Pramāṇa · Search · About · API

Mokshadharma 71

Mokṣadharma 71

Language
Sanskrit

71.1

śaunaka uvāca- kathaṃ sa bhagavāndevo yajñeṣvagraharaḥ prabhuḥ
yajñadhārī ca satataṃ vedavedāṅgavitttathā

71.2

nivṛttaṃ cāsthito dharmaṃ kṣamī bhāgavataḥ prabhuḥ
nivṛttidharmānvidadhe sa eva bhagavānprabhuḥ

71.3

kathaṃ pravṛttikarmeṣu bhāgārhā devatāḥ kṛtāḥ
kathaṃ nivṛttidharmāśca kṛtā vyāvṛttabuddhayaḥ

71.4

etaṃ naḥ saṃśayaṃ saute chindhi guhyaṃ sanātanam
tvayā nārāyaṇakathāḥ śrutā vai dharmasaṃhitāḥ

71.5

sautiruvāca- janamejayena yatpṛṣṭaḥ śiṣyo vyāsasya dhīmataḥ
tatte'haṃ kathayiṣyāmi paurāṇaṃ śaunakottama

71.6

śrutvā māhātmyametasya dehināṃ paramātmanaḥ
janamejapo mahāprājño vaiśampāyanamabravīt

71.7

janamejaya uvāca- ime sabrahmakā lokāḥ sasurāsuramānavāḥ
kriyāsvabhyudayoktāsu saktā dṛśyanti sarvaśaḥ

71.8

mokṣaścoktastvayā brahmannirvāṇaṃ paramaṃ sukham
ye tu muktā bhavantīha puṇyapāpavivarjitāḥ

71.9

te sahasrārciṣaṃ devaṃ praviśantīha śuklabh
ayaṃ hi duranuṣṭheyo mokṣadharmaḥ sanātanaḥ

71.10

yaṃ hitvā devatāḥ sarvā havyakavyabhujo'bhavan
kiṃ ca brahmā ca rudraśca śakraśca balabhitprabhuḥ

71.11

sūryastārādhipo vāyurāgnirvaruṇa eva ca
ākāśaṃ jagatī caiva ye ca śeṣā divaukasaḥ

71.12

pralayaṃ na vijānanti ātmanaḥ parinirmitam
tataste nāsthitā mārgaṃ dhruvamakṣaramavyayam

71.13

smṛtikālaparīmāṇaṃ pravṛttiṃ ye samāsthitāḥ
doṣaḥ kālaparīmāṇe mahāneṣa kriyāvatām

71.14

etanme saṃśayaṃ vipra hṛdi śalyamivārpitam
chindhītihāsakathanātparaṃ kautūhalaṃ hi me

71.15

kathaṃ bhāgaharāḥ proktā devatāḥ kratuṣu dvija
kimarthaṃ cādhvare brahmannijyante tridivaukasaḥ

71.16

ye ca bhāgaṃ pragṛhṇanti yajñeṣu dvijasattama
te yajanto mahāyajñaiḥ kasya bhāgaṃ dadanti vai

71.17

vaiśampāyana uvāca-aho gūḍhatamaḥ praśnastvayā pṛṣṭo janeśvara
nātaptatapasā hyeṣa nāvedaviduṣā tathā

71.18

nāpurāṇavidā caiva śakyo vyāhartumañjasā
hanta te kathayiṣyāmi yanme pṛṣṭaḥ purā guruḥ

71.19

kṛṣṇadvaipāyano vyāso vedavyāso mahārṇaṣaḥ
sumantujaiminiścaiva pailaśca sudṛḍhavrataḥ

71.20

ahaṃ caturthaḥ śiṣyo vai pañcamaśca śukaḥ smṛtaḥ
etānsamāgatānsarvānpañca śiṣyāndamānvitān

71.21

śaucācārasamāyuktān jitakrodhān jitendriyān
vedānadhyāpayāmāsa mahābhāratapañcamān

71.22

merau girivare ramye siddhacāraṇasevite
teṣāmabhyasyatāṃ vedānkadācitsaṃśayo'bhavat

71.23

eṣa vai yastvayā pṛṣṭastena teṣāṃ prakīrtitaḥ
tataḥ śruto mayā cāpi tavākhyeyo'dya bhārata

