Mokshadharma 53
Mokṣadharma 53
- Language
- Sanskrit
Contents
- 53.94 — 2 parts
53.1
yudhiṣṭhira uvāca —
kathaṃ nirvedamāpannaḥ śuko vaiyāsakiḥ purā
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me
53.2
avyaktavyakttatattvānāṃ niścayaṃ buddhiniścayam
vaktumarhasi kauravya devasyājasya yā kṛtiḥ
53.3
bhīṣma uvāca —
prākṛtena suvṛttena carantamakutobhayam
adhyāpya kṛtsnaṃ svādhyāyamanvaśādvai pitā sutam
53.4
vyāsa uvāca —
dharmaṃ putra niṣevasva sutīkṣṇau ca himātapau
kṣutpipāse ca vāyuṃ ca jaya nityaṃ jitendriyaḥ
53.5
satyamārjavamakrodhamanasūyāṃ damaṃ tapaḥ
ahiṃsāṃ cānṛśaṃsyaṃ ca vidhivatparipālaya
53.6
satye tiṣṭha rato dharme hitvā sarvamanārjavam
devatātithiśeṣeṇa mātrāṃ prāṇasya saṃliha
53.7
phenamātropame dehe jīve śakunivatsthite
anitye priyasraṃvāse kathaṃ svapiṣi putraka
53.8
apramatteṣu jāgratsu nityayukteṣu śatrupu
antaraṃ lipsamāneṣu bālastvaṃ nāvabudhyase
53.9
ahaḥsu gaṇyamāneṣu kṣīyamāṇe tathā''yuṣi
jīvite likhyamāne ca kimutthāya na dhāvasi
53.10
aihalaukikamīhante māṃsaśoṇitavardhanam
pāralaukikakāryeṣu prasuptā bhṛśanāstikāḥ
53.11
dharmāya ye'bhyasūyanti buddhimohānvitā narāḥ
apathā gacchatāṃ teṣāmanuyātā'pi pīḍyate
53.12
ye tu tuṣṭāḥ śrutiparā mahātmāno mahābalāḥ
dharmyaṃ panthānamārūḍhāstānūpāssva ca pṛccha ca
53.13
upadhārya mataṃ teṣāṃ budhānāṃ dharmadarśinām
niyaccha parayā buddhyā cittamutpathagāmi vai
53.14
ādyakālikayā buddhyā dūre śva iti nirbhayāḥ
sarvabhakṣyā na paśyanti karmabhūmimacetasaḥ
53.15
dharmaṃ niḥśreṇimāsthāya kiṃcitkiṃcitsamāruha
koṣakāravadātmānaṃ veṣṭayannānubudhyase
53.16
nāstikaṃ bhinnamaryādaṃ kūlapātamiva sthitam
vāmataḥ kuru visrabdho naraṃ veṇumivoddhṛtam
53.17
kāmaṃ krodhaṃ ca mṛtyuṃ ca pañcendriyajalāṃ nadīm
nāvaṃ dhṛtimayīṃ kṛtvā janmadurgāṇi saṃtara
53.18
mṛtyunā'bhyāhate loke jarayā paripīḍite
amoghāsu patantīṣu dharmapotena saṃtara
53.19
tiṣṭhantaṃ ca śayānaṃ ca mṛtyuranveṣate yadā
nirvṛttiṃ labhate kasmādakasmānmṛtyunā'śitaḥ
53.20
saṃcinvānakamevainaṃ kāmānāmatitṛptakam
vṛkīvoraṇamāsādya mṛtyurādāya gacchati
53.21
kramaśaḥ saṃcitaśikho dharmabuddhimayo mahān
andhakāre praveṣṭavyaṃ dīpo yatnena dhāryatām
53.22
saṃpatandehajālāni kadācidiha mānuṣe
brāhmaṇyaṃ labhate jantustatputra paripālaya
53.23
brāhmaṇasya tu deho'yaṃ na kāmārthāya jāyate
iha kleśāya tapase pretya tvanupamaṃ sukham
53.26
brāhmaṇyaṃ bahubhiravāpyate tapobhistallabdhvā na ratipareṇa helitavyam
svādhyāye tapasi dame ca nityayuktaḥ kṣemārthī kuśalaparaḥ sadā yatasva 24
avyaktaprakṛtirayaṃ kalāśarīraḥ sūkṣmātmā kṣaṇatruṭiśo nimeṣaromā
