ye kīrtitā mayā
tathaivāsya bhayaṃ tebhyo jāyate paśya yādṛśam
52.147
sarvaḥ sve sve gṛhe rājā sarvaḥ sve sve gṛhe gṛhī
nigrahānugrahānkurvastulyo janaka rājabhiḥ
52.148
putrā dārāstathātmā kośo mitrāṇi saṃcayāḥ
paraiḥ sādhāraṇā hyete taistairevāsya hetubhiḥ
52.149
hato deśaḥ puraṃ dagdhaṃ pradhānaḥ kuñjaro mṛtaḥ
lokasādhāraṇeṣdheṣu mithyājñānena tapyate
52.150
amukto mānasairduḥkhairicchādveṣabhayodbhavaiḥ
śirorogādibhī rogaistathaivāniyantritaiḥ
52.151
dvandvaistaistaistvapahataḥ sarvataḥ pariśaṅkitaḥ
bahupratyarthikaṃ rājyamupāste gaṇayanniśāḥ
52.152
tadalpasukhamatyarthaṃ bahuduḥkhamasāravat
tṛṇāgniścalanaprakhyaṃ phenabudbudasannibham
52.153
ko rājyamadhipadyeta prāpya copaśamaṃ labhet
mamedamiti yaccedaṃ puraṃ rāṣṭraṃ ca manyase
52.154
balaṃ kośamamātyāṃśca kasyaitāni na vā nṛpa
mitrāmātyapuraṃ rāṣṭraṃ daṇḍaḥ kośo mahīpatiḥ
52.155
saptāṅgasyāsya rājyasya tridaṇḍasyeva tiṣṭhataḥ
anyo'nyaguṇayuktasya kaḥ kena guṇato'dhikaḥ
52.156
teṣu teṣu hi kāleṣu tattadaṅgaṃ viśiṣyate
yena yatsiddhyate kāryaṃ tatprādhānyāya kalpate
52.157
saptāṅgaścaiva saṃghātastrayaścānye nṛpottama
saṃbhūya daśāvargo'yaṃ bhuṅkte rājyaṃ hi rājavat
yaśca rājā mahotsāhaḥ kṣatradharme rato bhavet
52.158
sa tuṣyedaśabhāgena tatastvanyo daśāvaraiḥ
nāstyasādhāraṇo rājā nāsti rājyamarājakam
52.159
rājye'sati kuto dharmo dharme'sati kutaḥ param
yo'pyatra paramo dharmaḥ pavitraṃ rājarājyayoḥ
52.160
pṛthivī dakṣiṇā yasya so'śvamedhena yujyate |sāhametāni karmāṇi rājaduḥkhāni maithila
52.161
samarthāḥ śataśo vaktumathavā'pi sahasraśaḥ
svadehe nābhiṣaṅgo me kutaḥ paraparigrahe
52.163
na māmevaṃvidhāṃ yuktāmīdṛśaṃ vaktumarhasi
nanu nāma tvayā mokṣaḥ kṛtsnaḥ pañcaśikhācchrutaḥ162
sopāyaḥ sopaniṣadaḥ sopāsaṅgaḥ saniścayaḥ
tasya te muktasaṅgasya pāśānākramya tiṣṭhataḥ
52.164
chatrādiṣu viśeṣeṣu punaḥ saṅgaḥ kathaṃ nṛpa
śrutaṃ te na śrutaṃ manye mṛṣā vā'pi śrutaṃ śrutam
52.165
athavā śrutasaṅkāśaṃ śrutamapyacchrutaṃ tvayā
athāpīmāsu saṃjñāsu laukikīṣu pratiṣṭhase
52.166
abhiṣaṅgāvarodhābhyāṃ baddhastvaṃ prākṛto yathā
sattvenānupraveśo hi yo'yaṃ tvayi kṛto mayā
52.167
kiṃ tatrāpakṛtaṃ tatra yadi mukto'si sarvaśaḥ
niyamo hyeṣu varṇeṣu yatīnāṃ śūnyavāsitā
52.168
śūnyamāveśayantyā ca mayā kva kasya dūṣitam
na pāṇibhyāṃ na bāhubhyāṃ pādorubhyāṃ na cā'nagha
52.169
na gātrāvayavairanyaiḥ spṛśāmi tvāṃ narādhipa
kule mahati jātena hīmatā dīrghadarśinā
naitatsadasi vaktavyaṃ sadvyasadvā mithaḥ kṛtam