71.24

śiṣyāṇāṃ vacanaṃ śrutvā sarvājñānatamomudaḥ
pārāśarasutaḥ śrīmānvyāso vākyamathābravīt

71.25

mayā hi sumahattaptaṃ tapaḥ paramadāruṇam
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca jānīyāmiti sattamāḥ

71.26

tasya me taptatapaso nigṛhītendriyasya ca
nārāyaṇaprasādena kṣīrodasyā nukūlataḥ

71.27

traikālikamidaṃ jñānaṃ prādurbhūtaṃ yathepsitam
tacchṛṇudhvaṃ yathānyāyaṃ vakṣye saṃśayamuttamam

71.28

yathāvṛttaṃ hi kalpādau dṛṣṭaṃ me jñānacakṣuṣā
paramātmeti yaṃ prāhuḥ sāṃkhyayogavido janāḥ

71.29

mahāpuruṣasaṃjñāṃ sa labhate svena karmaṇā
tasmātprasūta mavyaktaṃ pradhānaṃ taṃ vidurbudhāḥ

71.30

avyaktādvyaktamutpannaṃ lokasṛṣṭyarthamīśvarāt
aniruddho hi lokeṣu mahānātmeti kathyate

71.31

yo'sau vyaktatvamāpanno nirmame ca pitāmaham
so'haṃkāra iti proktaḥ sarvatejomayo hi saḥ

71.32

pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam
ahaṃkāraprasūtāni mahābhūtāni pañcadhā

71.33

mahābhūtāni sṛṣṭvaiva tānguṇānnirmame punaḥ
bhūtebhyaścaiva niṣpannā mūrttimantaśca tāna śṛṇu

71.34

marīciraṅgirāścātriḥ pulastyaḥ pulahaḥ ṛtuḥ
vasiṣṭhaśca mahātmā vai manuḥ svāyaṃbhuvastathā

71.35

jñeyāḥ prakṛtayo'ṣṭau tā yāsu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ
vedavedāṅgasaṃyuktānyajñayajñāṅgasaṃyutān

71.36

nirmame lokasiddhayarthaṃ brahmā lokapitāmahaḥ
aṣṭābhyaḥ prakṛtibhyaśca jātaṃ viśvamidaṃ jagat

71.37

rudro roṣātmako jāto daśānyānaso'sṛjatsvayam
ekādaśaite rudrāstu vikārapuruṣāḥ smṛtāḥ

71.38

te rudrāḥ prakṛtiścaiva sarve caiva surarṣayaḥ
utpannā lokasiddhayarthaṃ brahmāṇaṃ samupasthitāḥ

71.39

vayaṃ sṛṣṭā hi bhagavaṃstvayā ca prabhaviṣṇunā
yena yasminnadhīkāre varttitavyaṃ pitāmaha

71.40

yo'sau tvayā'bhinirdiṣṭo hyadhikāro'rthacintakaḥ
pratipālyaḥ kathaṃ tena sāhaṃkāreṇa kartṝṇā

71.41

pradiśasva balaṃ tasya yo'dhikārārthacintakaḥ
evamukto mahādebo devāṃstānidamabravīt

71.42

brahmovāca—
sādhvahaṃ jñāpito devā yuṣmābhirbhadramastu vaḥ
mamāpyeṣā samutpannā cintā yā bhavatāṃ matā

71.43

lokatrayasya kṛtsnasya kathaṃ kāryaḥ parigrahaḥ
kathaṃ balakṣayo na syādyuṣmākaṃ hyātmanaśca me

71.44

itaḥ sarve'pi gacchāmaḥ śaraṇaṃ lokasākṣiṇam
mahāpuruṣamavyaktaṃ sa no vakṣyati yaddhitam

71.45

tataste brahmaṇā sārdhamṛṣayo vibudhāstathā
kṣīrodasyottaraṃ kūlaṃ jagmurlokahitārthinaḥ

71.46

te tapaḥ samupātiṣṭhanbrahmoktaṃ vedakalpitam
sa mahāniyamo nāma tapaścaryāsu dāruṇaḥ

71.47

ūrdhvā dṛṣṭirūrdhvavaśca ekāgraṃ ca mano'bhavat
ekapādāḥ sthitāḥ sarve kāṣṭhabhūtāḥ samāhitāḥ