saṃvatsyaḥ samabalaśuklakṛṣṇanetro māsāṅgo dravati vayodayo narāṇām 25
taṃ dṛṣṭvā prasṛtamajasramugravegaṃ gacchantaṃ satatamivānvavekṣamāṇam
cakṣuste yadi na parapraṇetṛnethaṃ dharme te bhavatu manaḥ paraṃ niśāmya
53.27
ye cātra pracalitadharmakāmavṛttāḥ krośantaḥ satatamaniṣṭhasaṃprayogāḥ
kliśyantaḥ parigatavedanā śarīrā bahvībhiḥ subhṛśamadharmakāraṇābhiḥ
53.28
rājā sadā dharmaparaḥ śubhāśubhasya goptā
samīkṣya sukṛtināṃ dadhāti lokān
bahuvidhamapi carati praviśati sukhamanupagataṃ niravadyam
53.29
śvāno bhīṣaṇakāyā ayomukhāni vayāṃsi balagṛdhrapakṣiṇāṃ ca saṃghāḥ
narakadane rudhirapā guruvacananudamuparataṃ viśantyasantaḥ
53.30
maryādā niyatāḥ svayambhuvā ya ihemāḥ prabhinatti daśaguṇā mano'nugatvāt
nivasati bhṛśamasukhaṃ pitṛviṣayavipinamavagāhya sa pāpaḥ
53.31
yo lubdhaḥ subhṛśaṃ priyānṛtaśca manuṣyaḥ satatanikṛtivañcanābhiratiḥ syāt
upanidhibhirasukhakṛtsa paramanirayago
bhṛśamasukhamanubhavati duṣkṛtakarmā
53.32
uṣṇāṃ vaitaraṇīṃ mahānadīmavagāḍho'sipatravanabhinnagātraḥ
paraśuvanaśayo nipatito vasati ca mahāniraye bhṛśārtaḥ
53.33
mahāpadāni katthase na cāpyavekṣase param
cirasya mṛtyukārikāmanāgatāṃ na budhyase
53.34
prayāyatāṃ kimāsthate samutthitaṃ mahadbhavam
atipramāthi dāruṇaṃ sukhasya saṃvidhīyatām
53.35
purā mṛtaḥ praṇīyate yamasya rājaśāsanāt
tvamantakāya dāruṇaiḥ prayatnamārjave kuru
53.36
purā samūlabāndhavaṃ prabhurharatyaduḥkhavit
taveha jīvitaṃ yamo na cāsti tasya vārakaḥ
53.37
purā'bhivāti māruto yamasya yaḥ puraḥsaraḥ
puraika eva nīyase kuruṣva sāṃparāyikam
53.38
purā sa hi kva eva te pravāti māruto'ntakaḥ
purā ca vibhramanti te diśo mahābhayāgame
53.39
śrutiśca saṃnirudhyate purā taveha putraka
samākulasya gacchataḥ samādhimuttamaṃ kuru
53.40
śubhāśubhe purā kṛte pramādakarmaviplute
smaranpurā na tapyase nidhatsva kevalaṃ nidhim
53.41
purā jarā kalevaraṃ vijarjarīkaroti te
balāṅgarūpahāriṇī nidhatsva kevalaṃ nidhim
53.42
purā śarīramantako bhinatti rogasārathiḥ
prasahya jīvitakṣaye tapo mahatsamācara
53.43
purā vṛkā bhayaṅkarā manuṣyadehagocarāḥ
abhidravanti sarvato yatasva puṇyaśīlane
53.44
purāndhakāramekako'nupaśyasi tvarasva vai
purā hiraṇmayānagāñjirīkṣase'drimūrdhani
53.45
purā kusaṃgatāni te suhṛnmukhāśca śatravaḥ
vicālayanti darśanāddṛḍhasva putra yatparam
53.46
dhanasya yasya rājato bhayaṃ na cāsti corataḥ
mṛtaṃ ca yanna muñcati samarjayasva taddhanam
53.47
na tatra saṃviyujyate svakarmabhiḥ parasparam
yadeva yasya yautakaṃ tadeva tatra so'śnute
paratra yena jīvyate tadeva putra dīyatām
dhanaṃ yadakṣaraṃ dhruvaṃ samarjayasva tatsvayam
53.49
na yāvadeva pacyate mahājanasya yāvakam
