Pramāṇa · Search · About · API

Mokshadharma 53

Mokṣadharma 53

Language
Sanskrit

Contents

53.1

yudhiṣṭhira uvāca —
kathaṃ nirvedamāpannaḥ śuko vaiyāsakiḥ purā
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me

53.2

avyaktavyakttatattvānāṃ niścayaṃ buddhiniścayam
vaktumarhasi kauravya devasyājasya yā kṛtiḥ

53.3

bhīṣma uvāca —
prākṛtena suvṛttena carantamakutobhayam
adhyāpya kṛtsnaṃ svādhyāyamanvaśādvai pitā sutam

53.4

vyāsa uvāca —
dharmaṃ putra niṣevasva sutīkṣṇau ca himātapau
kṣutpipāse ca vāyuṃ ca jaya nityaṃ jitendriyaḥ

53.5

satyamārjavamakrodhamanasūyāṃ damaṃ tapaḥ
ahiṃsāṃ cānṛśaṃsyaṃ ca vidhivatparipālaya

53.6

satye tiṣṭha rato dharme hitvā sarvamanārjavam
devatātithiśeṣeṇa mātrāṃ prāṇasya saṃliha

53.7

phenamātropame dehe jīve śakunivatsthite
anitye priyasraṃvāse kathaṃ svapiṣi putraka

53.8

apramatteṣu jāgratsu nityayukteṣu śatrupu
antaraṃ lipsamāneṣu bālastvaṃ nāvabudhyase

53.9

ahaḥsu gaṇyamāneṣu kṣīyamāṇe tathā''yuṣi
jīvite likhyamāne ca kimutthāya na dhāvasi

53.10

aihalaukikamīhante māṃsaśoṇitavardhanam
pāralaukikakāryeṣu prasuptā bhṛśanāstikāḥ

53.11

dharmāya ye'bhyasūyanti buddhimohānvitā narāḥ
apathā gacchatāṃ teṣāmanuyātā'pi pīḍyate

53.12

ye tu tuṣṭāḥ śrutiparā mahātmāno mahābalāḥ
dharmyaṃ panthānamārūḍhāstānūpāssva ca pṛccha ca

53.13

upadhārya mataṃ teṣāṃ budhānāṃ dharmadarśinām
niyaccha parayā buddhyā cittamutpathagāmi vai

53.14

ādyakālikayā buddhyā dūre śva iti nirbhayāḥ
sarvabhakṣyā na paśyanti karmabhūmimacetasaḥ

53.15

dharmaṃ niḥśreṇimāsthāya kiṃcitkiṃcitsamāruha
koṣakāravadātmānaṃ veṣṭayannānubudhyase

53.16

nāstikaṃ bhinnamaryādaṃ kūlapātamiva sthitam
vāmataḥ kuru visrabdho naraṃ veṇumivoddhṛtam

53.17

kāmaṃ krodhaṃ ca mṛtyuṃ ca pañcendriyajalāṃ nadīm
nāvaṃ dhṛtimayīṃ kṛtvā janmadurgāṇi saṃtara

53.18

mṛtyunā'bhyāhate loke jarayā paripīḍite
amoghāsu patantīṣu dharmapotena saṃtara

53.19

tiṣṭhantaṃ ca śayānaṃ ca mṛtyuranveṣate yadā
nirvṛttiṃ labhate kasmādakasmānmṛtyunā'śitaḥ

53.20

saṃcinvānakamevainaṃ kāmānāmatitṛptakam
vṛkīvoraṇamāsādya mṛtyurādāya gacchati

53.21

kramaśaḥ saṃcitaśikho dharmabuddhimayo mahān
andhakāre praveṣṭavyaṃ dīpo yatnena dhāryatām

53.22

saṃpatandehajālāni kadācidiha mānuṣe
brāhmaṇyaṃ labhate jantustatputra paripālaya

53.23

brāhmaṇasya tu deho'yaṃ na kāmārthāya jāyate
iha kleśāya tapase pretya tvanupamaṃ sukham

