Mokshadharma 61
Mokṣadharma 61
- Language
- Sanskrit
61.1
bhīṣma uvāca—
etasminnantare śūnye nāradaḥ samupāgamat
śukaṃ svādhyāyanirataṃ vedārthānpraṣṭumīpsayā
61.2
devarṣi tu śuko dṛṣṭvā nāradaṃ samupasthitam
arghapūrveṇa vidhinā vedoktenābhyapūjayat
61.3
nārado'thābravītprīto brūhi dharmabhṛtāṃ vara
kena tvāṃ śreyasā vatsa yojayāmīti hṛṣṭavat
61.4
nāradasya vacaḥ śrutvā śukaḥ provāca bhārata
asmilloke hitaṃ yatsyāttena māṃ yoktumarhasi
61.5
nārada uvāca—
tattvaṃ jijñāsatāṃ pūrvamṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām
sanatkumāro bhagavānidaṃ vacanamabravīt
61.6
nāsti vidyāsamaṃ cakṣurnāsti satyasamaṃ tapaḥ
nāsti rāgasamaṃ duḥkhaṃ nāsti tyāgasamaṃ sukham
61.7
nivṛttiḥ karmaṇaḥ pāpātsatataṃ puṇyaśīlatā
sadvṛttiḥ samudācāraḥ śreya etadanuttamam
61.8
mānuṣyamasukhaṃ prāpya yaḥ sajjati sa muhyati
nālaṃ sa duḥkhamokṣāya saṃyogo duḥkhalakṣaṇam
61.9
saktasya buddhiścalati mohajālavivardhanī
mohajālāvṛto duḥkhamiha cāmutra so'śnute
61.10
sarvopāyāttu kāmasya krodhasya ca vinigrahaḥ
kāryaḥ śreyo'rthinā tau hi śreyoghātārthamudyatau
61.11
nityaṃ krodhāttapo rakṣecchriyaṃ rakṣecca matsarāt
vidyāṃ mānāvamānābhyāmātmānaṃ tu pramādataḥ
61.12
ānṛśaṃsyaṃ paro dharmaḥ kṣamā ca paramaṃ balam
ātmajñānaṃ paraṃ jñānaṃ na satyādvidyate param
61.13
satyasya vacanaṃ śreyaḥ satyādapi hitaṃ vadet
yadbhūtahitamatyantametat satyaṃ mataṃ mama
61.14
sarvārambhaparityāgī nirāśīrniṣparigrahaḥ
yena sarvaṃ parityaktaṃ sa vidvān sa ca paṇḍitaḥ
61.15
indriyairindriyārthānvyaścaratyātmavaśairiha
asajjamānaḥ śāntātmā nirvikāraḥ samāhitaḥ
61.16
ātmabhūtaistadbhūtaḥ saha caiva vinaiva ca
sa vimuktaḥ paraṃ śreyo na cireṇādhitiṣṭhati
61.17
adarśanamasaṃsparśastathā'saṃbhāṣaṇaṃ sadā
yasya bhūtaiḥ saha mune sa śreyo vindate param
61.18
na hiṃsyātsarvabhūtāni maitrāyaṇagataścaret
nedaṃ janma samāsādya vairaṃ kurvīta kenacit
61.19
ākiṃcanyaṃ susaṃtoṣo nirāśīstvamacāpalam
etadāhuḥ paraṃ śreya ātmajñasya jitātmanaḥ
61.20
parigrahaṃ parityajya bhava tāta jitendriyaḥ
aśokaṃ sthānamātiṣṭha iha cāmutra cābhayam
61.21
nirāmiṣā na śocanti tyajedāmiṣamātmanaḥ
parityajyāmiṣaṃ saumya duḥkhatāpādvimokṣyase
61.22
taponityena dāntena muninā saṃyatātmanā
ajitaṃ jetukāmena bhāvyaṃ saṅgeṣvasaṅginā
61.23
guṇasaṅgeṣvanāsakta ekacarpārataḥ sadā
brāhmaṇo na cirādeva sukhamāyātyanuttamam
61.24
dvandvārāmeṣu bhūteṣu ya eko ramate muniḥ
viddhi prajñānatṛptaṃ taṃ jñānatṛpto na śocati
61.25
śubhairlabhati devatvaṃ vyāmiśrairjanma mānuṣam
aśubhaiścāpyadho janma karmabhirlabhate'vaśaḥ
61.26
tatra mṛtyujarāduḥkhaiḥ satataṃ samabhidrutaḥ
saṃsāre pacyate jantustatkathaṃ nāvabudhyase
61.27
ahite hitasaṃjñastvamadhruve dhruvasaṃjñakaḥ
anarthe cārthasaṃjñastvaṃ kimarthaṃ nāvabudhyase
61.28
saṃveṣṭayamānaṃ bahubhirmohāttantubhirātmajaiḥ
koṣakāra ivātmānaṃ veṣṭayannāvabudhyase
61.29
alaṃ parigraheṇeha doṣavān hi parigrahaḥ
kṛmirhi koṣakārastu badhyate sa parigrahāta
61.30
putradārakuṭumbeṣu saktāḥ sīdanti jantavaḥ
saraḥpaṅkārṇave magnā jīrṇā vanagajā iva