apakva eva yāvake purā pralīyase tvaram
53.50
na mātṛputrabāndhavā na saṃstutaḥ priyo janaḥ
anuvrajanti saṃkaṭe vrajantamekapātinam
53.51
yadeva karma kevalaṃ purā kṛtaṃ śubhāśubham
tadeva putra sārthikaṃ bhavatyamutra gacchataḥ
53.52
hiraṇyaratnasañcayāḥ śubhāśubhena saṃcitāḥ
na tasya dehasaṃkṣaye bhavanti kāryasādhakāḥ
53.53
paratra gāmi kasya te kṛtākṛtasya karmaṇaḥ
na sākṣi ātmanā samo nṛṇāmihāsti kaścana
53.54
manuṣyadehaśūnyakaṃ bhavatyamutra gacchataḥ
praviśya buddhicakṣuṣā prahṛśyate hi sarvaśaḥ
53.55
ihāgnisūryavāyavaḥ śarīramāśritāstrayaḥ
ta eva tasya sākṣiṇo bhavanti dharmadarśinaḥ
53.56
aharniśeṣu sarvataḥ spṛśatsu sarvacāriṣu
prakāśagūḍhavṛttiṣu svadharmameva pālaya
53.57
anekapāripanthika virūparaudramakṣike
svameva karma rakṣyata svakarma tatra gacchati
53.58
na tatra saṃvibhajyate svakarmaṇā parasparam
tathā kṛtaṃ svakarmajaṃ tadeva bhujyate phalam
53.59
yathā'psarogaṇāḥ phalaṃ sukhaṃ maharṣibhiḥ saha
tathā''pnuvanti karmajaṃ vimānakāmagāminaḥ
53.60
yatheha yatkṛtaṃ śubhaṃ vipāpmabhiḥ kṛtātmabhiḥ
tadāpnuvanti mānavāstathā viśuddhayonayaḥ
53.61
prajāpateḥ salokatāṃ bṛhaspateḥ śatakratoḥ
vrajanti te parāṃ gatiṃ gṛhasthadharmasetubhiḥ
53.62
sahasraśo'pyaneka śaḥ pravaktumutsahāma te
abuddhimolanaṃ punaḥ prasurnināya pāvakaḥ
53.63
gatā triraṣṭavarṣatā dhruvo'si pañcaviṃśakaḥ
kuruṣva dharmasaṃcayaṃ vayo hi te'tivartate
53.64
purā karoti so'ntakaḥ pramādago'mukhāṃ camūm
yathā gṛhītamutthitastvarasva dharmapālane
53.65
yathā tvameva pṛṣṭhatastvamagrato gamiṣyasi
tathā gatiṃ gamiṣyataḥ kimātmanā pareṇa vā
53.66
yadekapātinā satāṃ bhavatyamutra gacchatām
bhayeṣu sāṃparāyikaṃ nidhatsva kevalaṃ nidhim
53.67
sakūlamūlabāndhavaṃ prabhurharatyasaṅgavān
na santi yasya vārakāḥ kuruṣva dharmasaṃnidhim
53.68
idaṃ nidarśanaṃ mayā taveha putra sāṃpratam
svadarśanānumānataḥ pravarṇitaṃ kuruṣva tat
53.69
dadhāti yaḥ svakarmaṇā dadāti yasya kasyacit
abuddhimohajairguṇaiḥ sa eka eva yujyate
53.70
śrutaṃ samastamaśnute prakurvataḥ śubhāḥ kriyāḥ
tadetadarthadarśanaṃ kṛtajñamarthasaṃhitam
53.71
nibandhanī rajjureṣā yā grāme vasato ratiḥ
chittvaitāṃ sukṛto yānti naināṃ chindanti duṣkṛtaḥ
53.72
kiṃ te dhanena kiṃ bandhubhiste kiṃ te putraiḥ putraka yo mariṣyasi
ātmānamanviccha guhāṃ praviṣṭaṃ pitāmahāste ka gatāśca sarve
53.73
śvaḥkāryamadya kurvīta pūrvāhne cāparāhnikam
na hi pratīkṣate mṛtyuḥ kṛtaṃ vā'sya na vā kṛtam
53.74
anugamya vināśānte nivartante ha bāndhavāḥ
agnau prakṣipya puruṣaṃ jñātayaḥ suhṛdastathā
53.75
nāstikāñciranukrośānnarānapāpamate sthitān
