Pramāṇa · Search · About · API

Mokshadharma 61

Mokṣadharma 61

Language
Sanskrit

61.1

bhīṣma uvāca—
etasminnantare śūnye nāradaḥ samupāgamat
śukaṃ svādhyāyanirataṃ vedārthānpraṣṭumīpsayā

61.2

devarṣi tu śuko dṛṣṭvā nāradaṃ samupasthitam
arghapūrveṇa vidhinā vedoktenābhyapūjayat

61.3

nārado'thābravītprīto brūhi dharmabhṛtāṃ vara
kena tvāṃ śreyasā vatsa yojayāmīti hṛṣṭavat

61.4

nāradasya vacaḥ śrutvā śukaḥ provāca bhārata
asmilloke hitaṃ yatsyāttena māṃ yoktumarhasi

61.5

nārada uvāca—
tattvaṃ jijñāsatāṃ pūrvamṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām
sanatkumāro bhagavānidaṃ vacanamabravīt

61.6

nāsti vidyāsamaṃ cakṣurnāsti satyasamaṃ tapaḥ
nāsti rāgasamaṃ duḥkhaṃ nāsti tyāgasamaṃ sukham

61.7

nivṛttiḥ karmaṇaḥ pāpātsatataṃ puṇyaśīlatā
sadvṛttiḥ samudācāraḥ śreya etadanuttamam

61.8

mānuṣyamasukhaṃ prāpya yaḥ sajjati sa muhyati
nālaṃ sa duḥkhamokṣāya saṃyogo duḥkhalakṣaṇam

61.9

saktasya buddhiścalati mohajālavivardhanī
mohajālāvṛto duḥkhamiha cāmutra so'śnute

61.10

sarvopāyāttu kāmasya krodhasya ca vinigrahaḥ
kāryaḥ śreyo'rthinā tau hi śreyoghātārthamudyatau

61.11

nityaṃ krodhāttapo rakṣecchriyaṃ rakṣecca matsarāt
vidyāṃ mānāvamānābhyāmātmānaṃ tu pramādataḥ

61.12

ānṛśaṃsyaṃ paro dharmaḥ kṣamā ca paramaṃ balam
ātmajñānaṃ paraṃ jñānaṃ na satyādvidyate param

61.13

satyasya vacanaṃ śreyaḥ satyādapi hitaṃ vadet
yadbhūtahitamatyantametat satyaṃ mataṃ mama

61.14

sarvārambhaparityāgī nirāśīrniṣparigrahaḥ
yena sarvaṃ parityaktaṃ sa vidvān sa ca paṇḍitaḥ

61.15

indriyairindriyārthānvyaścaratyātmavaśairiha
asajjamānaḥ śāntātmā nirvikāraḥ samāhitaḥ

61.16

ātmabhūtaistadbhūtaḥ saha caiva vinaiva ca
sa vimuktaḥ paraṃ śreyo na cireṇādhitiṣṭhati

61.17

adarśanamasaṃsparśastathā'saṃbhāṣaṇaṃ sadā
yasya bhūtaiḥ saha mune sa śreyo vindate param

61.18

na hiṃsyātsarvabhūtāni maitrāyaṇagataścaret
nedaṃ janma samāsādya vairaṃ kurvīta kenacit

61.19

ākiṃcanyaṃ susaṃtoṣo nirāśīstvamacāpalam
etadāhuḥ paraṃ śreya ātmajñasya jitātmanaḥ

61.20

parigrahaṃ parityajya bhava tāta jitendriyaḥ
aśokaṃ sthānamātiṣṭha iha cāmutra cābhayam

61.21

nirāmiṣā na śocanti tyajedāmiṣamātmanaḥ
parityajyāmiṣaṃ saumya duḥkhatāpādvimokṣyase

61.22

taponityena dāntena muninā saṃyatātmanā
ajitaṃ jetukāmena bhāvyaṃ saṅgeṣvasaṅginā

61.23

guṇasaṅgeṣvanāsakta ekacarpārataḥ sadā
brāhmaṇo na cirādeva sukhamāyātyanuttamam

61.24

dvandvārāmeṣu bhūteṣu ya eko ramate muniḥ
viddhi prajñānatṛptaṃ taṃ jñānatṛpto na śocati

61.25

śubhairlabhati devatvaṃ vyāmiśrairjanma mānuṣam
aśubhaiścāpyadho janma karmabhirlabhate'vaśaḥ

61.26

tatra mṛtyujarāduḥkhaiḥ satataṃ samabhidrutaḥ
saṃsāre pacyate jantustatkathaṃ nāvabudhyase

61.27

ahite hitasaṃjñastvamadhruve dhruvasaṃjñakaḥ
anarthe cārthasaṃjñastvaṃ kimarthaṃ nāvabudhyase

61.28

saṃveṣṭayamānaṃ bahubhirmohāttantubhirātmajaiḥ
koṣakāra ivātmānaṃ veṣṭayannāvabudhyase

61.29

alaṃ parigraheṇeha doṣavān hi parigrahaḥ
kṛmirhi koṣakārastu badhyate sa parigrahāta