71.48

divyaṃ varṣasahasraṃ te tapastaptvā sudāruṇam
śuśruvurmadhurāṃ vāṇīṃ vedavedāṅgabhūṣitām

71.49

śrībhagavānuvāca- bho bhoḥ sabrahmakā devā ṛṣayaśca tapodhanāḥ
svāgatenārcya vaḥ sarvān śrāvaye vākyamuttamam

71.50

vijñātaṃ vo mayā kāryaṃ tacca lokahitaṃ mahat
pravṛttiyuktaṃ kartavyaṃ yuṣmatprāṇopabṛṃhaṇam

71.51

sutaptaṃ ca tapo devā mamārādhanakāmyayā
bhokṣyathāsya mahāsattvāstapasaḥ phalamuttamam

71.52

eṣa brahmā lokagururmahān lokapitāmahaḥ
yūyaṃ ca vibudhaśreṣṭhā māṃ yajadhvaṃ samāhitāḥ

71.53

sarve bhāgānkalpayadhvaṃ yajñeṣu mama nityaśaḥ
tathā śreyo'bhidhāsyāmi yathā'dhīkāramīśvarāḥ

71.54

vaiśaṃpāyana uvāca- śrutvaitaddevadevasya vākyaṃ hṛṣṭatanūruhāḥ
tataste vibudhāḥ sarve brahmā te ca maharṣayaḥ

71.55

vedadṛṣṭena vidhinā vaiṣṇavaṃ kratumāharan
tasminsatre sadā brahmā svayaṃ bhāgamakalpayat

71.56

devā devarṣayaścaiva svaṃ svaṃ bhāgamakalpayan
te kārtayugadharmāṇo bhāgāḥ paramasatkṛtāḥ

71.57

prāhurādityavarṇaṃ taṃ puruṣaṃ tamasaḥ param
bṛhantaṃ sarvagaṃ devamīśānaṃ varadaṃ prabhum

71.58

tato'tha varado devastānsarvānaparānsthitān
aśarīro babhāṣedaṃ vākyaṃ khastho maheśvaraḥ

71.59

yena yaḥ kalpito bhāgaḥ sa tathā māmupāgataḥ
prīto'haṃ pradiśāmyadya phalamāvṛttilakṣaṇam

71.60

etadvo lakṣaṇaṃ devā matprasādasamudbhavam
svayaṃ yajñairyajamānāḥ samāptavaradakṣiṇaiḥ

71.61

yuge yuge bhaviṣyadhvaṃ pravṛttiphalabhāginaḥ
yajñairye cāpi yakṣyanti sarvalokeṣu vai surāḥ

71.62

kalpayiṣyanti vo bhāgāṃste narā vedakalpitān
yo me yathā kalpitavānbhāgamasminmahākratau

71.63

sa tathā yajñabhāgārho vedasūtre mayā kṛtaḥ
yūyaṃ lokānbhāvayadhvaṃ yajñabhāgaphalocitāḥ

71.64

sarvārthacintakā loke yathādhikāranirmitāḥ
yāḥ kriyāḥ pracariṣyanti pravṛttiphalasatkṛtāḥ

71.65

ābhirāpyāyitabalā lokānvai dhārayiṣyatha
yūyaṃ hi bhāvitā yajñaiḥ sarvayajñeṣu mānavaiḥ

71.66

māṃ tato bhāvayiṣyadhvameṣā vo bhāvanā mama
ityarthaṃ nirmitā vedā yajñāścauṣadhibhiḥ saha

71.67

ebhiḥ samyak prayuktairhi prīyante devatāḥ kṣitau
nirmāṇametadyuṣmākaṃ pravṛttiguṇakalpitam

71.68

mayā kṛtaṃ suraśreṣṭhā yāvatkalpakṣayādiha
cintayadhvaṃ lokahitaṃ yathādhikāramīśvarāḥ

71.69

marīciraṅgirāścātriḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ
vasiṣṭha iti saptaite manasā nirmitā hi te

71.70

ete vedavido mukhyā vedācāryāśca kalpitāḥ
pravṛttidharmiṇaścaiva prājāpatye ca kalpitāḥ

71.71

ayaṃ kriyāvatāṃ panthā vyaktībhūtaḥ sanātanaḥ
aniruddha iti prokto lokasargakaraḥ prabhuḥ