53.26

brāhmaṇyaṃ bahubhiravāpyate tapobhistallabdhvā na ratipareṇa helitavyam
svādhyāye tapasi dame ca nityayuktaḥ kṣemārthī kuśalaparaḥ sadā yatasva 24
avyaktaprakṛtirayaṃ kalāśarīraḥ sūkṣmātmā kṣaṇatruṭiśo nimeṣaromā
saṃvatsyaḥ samabalaśuklakṛṣṇanetro māsāṅgo dravati vayodayo narāṇām 25
taṃ dṛṣṭvā prasṛtamajasramugravegaṃ gacchantaṃ satatamivānvavekṣamāṇam
cakṣuste yadi na parapraṇetṛnethaṃ dharme te bhavatu manaḥ paraṃ niśāmya

53.27

ye cātra pracalitadharmakāmavṛttāḥ krośantaḥ satatamaniṣṭhasaṃprayogāḥ
kliśyantaḥ parigatavedanā śarīrā bahvībhiḥ subhṛśamadharmakāraṇābhiḥ

53.28

rājā sadā dharmaparaḥ śubhāśubhasya goptā
samīkṣya sukṛtināṃ dadhāti lokān
bahuvidhamapi carati praviśati sukhamanupagataṃ niravadyam

53.29

śvāno bhīṣaṇakāyā ayomukhāni vayāṃsi balagṛdhrapakṣiṇāṃ ca saṃghāḥ
narakadane rudhirapā guruvacananudamuparataṃ viśantyasantaḥ

53.30

maryādā niyatāḥ svayambhuvā ya ihemāḥ prabhinatti daśaguṇā mano'nugatvāt
nivasati bhṛśamasukhaṃ pitṛviṣayavipinamavagāhya sa pāpaḥ

53.31

yo lubdhaḥ subhṛśaṃ priyānṛtaśca manuṣyaḥ satatanikṛtivañcanābhiratiḥ syāt
upanidhibhirasukhakṛtsa paramanirayago
bhṛśamasukhamanubhavati duṣkṛtakarmā

53.32

uṣṇāṃ vaitaraṇīṃ mahānadīmavagāḍho'sipatravanabhinnagātraḥ
paraśuvanaśayo nipatito vasati ca mahāniraye bhṛśārtaḥ

53.33

mahāpadāni katthase na cāpyavekṣase param
cirasya mṛtyukārikāmanāgatāṃ na budhyase

53.34

prayāyatāṃ kimāsthate samutthitaṃ mahadbhavam
atipramāthi dāruṇaṃ sukhasya saṃvidhīyatām

53.35

purā mṛtaḥ praṇīyate yamasya rājaśāsanāt
tvamantakāya dāruṇaiḥ prayatnamārjave kuru

53.36

purā samūlabāndhavaṃ prabhurharatyaduḥkhavit
taveha jīvitaṃ yamo na cāsti tasya vārakaḥ

53.37

purā'bhivāti māruto yamasya yaḥ puraḥsaraḥ
puraika eva nīyase kuruṣva sāṃparāyikam

53.38

purā sa hi kva eva te pravāti māruto'ntakaḥ
purā ca vibhramanti te diśo mahābhayāgame

53.39

śrutiśca saṃnirudhyate purā taveha putraka
samākulasya gacchataḥ samādhimuttamaṃ kuru

53.40

śubhāśubhe purā kṛte pramādakarmaviplute
smaranpurā na tapyase nidhatsva kevalaṃ nidhim

53.41

purā jarā kalevaraṃ vijarjarīkaroti te
balāṅgarūpahāriṇī nidhatsva kevalaṃ nidhim

53.42

purā śarīramantako bhinatti rogasārathiḥ
prasahya jīvitakṣaye tapo mahatsamācara

53.43

purā vṛkā bhayaṅkarā manuṣyadehagocarāḥ
abhidravanti sarvato yatasva puṇyaśīlane

53.44

purāndhakāramekako'nupaśyasi tvarasva vai
purā hiraṇmayānagāñjirīkṣase'drimūrdhani

53.45

purā kusaṃgatāni te suhṛnmukhāśca śatravaḥ
vicālayanti darśanāddṛḍhasva putra yatparam

53.46

dhanasya yasya rājato bhayaṃ na cāsti corataḥ
mṛtaṃ ca yanna muñcati samarjayasva taddhanam