vāmataḥ kuru visrabdhaṃ paraṃ prepsuratandritaḥ
53.76
evamabhyāhate loke kālenopanipīḍite
sumahaddhairyamālambya dharmaṃ sarvātmanā kuru
53.77
athemaṃ darśanopāyaṃ samyagyo vetti mānavaḥ
samyak svadharmaṃ kṛtveha paratra sukhamaśnute
53.78
na dehabhede maraṇaṃ vijānatāṃ na ca praṇāśaḥ svanupālite pathi
dharmaṃ hi yo vardhayate sa paṇḍito ya eva dharmāccyavate sa muhyati
53.79
prayuktayoḥ karmapathi svakarmaṇoḥ phalaṃ prayoktā labhate yathākṛtam
nihīnakarmā nirayaṃ prapadyate triviṣṭapaṃ gacchati dharmapāragaḥ
53.80
sopānabhūtaṃ svargasya mānuṣyaṃ prāpya durlabham
tathā''tmānaṃ samādadhyādbhraśyate na punarhyathā
53.81
yasya notkrāmati matiḥ svargamārgānusāriṇī
tamāhuḥ puṇyakarmāṇamaśocyaṃ putrabāndhavaiḥ
53.82
yasya nopahatā buddhiniścaye hyavalambate
svarge kṛtāvakāśasya nāsti tasya mahadbhayam
53.83
tapovaneṣu ye jātāstatraiva nidhanaṃ gatāḥ
teṣāmalpataro dharmaḥ kāmabhogānajānatām
53.84
yastu bhogānparityajya śarīreṇa tapaścaret
na tena kiṃcinna prāptaṃ tanme bahumataṃ phalam
53.85
mātāpitṛsahasrāṇi putradāraśatāni ca
anāgatānyatītāni kasya te kasya vā vayam
53.86
ahameko na me kaścinnāhamanyasya kasyacit
na taṃ paśyāmi yasyāhaṃ tanna paśyāmi yo mama
53.87
na teṣāṃ bhavatā kāryaṃ na kāryaṃ tava tairapi
svaqataistāni jātāni bhavāṃścaiva gamiṣyati
53.88
iha loke hi dhanināṃ svajanaḥ svajanāyate
svajanastu daridrāṇāṃ jīvatāmapi naśyati
53.89
saṃcinotyaśubhaṃ karma kalatrāpekṣayā naraḥ
tataḥ kṛśamavāpnoti paratreha tathaiva ca
53.90
paśyati cchidrabhūtaṃ hi jīvalokaṃ svakarmaṇā
tatkuruṣva tathā putra kṛtsnaṃ yatsamudāhṛtam
53.91
tadetatsaṃgrahasyaiva karmabhūmiṃ prapaśyataḥ
śubhānyācaritavyāni paralokamabhīpsatā
53.92
māsartusaṃjñāparivarttakena sūryāgninā rātridivendhanena
svakarmaniṣṭhāphalasākṣikena bhūtāni kālaḥ pacati prasadya
53.93
dhanena kiṃ yanna dadāti nāśnute balena kiṃ yena ripuṃ na bādhate
śrutena kiṃ yena na dharmamācaretkimātmanā yo na jitendriyo vaśī
53.94
bhīṣma uvāca- idaṃ dvaipāyanavaco hitamuktaṃ niśamya tu
śuko gataḥ parityajya pitaraṃ mokṣadaiśikam
53.94.p1
[11966]
53.94.p2
iti śrīmahābhārate śatasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi pāvakādhyayanaṃ nāma ekaviṃśatyadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ || 321
Linked texts (6)
- Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) — Sanskrit
- Mahāsubhāṣitasaṃgraha — Sanskrit
- Skandamahāpurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Itihāsasamuccaya — Sanskrit
- Vyākhyānamālākathānaka (Acyutānanda Sarasvatī) — Acyutānanda Sarasvatī, Sanskrit
- Sūktiratnahāra — Kāliṅgarāya Sūrya, Sanskrit