71.72

sanaḥ sanatsujātaśca sanakaḥ sasanandanaḥ
sanatkumāraḥ kapilaḥ saptamaśca sanātanaḥ

71.73

saptaite mānasāḥ proktā ṛṣayo brahmaṇaḥ sutāḥ
svayamāgatavijñānā nivṛttiṃ dharmamāśritāḥ

71.74

ete yogavido mukhyāḥ sāṃkhyajñānaviśāradāḥ
ācāryā dharmaśāstreṣu mokṣadharmapravartakāḥ

71.75

yato'haṃ prasṛtaḥ pūrvamavyaktāttriguṇo mahān
tasmātparataro yo'sau kṣetrajña iti kalpitaḥ

71.76

so'haṃ kriyāvatāṃ panthāḥ punarāvṛttidurlabhaḥ
yo yathā nirmito janturyasminyasmiṃśca karmaṇi

71.77

pravṛttau vā nivṛttau vā tatphalaṃ so'śnute mahat
eṣa lokagururbrahmā jagadādikaraḥ prabhuḥ

71.78

eṣa mātā pitā caiva yuṣmākaṃ ca pitāmahaḥ
mayā'nuśiṣṭo bhavitā sarvabhūtavarapradaḥ

71.79

asya caivātmajo rudro lalāṭācca samutthitaḥ
brahmā'nuśiṣṭo bhavitā sarvabhūtadharaḥ prabhuḥ

71.80

gacchadhvaṃ sveānadhīkārāṃścintayadhvaṃ yathāvidhi
pravartantāṃ kriyāḥ sarvāḥ sarvalokeṣu mā ciram

71.81

pradiśyantāṃ ca karmāṇi prāṇināṃ gatayastathā
pariniścitakālāni āyūṃṣi surottamāḥ

71.82

idaṃ kṛtayugaṃ nāma kālaḥ śreṣṭhaḥ pravartitaḥ
ahiṃsyā yajñapaśavo yuge'smiṃstadanyathā

71.83

catuṣpātsakalo dharmo bhaviṣyatyatra vai surāḥ
tatastretāyugaṃ nāma trayī yatra bhaviṣyati

71.84

prokṣitā yatra paśavo vadhaṃ prāpsyanti vai makhe
yatra pādaścaturtho vai dharmasya na bhaviṣyati

71.85

tato vai dvāparaṃ nāma miśraḥ kālo bhaviṣyati
dvipādahīno dharmaśca yuge tasmin bhaviṣyati

71.86

tatastiṣye'tha saṃprāpte yuge kalipuraskṛte
ekapādasthito dharmo yatra tatra bhaviṣyati

71.87

devā devarṣayaścocustamevaṃvādinaṃ gurum
ekapādasthite dharme yatra kvacana gāmini

71.88

kathaṃ karttavyamasmābhirbhagavaṃstadvadasva naḥ
śrībhagavānuvāca- yatra vedāśca yajñāśca tapaḥ satyaṃ damastathā

71.89

ahiṃsādharmasaṃyuktāḥ pra̍careyuḥ surottamāḥ
sa vo deśaḥ sevitavyo mā vo'dharmaḥ padā spṛśet

71.90

vyāsa uvāca- te'nuśiṣṭā bhagavatā devāḥ sarṣigaṇāstathā
namaskṛtvā bhagavate jagmurdeśānyathepsitān

71.91

gateṣu tridivaukaḥsu brahmaikaḥ paryavasthitaḥ
didṛkṣurbhagavantaṃ tamaniruddhatanau sthitam

71.92

taṃ devo darśayāmāsa kṛtvā hayaśiro mahat
sāṅgānāvarttayanvedānkamaṇḍalutridaṇḍadhṛk

71.93

tato'śvaśirasaṃ dṛṣṭvā taṃ devamamitaujasam
lokakartā prabhurbrahmā lokānāṃ hitakāmyayā

71.94

mūrdhnā praṇamya varadaṃ tasthau prāñjaliragrataḥ
sa pariṣvajya devena vacanaṃ śrāvitastadā

71.95

śrībhagavānuvāca- lokakāryagatīḥ sarvāstvaṃ cintaya yathāvidhi
dhātā tvaṃ sarvabhūtānāṃ tvaṃ prabhurjagato guruḥ

