Mokshadharma 59
Mokṣadharma 59
- Language
- Sanskrit
59.1
bhīṣma uvāca —
etacchrutvā tu vacanaṃ kṛtātmā kṛtaniścayaḥ
ātmanātmānamāsthāya dṛṣṭvā cātmānamātmanā
59.2
kṛtakāryaḥ sukhī śāntastūṣṇīṃ prāyādudaṅmukhaḥ
śaiśiraṃ girimṛddiśya sadharmā mātariśvanaḥ
59.3
etasminneva kāle tu devarṣirnāradastathā
himavantamiyād draṣṭuṃ siddhacāraṇasevitam
59.4
tamapsarogaṇākīrṇaṃ śāntasvananināditam
kinnarāṇāṃ sahasraiśca bhṛṅgarājaistathaiva ca
59.5
madgubhiḥ khañjarīṭaiśca vicitrairjīvajīvakaiḥ
59.6
citravarṇairmayūraiśca kekāśatavirājitaiḥ
rājahaṃsasamūhaiśca kṛṣṇaiḥ parabhṛtaistathā
59.7
pakṣirājo garutmāṃśca yaṃ nityamadhitiṣṭhati
catvāro lokapālāśca devāḥ sarṣigaṇāstathā
59.8
tatra nityaṃ samāyānti lokasya hitakāmyayā
viṣṇunā yatra putrārthe tapastaptaṃ mahātmanā
59.9
tatraiva ca kumāreṇa bālye kṣiptā divaukasaḥ
śaktirnyastā kṣititale trailokyamavamanya vai
59.10
tatrovāca jagatskandaḥ kṣipanvākyamidaṃ tadā
yo'nyo'sti matto'bhyadhiko viprā yasyādhikaṃ priyāḥ
59.11
yo brahmaṇyo dvitīyo'sti triṣu lokeṣu vīryavān
so'bhyuddharatvimāṃ śaktimathavā kampayatviti
59.12
tacchrutvā vyathitā lokāḥ ka imāmuddharediti
atha devagaṇaṃ sarvaṃ saṃbhrāntendriyamānasam
59.13
apaśyadbhagavāgviṣṇuḥ kṣipraṃ sāsurarākṣasam
kiṃ tvatra sukṛtaṃ kāryaṃ bhavediti vicintayan
59.14
anāmṛṣya tataḥ kṣepamaikṣata ca pāvakim
saṃpragṛhya viśuddhātmā śaktiṃ prajvalitāṃ tadā
59.15
kampayāmāsa savyena pāṇinā puruṣottamaḥ
śaktyāṃ tu kampyamānāyāṃ viṣṇunā balinā tadā
59.16
medinī kampitā sarvā saśailavanakānanā
śaktenāpi samuddhartuṃ kampitā sābhavattadā
59.17
rakṣitā skandarājasya gharṣaṇā prabhāvaṣṇunā
tāṃ kampayitvā bhagavānprahlādamidamabravīt
59.18
paśya vīryaṃ kumārasya naitadanyaḥ kariṣyati
so'mṛṣyamāṇastadvākyaṃ samuddharaṇaniścitaḥ
59.19
jagrāha tāṃ tadā śaktiṃ na caināṃ sa vyakampayat
nādaṃ mahāntaṃ muktvā sa mūcchito girimūrdhani
59.20
vihvalaḥ prāpatadbhūmau hiraṇyakaśipoḥ sutaḥ
tatrottarāṃ diśaṃ gatvā śailarājasya pārśvataḥ
59.21
tapo'tapyata durdharṣa tāta nityaṃ vṛṣadhvajaḥ
pāvakena parikṣiptaṃ dīpyatā yasya cāśramam
59.22
ādityaparvataṃ nāma durdharṣamakṛtātmabhiḥ
na tatra śakyate gantuṃ yakṣarākṣasadānavaiḥ
59.23
daśayojanavistāramagnajvālāsamāvṛtam
bhagavānpāvakastatra svayaṃ tiṣṭhati vīryavān
59.24
sarvānvighnānpraśamayanmahādevasya dhīmataḥ
divyaṃ varṣasahasraṃ hi pādenaikena tiṣṭhataḥ
59.25
devānsaṃtāpayaṃstatra mahādevo mahāvrataḥ
aindrīṃ tu diśamāsthāya śailarājasya dhīmataḥ
59.26
vivikte parvatataṭe pārāśaryo mahātapāḥ
vedānadhyāpayāmāsa vyāsaḥ śiṣyānmahātapāḥ
59.27
sumantuṃ ca mahābhāgaṃ vaiśaṃpāyanameva ca
jaiminiṃ ca mahāprājñaṃ pailaṃ cāpi tapasvinam
59.28
yatra śiṣyaiḥ parivṛto vyāsa āste mahātapāḥ
tatrāśramapadaṃ ramyaṃ dadarśa pituruttamam