61.30

putradārakuṭumbeṣu saktāḥ sīdanti jantavaḥ
saraḥpaṅkārṇave magnā jīrṇā vanagajā iva

61.31

mahājālasamākṛṣṭān sthale matsyānivāddhṛtān
snehajālasamākṛṣṭān paśya jantūṃssuduḥkhitān

61.32

kuṭumbaṃ putradārāṃśca śarīraṃ saṃcayāśca ye
pārakyamadhruvaṃ sarvaṃ kiṃ svaṃ sukṛtaduṣkṛtam

61.33

yadā sarvānparityajya gantavyamavaśena te
anarthe kiṃ prasaktastvaṃ samarthaṃ nānutiṣṭhasi

61.34

aviśrāntamanālambamapātheyamadaiśikam
tamaḥkāntāramadhvānaṃ kathameko gamiṣyasi

61.35

na hi tvāṃ prasthitaṃ kaścitpṛṣṭhato'nugamiṣyati
sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ca tvāṃ yāsyantamanuyāsyati

61.36

vidyā karma ca śaucaṃ ca jñānaṃ ca bahuvistaram
arthārthamanusāryante siddhārthaśca vimucyate

61.37

nibandhanī rajjureṣā yā grāme vasato ratiḥ
chittvaitāṃ sukṛto yānti naināṃ chindanti duṣkṛtaḥ

61.38

rūpakūlāṃ manaḥsrotāṃ sparśadvīpāṃ rasāvahām
gandhapaṅkāṃ śabdajalāṃ svargamārgadurāvahām

61.39

kṣamāritrāṃ satyamayīṃ dharmasthairyabaṭārakām
tyāgavātādhvagāṃ śīghrāṃ nautāryāṃ tāṃ nadīṃ taret

61.40

tyaja dharmamadharmaṃ ca tathā satyānṛte tyaja
ubhe satyānṛte tyaktvā yena tyajasi taṃ tyaja

61.41

tyaja dharmamasaṃkalpādadharmaṃ cāpyalipsayā
ubhe satyānṛte buddhyā buddhiṃ paramaniścayāt

61.42

asthisthūṇaṃ snāyuyutaṃ māṃsaśoṇitalepanam
carmāvanaddhaṃ durgandhi pūrṇaṃ mūtrapurīṣayoḥ

61.43

jarāśokasamāviṣṭaṃ rogāyatanamāturam
rajasvalamanityaṃ ca bhūtāvāsamimaṃ tyaja

61.44

idaṃ viśvaṃ jagatsarvamajagaccāpi yadbhavet
mahābhūtātmakaṃ sarvaṃ mahattatparamāśrayāt

61.45

indriyāṇi ca pañcaiva tamaḥ sattvaṃ rajastathā
ityeṣa saptadaśako rāśiravyaktasaṃjñakaḥ

61.46

sarvairihendriyārthaiśca vyaktāvyaktairhi saṃhitaḥ
caturviṃśaka ityeṣa vyaktāvyaktamayo gaṇaḥ

61.47

etaiḥ sarvaiḥ samāyuktaḥ pumānityabhidhīyate
trivargaṃ tu sukhaṃ duḥkhaṃ jīvitaṃ maraṇaṃ tathā

61.48

ya idaṃ veda tattvena sa veda prabhavāpyayau
pāraṃparyeṇa boddhavyaṃ jñānānāṃ yacca kiṃcana

61.49

indriyairgṛhyate yadyattattadvyaktamiti sthitiḥ
avyaktamiti vijñeyaṃ liṅgagrāhyamatīndriyam

61.50

indriyairniyatairdehī dhārābhiriva tarpyate
loke vitatamātmānaṃ lokāṃścātmani paśyati

61.51

parāvaradṛśaḥ śaktirjñānamūlā na naśyati
paśyataḥ sarvabhūtāni sarvāvasthāsu sarvadā

61.52

sarvabhūtasya saṃyogo nāśubhenopapadyate
jñānena vividhāna kleśānativṛttasya mohajān

61.53

loke buddhiprakāśena lokamārgo na riṣyate
anādinidhanaṃ jantumātmani sthitamavyayam

61.54

akarttāramamūrttaṃ ca bhagavānāha tīrthavit
yo jantuḥ svakṛtaistaistaiḥ karmabhirnityaduḥkhitaḥ

61.55

sa duḥkhapratighātārthaṃ hanti jantūnanekadhā
tataḥ karma samādatte punaranyannavaṃ bahu

61.56

tapyate'tha punastena bhuktvā'pathyamivāturaḥ
ajasrameva mohāndho duḥkheṣu sukhasaṃjñinaḥ

61.57

badhyate mathyate caiva karmabhirmanthanavatsadā
tato nibaddhaḥ svāṃ yoniṃ karmaṇāmudayādiha

61.58

parikrāmati saṃsāraṃ cakravadbahuvedanaḥ
sa tvaṃ nivṛttabandhastu nivṛttaścāpi karmaṇaḥ

Linked texts (4)