Mokshadharma 71
Mokṣadharma 71
- Language
- Sanskrit
71.1
śaunaka uvāca- kathaṃ sa bhagavāndevo yajñeṣvagraharaḥ prabhuḥ
yajñadhārī ca satataṃ vedavedāṅgavitttathā
71.2
nivṛttaṃ cāsthito dharmaṃ kṣamī bhāgavataḥ prabhuḥ
nivṛttidharmānvidadhe sa eva bhagavānprabhuḥ
71.3
kathaṃ pravṛttikarmeṣu bhāgārhā devatāḥ kṛtāḥ
kathaṃ nivṛttidharmāśca kṛtā vyāvṛttabuddhayaḥ
71.4
etaṃ naḥ saṃśayaṃ saute chindhi guhyaṃ sanātanam
tvayā nārāyaṇakathāḥ śrutā vai dharmasaṃhitāḥ
71.5
sautiruvāca- janamejayena yatpṛṣṭaḥ śiṣyo vyāsasya dhīmataḥ
tatte'haṃ kathayiṣyāmi paurāṇaṃ śaunakottama
71.6
śrutvā māhātmyametasya dehināṃ paramātmanaḥ
janamejapo mahāprājño vaiśampāyanamabravīt
71.7
janamejaya uvāca- ime sabrahmakā lokāḥ sasurāsuramānavāḥ
kriyāsvabhyudayoktāsu saktā dṛśyanti sarvaśaḥ
71.8
mokṣaścoktastvayā brahmannirvāṇaṃ paramaṃ sukham
ye tu muktā bhavantīha puṇyapāpavivarjitāḥ
71.9
te sahasrārciṣaṃ devaṃ praviśantīha śuklabh
ayaṃ hi duranuṣṭheyo mokṣadharmaḥ sanātanaḥ
71.10
yaṃ hitvā devatāḥ sarvā havyakavyabhujo'bhavan
kiṃ ca brahmā ca rudraśca śakraśca balabhitprabhuḥ
71.11
sūryastārādhipo vāyurāgnirvaruṇa eva ca
ākāśaṃ jagatī caiva ye ca śeṣā divaukasaḥ
71.12
pralayaṃ na vijānanti ātmanaḥ parinirmitam
tataste nāsthitā mārgaṃ dhruvamakṣaramavyayam
71.13
smṛtikālaparīmāṇaṃ pravṛttiṃ ye samāsthitāḥ
doṣaḥ kālaparīmāṇe mahāneṣa kriyāvatām
71.14
etanme saṃśayaṃ vipra hṛdi śalyamivārpitam
chindhītihāsakathanātparaṃ kautūhalaṃ hi me
71.15
kathaṃ bhāgaharāḥ proktā devatāḥ kratuṣu dvija
kimarthaṃ cādhvare brahmannijyante tridivaukasaḥ
71.16
ye ca bhāgaṃ pragṛhṇanti yajñeṣu dvijasattama
te yajanto mahāyajñaiḥ kasya bhāgaṃ dadanti vai
71.17
vaiśampāyana uvāca-aho gūḍhatamaḥ praśnastvayā pṛṣṭo janeśvara
nātaptatapasā hyeṣa nāvedaviduṣā tathā
71.18
nāpurāṇavidā caiva śakyo vyāhartumañjasā
hanta te kathayiṣyāmi yanme pṛṣṭaḥ purā guruḥ
71.19
kṛṣṇadvaipāyano vyāso vedavyāso mahārṇaṣaḥ
sumantujaiminiścaiva pailaśca sudṛḍhavrataḥ
71.20
ahaṃ caturthaḥ śiṣyo vai pañcamaśca śukaḥ smṛtaḥ
etānsamāgatānsarvānpañca śiṣyāndamānvitān
71.21
śaucācārasamāyuktān jitakrodhān jitendriyān
vedānadhyāpayāmāsa mahābhāratapañcamān
71.22
merau girivare ramye siddhacāraṇasevite