71.96

tvayyāveśitabhāro'haṃ dhṛtiṃ prāpsyāmyathāñjasā
yadā ca surakāryaṃ te aviṣahyaṃ bhaviṣyati

71.97

prādurbhāvaṃ gamiṣyāmi tadā''tmajñānadaiśikaḥ
evamuktvā hayaśirāstatraivāntaradhīyata

71.98

tenānuśiṣṭo brahmā'pi svalokamācirādgataḥ
evameṣa mahābhāga padmanābhaḥ sanātanaḥ

71.99

yajñeṣvagraharaḥ prokto yajñadhārī ca nityadā
nivṛttiṃ cāsthito dharmaṃ gatimakṣayadharmiṇām
pravṛttidharmānvidadhe kṛtvā lokasya citratām

71.100

sa ādiḥ sa madhyaḥ sa cāntaḥ prajānāṃ sa dhātā sa dheyaṃ sa kartā sa kāryam
yugānte prasuptaḥ susaṃkṣipya lokān yugādau prabuddho jagaddyutsasarja

71.101

tasmai namadhvaṃ devāya nirguṇāya mahātmane
ajāya viśvarūpāya dhāmne sarvadivaukasām

71.102

mahābhūtādhipataye rudrāṇāṃ pataye tathā
ādityapataye caiva vasūnāṃ pataye tathā

71.103

aśvibhyāṃ pataye caiva marutāṃ pataye tathā
vedajñādhipataye vedāṅgapataye'pi ca

71.104

samudravāsine nityaṃ haraye muñjakeśina
śāntāya sarvabhūtānāṃ mokṣadharmānubhāṣiṇe

71.105

tapasāṃ tejasāṃ caiva pataye yaśasāmapi
vacasāṃ pataye nityaṃ saritāṃ pataye tathā

71.106

kapardine varāhāya ekaśṛṅgāya dhīmate
vivasvate'śvaśirase caturmūrtidhṛte sadā

71.107

guhyāya jñānadṛśyāya akṣarāya kṣarāya ca
eṣa devaḥ sañcarati sarvatragatiravyayaḥ

71.108

eṣa caitatparaṃ brahma jñeyo vijñānacakṣuṣā
evametatpurā dṛṣṭaṃ mayā vai jñānacakṣuṣā

71.109

kathitaṃ tacca vai sarvaṃ mayā pṛṣṭena tattvataḥ
kriyatāṃ madvacaḥ śiṣyāḥ sevyatāṃ harirīśvaraḥ
gīyatāṃ vedaśabdaiśca pūjyatāṃ ca yathāvidhi

71.110

vaiśaṃpāyana uvāca- ityuktāstu vayaṃ tena vedavyāsena dhīmatā
sarve śiṣyāḥ sunaścāsya śukaḥ paramadharmavit

71.111

sa cāsmākamupādhyāyaḥ sahāsmābhirviśāmpate
caturvedodgatābhistugbhiḥ samabhituṣṭuve

71.112

etatte sarvamākhyātaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi
evaṃ me'kathayadrājanpurā dvaipāyano guruḥ

71.113

yaścedaṃ śṛṇuyānnityaṃ yaścainaṃ parikīrtayet
namo bhagavate kṛtvā samāhitamatirnaraḥ

71.114

bhavatyarogo matimānbalarūpasamanvitaḥ
āturo mucyate rogādvaddho mucyeta bandhanāt

71.115

kāmānkāmī labhetkāmaṃ dīrgha māyuravāpnuyāt
brāhmaṇaḥ sarvavedī syātkṣatriyo vijayī bhavet

71.116

vaiśyo vipulalābhaḥ syācchūdraḥ sukhamavāpnuyāt
aputro labhate putraṃ kanyā caivepsitaṃ patim

71.117

lagnagarbhā vimucyeta garbhiṇī janayetsutam
vandhyā prasavamāpnoti putrapautrasamṛddhimat

71.118

kṣemeṇa gacchedadhvānamidaṃ yaḥ paṭhate pathi
yo yaṃ kāmaṃ kāmayate sa tamāpnoti ca dhruvam

71.119

idaṃ maharṣervacanaṃ viniścitaṃ mahātmanaḥ puruṣavarasya kīrtitam
samāgamaṃ varṣidivaukasāmimaṃ niśamya bhaktāḥ susukhaṃ labhante

Linked texts (6)