53.47

na tatra saṃviyujyate svakarmabhiḥ parasparam
yadeva yasya yautakaṃ tadeva tatra so'śnute
paratra yena jīvyate tadeva putra dīyatām
dhanaṃ yadakṣaraṃ dhruvaṃ samarjayasva tatsvayam

53.49

na yāvadeva pacyate mahājanasya yāvakam
apakva eva yāvake purā pralīyase tvaram

53.50

na mātṛputrabāndhavā na saṃstutaḥ priyo janaḥ
anuvrajanti saṃkaṭe vrajantamekapātinam

53.51

yadeva karma kevalaṃ purā kṛtaṃ śubhāśubham
tadeva putra sārthikaṃ bhavatyamutra gacchataḥ

53.52

hiraṇyaratnasañcayāḥ śubhāśubhena saṃcitāḥ
na tasya dehasaṃkṣaye bhavanti kāryasādhakāḥ

53.53

paratra gāmi kasya te kṛtākṛtasya karmaṇaḥ
na sākṣi ātmanā samo nṛṇāmihāsti kaścana

53.54

manuṣyadehaśūnyakaṃ bhavatyamutra gacchataḥ
praviśya buddhicakṣuṣā prahṛśyate hi sarvaśaḥ

53.55

ihāgnisūryavāyavaḥ śarīramāśritāstrayaḥ
ta eva tasya sākṣiṇo bhavanti dharmadarśinaḥ

53.56

aharniśeṣu sarvataḥ spṛśatsu sarvacāriṣu
prakāśagūḍhavṛttiṣu svadharmameva pālaya

53.57

anekapāripanthika virūparaudramakṣike
svameva karma rakṣyata svakarma tatra gacchati

53.58

na tatra saṃvibhajyate svakarmaṇā parasparam
tathā kṛtaṃ svakarmajaṃ tadeva bhujyate phalam

53.59

yathā'psarogaṇāḥ phalaṃ sukhaṃ maharṣibhiḥ saha
tathā''pnuvanti karmajaṃ vimānakāmagāminaḥ

53.60

yatheha yatkṛtaṃ śubhaṃ vipāpmabhiḥ kṛtātmabhiḥ
tadāpnuvanti mānavāstathā viśuddhayonayaḥ

53.61

prajāpateḥ salokatāṃ bṛhaspateḥ śatakratoḥ
vrajanti te parāṃ gatiṃ gṛhasthadharmasetubhiḥ

53.62

sahasraśo'pyaneka śaḥ pravaktumutsahāma te
abuddhimolanaṃ punaḥ prasurnināya pāvakaḥ

53.63

gatā triraṣṭavarṣatā dhruvo'si pañcaviṃśakaḥ
kuruṣva dharmasaṃcayaṃ vayo hi te'tivartate

53.64

purā karoti so'ntakaḥ pramādago'mukhāṃ camūm
yathā gṛhītamutthitastvarasva dharmapālane

53.65

yathā tvameva pṛṣṭhatastvamagrato gamiṣyasi
tathā gatiṃ gamiṣyataḥ kimātmanā pareṇa vā

53.66

yadekapātinā satāṃ bhavatyamutra gacchatām
bhayeṣu sāṃparāyikaṃ nidhatsva kevalaṃ nidhim

53.67

sakūlamūlabāndhavaṃ prabhurharatyasaṅgavān
na santi yasya vārakāḥ kuruṣva dharmasaṃnidhim

53.68

idaṃ nidarśanaṃ mayā taveha putra sāṃpratam
svadarśanānumānataḥ pravarṇitaṃ kuruṣva tat

53.69

dadhāti yaḥ svakarmaṇā dadāti yasya kasyacit
abuddhimohajairguṇaiḥ sa eka eva yujyate

53.70

śrutaṃ samastamaśnute prakurvataḥ śubhāḥ kriyāḥ
tadetadarthadarśanaṃ kṛtajñamarthasaṃhitam

53.71

nibandhanī rajjureṣā yā grāme vasato ratiḥ
chittvaitāṃ sukṛto yānti naināṃ chindanti duṣkṛtaḥ