teṣāmabhyasyatāṃ vedānkadācitsaṃśayo'bhavat
71.23
eṣa vai yastvayā pṛṣṭastena teṣāṃ prakīrtitaḥ
tataḥ śruto mayā cāpi tavākhyeyo'dya bhārata
71.24
śiṣyāṇāṃ vacanaṃ śrutvā sarvājñānatamomudaḥ
pārāśarasutaḥ śrīmānvyāso vākyamathābravīt
71.25
mayā hi sumahattaptaṃ tapaḥ paramadāruṇam
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca jānīyāmiti sattamāḥ
71.26
tasya me taptatapaso nigṛhītendriyasya ca
nārāyaṇaprasādena kṣīrodasyā nukūlataḥ
71.27
traikālikamidaṃ jñānaṃ prādurbhūtaṃ yathepsitam
tacchṛṇudhvaṃ yathānyāyaṃ vakṣye saṃśayamuttamam
71.28
yathāvṛttaṃ hi kalpādau dṛṣṭaṃ me jñānacakṣuṣā
paramātmeti yaṃ prāhuḥ sāṃkhyayogavido janāḥ
71.29
mahāpuruṣasaṃjñāṃ sa labhate svena karmaṇā
tasmātprasūta mavyaktaṃ pradhānaṃ taṃ vidurbudhāḥ
71.30
avyaktādvyaktamutpannaṃ lokasṛṣṭyarthamīśvarāt
aniruddho hi lokeṣu mahānātmeti kathyate
71.31
yo'sau vyaktatvamāpanno nirmame ca pitāmaham
so'haṃkāra iti proktaḥ sarvatejomayo hi saḥ
71.32
pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam
ahaṃkāraprasūtāni mahābhūtāni pañcadhā
71.33
mahābhūtāni sṛṣṭvaiva tānguṇānnirmame punaḥ
bhūtebhyaścaiva niṣpannā mūrttimantaśca tāna śṛṇu
71.34
marīciraṅgirāścātriḥ pulastyaḥ pulahaḥ ṛtuḥ
vasiṣṭhaśca mahātmā vai manuḥ svāyaṃbhuvastathā
71.35
jñeyāḥ prakṛtayo'ṣṭau tā yāsu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ
vedavedāṅgasaṃyuktānyajñayajñāṅgasaṃyutān
71.36
nirmame lokasiddhayarthaṃ brahmā lokapitāmahaḥ
aṣṭābhyaḥ prakṛtibhyaśca jātaṃ viśvamidaṃ jagat
71.37
rudro roṣātmako jāto daśānyānaso'sṛjatsvayam
ekādaśaite rudrāstu vikārapuruṣāḥ smṛtāḥ
71.38
te rudrāḥ prakṛtiścaiva sarve caiva surarṣayaḥ
utpannā lokasiddhayarthaṃ brahmāṇaṃ samupasthitāḥ
71.39
vayaṃ sṛṣṭā hi bhagavaṃstvayā ca prabhaviṣṇunā
yena yasminnadhīkāre varttitavyaṃ pitāmaha
71.40
yo'sau tvayā'bhinirdiṣṭo hyadhikāro'rthacintakaḥ
pratipālyaḥ kathaṃ tena sāhaṃkāreṇa kartṝṇā
71.41
pradiśasva balaṃ tasya yo'dhikārārthacintakaḥ
evamukto mahādebo devāṃstānidamabravīt
71.42
brahmovāca—
sādhvahaṃ jñāpito devā yuṣmābhirbhadramastu vaḥ
mamāpyeṣā samutpannā cintā yā bhavatāṃ matā
71.43
lokatrayasya kṛtsnasya kathaṃ kāryaḥ parigrahaḥ
kathaṃ balakṣayo na syādyuṣmākaṃ hyātmanaśca me
71.44