59.29
āraṇeyo viśuddhātmā nabhasīva divākaraḥ
atha vyāsaḥ parikṣiptaṃ jvalantamiva pāvakam
59.30
dadṛśe sutamāyāntaṃ divākarasamaprabham
asajjamānaṃ vṛkṣeṣu śaileṣu viṣayeṣu ca
yogayuktaṃ mahātmānaṃ yathā bāṇaṃ guṇacyutam
59.31
so'bhigamya pituḥ pādāvagṛhlādaraṇīsutaḥ
yathopajoṣaṃ taiścāpi samāgacchanmahāmuniḥ
59.32
tato nivedayāmāsa pitre sarvamaśeṣataḥ
śuko janakarājena saṃvādaṃ prītamānasaḥ
59.33
evamadhyāpayañchiṣyānvyāsaḥ putraṃ ca vīryavān
uvāsa himavatpṛṣṭhe pārāśaryo mahāmuniḥ
59.34
tataḥ kadācicchiṣyāstaṃ parivāryāvatasthire
vedādhyayanasaṃpannāḥ śāntātmāno jitendriyāḥ
59.35
vedeṣu niṣṭhāṃ saṃprāpya sāṅgeṣvapi tapasvinaḥ
athocuste tadā vyāsaṃ śiṣyāḥ prāñjalayo gurum
59.36
śiṣyā ūcuḥ—mahatā tejasā yuktā yaśasā cāpi vardhitāḥ
ekaṃ tvidānīmicchāmo guruṇā'nugrahaṃ kṛtam
59.37
iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā brahmarṣistānuvāca ha
ucyatāmiti tadvatsā yadvaḥ kāryaṃ priyaṃ mayā
59.38
etadvākyaṃ guroḥ śrutvā śiṣyāste hṛṣṭamānasāḥ
punaḥ prāñjalayo bhūtvā praṇamya śirasā gurum
59.39
ūcuste sahitā rājannidaṃ vacanamuttamam
yadi prīta upādhyāyo dhanyāḥ smro munisattama
59.40
kāṅkṣāmastu vayaṃ sarvve varaṃ dātuṃ maharṣiṇā
ṣaṣṭhaḥ śiṣyo na te khyātiṃ gacchedatra prasīda naḥ
59.41
catvāraste vayaṃ śiṣyā guruputraśca pañcamaḥ
iha vedāḥ pratiṣṭheranneṣa naḥ kāṅkṣito varaḥ
59.42
śiṣyāṇāṃ vacanaṃ śrutvā vyāso vedārthatattvavit
parāśarātmajo dhīmānparalokārthacintakaḥ
59.43
uvāca śiṣyāndharmmātmā dharmyaṃ niḥśreyasaṃ vacaḥ
brāhmaṇāya sadā deyaṃ brahma śuśrūṣave tathā
59.44
brahmaloke nivāsaṃ yo dhruvaṃ samābhikāṅkṣate
bhavanto bahulāḥ santu vedo vistāryatāmayam
59.45
nāśiṣye saṃpradātavyo nāvrate nākṛtātmani
ete śiṣyaguṇāḥ sarvve vijñātavyā yathārthataḥ
59.46
nāparīkṣitacāritre vidyā deyā kathaṃcana
yathā hi kanakaṃ śuddhaṃ tāpaccheda nikarṣaṇaiḥ
59.47
parīkṣeta tathā śiṣyānīkṣetakulaguṇādibhiḥ
na niyojyāśca vaḥ śiṣyā aniyoge mahābhaye
59.48
yathāmati yathāpāṭhaṃ tathā vidyā phaliṣyati
sarvastaratu durgāṇi sarvo bhadrāṇi paśyatu
59.49
śrāvayeccaturo varṇānkṛtvā brāhmaṇamagrataḥ
vedasyādhyanaṃ hīdaṃ tacca kāryaṃ mahatsmṛtam
59.50
stutyarthamiha devānāṃ vedāḥ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā
yo nirvadeta saṃmohādbrāhmaṇaṃ vedapāragam
59.51
so'bhidhyānādbrāhmaṇasya parābhūyādasaṃśayam
yaścādharmeṇa vibrūyādyaścādharmeṇa pṛcchati
59.52
tayoranyataraḥ praiti vidveṣaṃ cādhigacchati
etadvaḥ sarvamākhyātaṃ svādhyāyasya vidhiṃ prati
59.53
upakuryācca śiṣyāṇāmetacca hṛdi vo bhavet
Linked texts (4)
- Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) — Sanskrit
- Nāradapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Nāradopapurāṇa — Sanskrit
- Āryacarita — Sanskrit