53.72

kiṃ te dhanena kiṃ bandhubhiste kiṃ te putraiḥ putraka yo mariṣyasi
ātmānamanviccha guhāṃ praviṣṭaṃ pitāmahāste ka gatāśca sarve

53.73

śvaḥkāryamadya kurvīta pūrvāhne cāparāhnikam
na hi pratīkṣate mṛtyuḥ kṛtaṃ vā'sya na vā kṛtam

53.74

anugamya vināśānte nivartante ha bāndhavāḥ
agnau prakṣipya puruṣaṃ jñātayaḥ suhṛdastathā

53.75

nāstikāñciranukrośānnarānapāpamate sthitān
vāmataḥ kuru visrabdhaṃ paraṃ prepsuratandritaḥ

53.76

evamabhyāhate loke kālenopanipīḍite
sumahaddhairyamālambya dharmaṃ sarvātmanā kuru

53.77

athemaṃ darśanopāyaṃ samyagyo vetti mānavaḥ
samyak svadharmaṃ kṛtveha paratra sukhamaśnute

53.78

na dehabhede maraṇaṃ vijānatāṃ na ca praṇāśaḥ svanupālite pathi
dharmaṃ hi yo vardhayate sa paṇḍito ya eva dharmāccyavate sa muhyati

53.79

prayuktayoḥ karmapathi svakarmaṇoḥ phalaṃ prayoktā labhate yathākṛtam
nihīnakarmā nirayaṃ prapadyate triviṣṭapaṃ gacchati dharmapāragaḥ

53.80

sopānabhūtaṃ svargasya mānuṣyaṃ prāpya durlabham
tathā''tmānaṃ samādadhyādbhraśyate na punarhyathā

53.81

yasya notkrāmati matiḥ svargamārgānusāriṇī
tamāhuḥ puṇyakarmāṇamaśocyaṃ putrabāndhavaiḥ

53.82

yasya nopahatā buddhiniścaye hyavalambate
svarge kṛtāvakāśasya nāsti tasya mahadbhayam

53.83

tapovaneṣu ye jātāstatraiva nidhanaṃ gatāḥ
teṣāmalpataro dharmaḥ kāmabhogānajānatām

53.84

yastu bhogānparityajya śarīreṇa tapaścaret
na tena kiṃcinna prāptaṃ tanme bahumataṃ phalam

53.85

mātāpitṛsahasrāṇi putradāraśatāni ca
anāgatānyatītāni kasya te kasya vā vayam

53.86

ahameko na me kaścinnāhamanyasya kasyacit
na taṃ paśyāmi yasyāhaṃ tanna paśyāmi yo mama

53.87

na teṣāṃ bhavatā kāryaṃ na kāryaṃ tava tairapi
svaqataistāni jātāni bhavāṃścaiva gamiṣyati

53.88

iha loke hi dhanināṃ svajanaḥ svajanāyate
svajanastu daridrāṇāṃ jīvatāmapi naśyati

53.89

saṃcinotyaśubhaṃ karma kalatrāpekṣayā naraḥ
tataḥ kṛśamavāpnoti paratreha tathaiva ca

53.90

paśyati cchidrabhūtaṃ hi jīvalokaṃ svakarmaṇā
tatkuruṣva tathā putra kṛtsnaṃ yatsamudāhṛtam

53.91

tadetatsaṃgrahasyaiva karmabhūmiṃ prapaśyataḥ
śubhānyācaritavyāni paralokamabhīpsatā

53.92

māsartusaṃjñāparivarttakena sūryāgninā rātridivendhanena
svakarmaniṣṭhāphalasākṣikena bhūtāni kālaḥ pacati prasadya

53.93

dhanena kiṃ yanna dadāti nāśnute balena kiṃ yena ripuṃ na bādhate
śrutena kiṃ yena na dharmamācaretkimātmanā yo na jitendriyo vaśī

53.94

bhīṣma uvāca- idaṃ dvaipāyanavaco hitamuktaṃ niśamya tu
śuko gataḥ parityajya pitaraṃ mokṣadaiśikam

53.94.p1

[11966]

53.94.p2

iti śrīmahābhārate śatasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi pāvakādhyayanaṃ nāma ekaviṃśatyadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ || 321

Linked texts (6)