52.170
brāhmaṇā guravaścaite tathā mānyā guruttamāḥ
tvaṃ cātha gururapyeṣāmevamanyo'nyagauravam
52.171
tadevamanusaṃhṛtya vācyāvācyaṃ parīkṣatā
strīpuṃsoḥ samavāyo'yaṃ tvayā vācyo na saṃsadi
52.172
yathā puṣkaraparṇasthaṃ jalaṃ tatparṇamaspṛśat
tiṣṭhatyaspṛśatī tadvattvayi vatsyāmi maithila
52.173
yadi cātha spṛśantyā me sparśaṃ jānāsi kaṃcana
jñānaṃ kṛtamabījaṃ te kathaṃ teneha bhikṣuṇā
52.174
sa gārhasthyāccyutaśca tvaṃ mokṣaṃ cānāpyadurvidam
ubhayorantarāle vai varttase mokṣavārtikaḥ
52.175
na hi muktasya muktena jñasyaikatvapṛthaktvayoḥ
bhāvābhāvasamāyoge jāyate varṇasaṃkaraḥ
52.176
varṇāśramāḥ pṛthaktvena dṛṣṭārthasyāpṛthaktvataḥ
nānyadanyaditi jñātvā nānyadanyatra vartate
52.177
pāṇau kuṇḍaṃ tathā kuṇḍe payaḥ payāsi makṣikā
āśritāśrayayogena pṛthaktvenāśritāḥ punaḥ
52.178
na tu kuṇḍe payobhāvaḥ payaścāpi na makṣikā
svayamevāpnuvantyete bhāvā na tu parāśrayam
52.179
pṛthaktvādāśramāṇāṃ ca varṇānyatve tathaiva ca
parasparapṛthaktvācca kathaṃ te varṇasaṃkaraḥ
52.180
nāsmi varṇottamā jātyā na vaiśyā nāvarā tathā
tava rājansavarṇā'smi śuddhayoniraviplutā
52.181
pradhāno nāma rājarṣirvyaktaṃ te śrotramāgataḥ
kule tasya samutpannāṃ sulabhāṃ nāma viddhi mām
52.182
droṇaśca śataśṛṅgaśca śakradvāraśca parvataḥ
mama satreṣu pūrveṣāṃ citā maghavatā saha
52.183
sā'haṃ tasminkule jātā bhartaryasati madvidhe
vinītā mokṣadharmeṣu carāmyekā munivratam
52.184
nāsmi satrapraticchannā na parasvāpahāriṇī
na dharmasaṃkarakarī svadharme'smi dhṛtavratā
52.185
nāsthirā svapratijñāyāṃ nāsamīkṣya pravādinī
nāsamīkṣyāgatā ceha tvatsakāśaṃ janādhipa
52.186
mokṣe te bhāvitāṃ buddhiṃ śrutvā'haṃ kuśalaiṣiṇī
tava mokṣasya cāpyasya jijñāsārthamihāgatā
52.187
na vargasthā bravīmyetatsvapakṣaparapakṣayoḥ
mukto vyāyacchate yaśca śāntau yaśca na śāmyati
52.188
yathā śūnye purāgāre bhikṣurekāṃ niśāṃ vaset
tathā'haṃ tvaccharīre'sminnimāṃ vatsyāmi śarvarīm
52.189
sā'haṃ mānapradānena vāgātithyena cārcitā
suptā suśaraṇaṃ prītā śvo gamiṣyāmi maithila
52.190
bhīṣma uvāca— ityetāni sa vākyāni hetumantyarthavanti ca
śrutvā nādhijahau rājā kiṃcidanyadataḥ param
52.190.p1
[11842]
52.190.p2
iti śrīmahābhārate śatasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi sulabhājanakasaṃvāde viṃśatyadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ || 320
Linked texts (2)
- Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) — Sanskrit
- Vaiṣṇavakhaṇḍa — Sanskrit