61.31
mahājālasamākṛṣṭān sthale matsyānivāddhṛtān
snehajālasamākṛṣṭān paśya jantūṃssuduḥkhitān
61.32
kuṭumbaṃ putradārāṃśca śarīraṃ saṃcayāśca ye
pārakyamadhruvaṃ sarvaṃ kiṃ svaṃ sukṛtaduṣkṛtam
61.33
yadā sarvānparityajya gantavyamavaśena te
anarthe kiṃ prasaktastvaṃ samarthaṃ nānutiṣṭhasi
61.34
aviśrāntamanālambamapātheyamadaiśikam
tamaḥkāntāramadhvānaṃ kathameko gamiṣyasi
61.35
na hi tvāṃ prasthitaṃ kaścitpṛṣṭhato'nugamiṣyati
sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ca tvāṃ yāsyantamanuyāsyati
61.36
vidyā karma ca śaucaṃ ca jñānaṃ ca bahuvistaram
arthārthamanusāryante siddhārthaśca vimucyate
61.37
nibandhanī rajjureṣā yā grāme vasato ratiḥ
chittvaitāṃ sukṛto yānti naināṃ chindanti duṣkṛtaḥ
61.38
rūpakūlāṃ manaḥsrotāṃ sparśadvīpāṃ rasāvahām
gandhapaṅkāṃ śabdajalāṃ svargamārgadurāvahām
61.39
kṣamāritrāṃ satyamayīṃ dharmasthairyabaṭārakām
tyāgavātādhvagāṃ śīghrāṃ nautāryāṃ tāṃ nadīṃ taret
61.40
tyaja dharmamadharmaṃ ca tathā satyānṛte tyaja
ubhe satyānṛte tyaktvā yena tyajasi taṃ tyaja
61.41
tyaja dharmamasaṃkalpādadharmaṃ cāpyalipsayā
ubhe satyānṛte buddhyā buddhiṃ paramaniścayāt
61.42
asthisthūṇaṃ snāyuyutaṃ māṃsaśoṇitalepanam
carmāvanaddhaṃ durgandhi pūrṇaṃ mūtrapurīṣayoḥ
61.43
jarāśokasamāviṣṭaṃ rogāyatanamāturam
rajasvalamanityaṃ ca bhūtāvāsamimaṃ tyaja
61.44
idaṃ viśvaṃ jagatsarvamajagaccāpi yadbhavet
mahābhūtātmakaṃ sarvaṃ mahattatparamāśrayāt
61.45
indriyāṇi ca pañcaiva tamaḥ sattvaṃ rajastathā
ityeṣa saptadaśako rāśiravyaktasaṃjñakaḥ
61.46
sarvairihendriyārthaiśca vyaktāvyaktairhi saṃhitaḥ
caturviṃśaka ityeṣa vyaktāvyaktamayo gaṇaḥ
61.47
etaiḥ sarvaiḥ samāyuktaḥ pumānityabhidhīyate
trivargaṃ tu sukhaṃ duḥkhaṃ jīvitaṃ maraṇaṃ tathā
61.48
ya idaṃ veda tattvena sa veda prabhavāpyayau
pāraṃparyeṇa boddhavyaṃ jñānānāṃ yacca kiṃcana
61.49
indriyairgṛhyate yadyattattadvyaktamiti sthitiḥ
avyaktamiti vijñeyaṃ liṅgagrāhyamatīndriyam
61.50
indriyairniyatairdehī dhārābhiriva tarpyate
loke vitatamātmānaṃ lokāṃścātmani paśyati
61.51
parāvaradṛśaḥ śaktirjñānamūlā na naśyati
paśyataḥ sarvabhūtāni sarvāvasthāsu sarvadā
61.52
sarvabhūtasya saṃyogo nāśubhenopapadyate
jñānena vividhāna kleśānativṛttasya mohajān
61.53
loke buddhiprakāśena lokamārgo na riṣyate
anādinidhanaṃ jantumātmani sthitamavyayam
61.54
akarttāramamūrttaṃ ca bhagavānāha tīrthavit
yo jantuḥ svakṛtaistaistaiḥ karmabhirnityaduḥkhitaḥ
61.55
sa duḥkhapratighātārthaṃ hanti jantūnanekadhā
tataḥ karma samādatte punaranyannavaṃ bahu
61.56
tapyate'tha punastena bhuktvā'pathyamivāturaḥ
ajasrameva mohāndho duḥkheṣu sukhasaṃjñinaḥ
61.57
badhyate mathyate caiva karmabhirmanthanavatsadā
tato nibaddhaḥ svāṃ yoniṃ karmaṇāmudayādiha
61.58
parikrāmati saṃsāraṃ cakravadbahuvedanaḥ
sa tvaṃ nivṛttabandhastu nivṛttaścāpi karmaṇaḥ
Linked texts (4)
- Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) — Sanskrit
- Nāradapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Āryacarita — Sanskrit
- Nāradopapurāṇa — Sanskrit