itaḥ sarve'pi gacchāmaḥ śaraṇaṃ lokasākṣiṇam
mahāpuruṣamavyaktaṃ sa no vakṣyati yaddhitam
71.45
tataste brahmaṇā sārdhamṛṣayo vibudhāstathā
kṣīrodasyottaraṃ kūlaṃ jagmurlokahitārthinaḥ
71.46
te tapaḥ samupātiṣṭhanbrahmoktaṃ vedakalpitam
sa mahāniyamo nāma tapaścaryāsu dāruṇaḥ
71.47
ūrdhvā dṛṣṭirūrdhvavaśca ekāgraṃ ca mano'bhavat
ekapādāḥ sthitāḥ sarve kāṣṭhabhūtāḥ samāhitāḥ
71.48
divyaṃ varṣasahasraṃ te tapastaptvā sudāruṇam
śuśruvurmadhurāṃ vāṇīṃ vedavedāṅgabhūṣitām
71.49
śrībhagavānuvāca- bho bhoḥ sabrahmakā devā ṛṣayaśca tapodhanāḥ
svāgatenārcya vaḥ sarvān śrāvaye vākyamuttamam
71.50
vijñātaṃ vo mayā kāryaṃ tacca lokahitaṃ mahat
pravṛttiyuktaṃ kartavyaṃ yuṣmatprāṇopabṛṃhaṇam
71.51
sutaptaṃ ca tapo devā mamārādhanakāmyayā
bhokṣyathāsya mahāsattvāstapasaḥ phalamuttamam
71.52
eṣa brahmā lokagururmahān lokapitāmahaḥ
yūyaṃ ca vibudhaśreṣṭhā māṃ yajadhvaṃ samāhitāḥ
71.53
sarve bhāgānkalpayadhvaṃ yajñeṣu mama nityaśaḥ
tathā śreyo'bhidhāsyāmi yathā'dhīkāramīśvarāḥ
71.54
vaiśaṃpāyana uvāca- śrutvaitaddevadevasya vākyaṃ hṛṣṭatanūruhāḥ
tataste vibudhāḥ sarve brahmā te ca maharṣayaḥ
71.55
vedadṛṣṭena vidhinā vaiṣṇavaṃ kratumāharan
tasminsatre sadā brahmā svayaṃ bhāgamakalpayat
71.56
devā devarṣayaścaiva svaṃ svaṃ bhāgamakalpayan
te kārtayugadharmāṇo bhāgāḥ paramasatkṛtāḥ
71.57
prāhurādityavarṇaṃ taṃ puruṣaṃ tamasaḥ param
bṛhantaṃ sarvagaṃ devamīśānaṃ varadaṃ prabhum
71.58
tato'tha varado devastānsarvānaparānsthitān
aśarīro babhāṣedaṃ vākyaṃ khastho maheśvaraḥ
71.59
yena yaḥ kalpito bhāgaḥ sa tathā māmupāgataḥ
prīto'haṃ pradiśāmyadya phalamāvṛttilakṣaṇam
71.60
etadvo lakṣaṇaṃ devā matprasādasamudbhavam
svayaṃ yajñairyajamānāḥ samāptavaradakṣiṇaiḥ
71.61
yuge yuge bhaviṣyadhvaṃ pravṛttiphalabhāginaḥ
yajñairye cāpi yakṣyanti sarvalokeṣu vai surāḥ
71.62
kalpayiṣyanti vo bhāgāṃste narā vedakalpitān
yo me yathā kalpitavānbhāgamasminmahākratau
71.63
sa tathā yajñabhāgārho vedasūtre mayā kṛtaḥ
yūyaṃ lokānbhāvayadhvaṃ yajñabhāgaphalocitāḥ
71.64
sarvārthacintakā loke yathādhikāranirmitāḥ
yāḥ kriyāḥ pracariṣyanti pravṛttiphalasatkṛtāḥ
71.65
ābhirāpyāyitabalā lokānvai dhārayiṣyatha
yūyaṃ hi bhāvitā yajñaiḥ sarvayajñeṣu mānavaiḥ
71.66
māṃ tato bhāvayiṣyadhvameṣā vo bhāvanā mama
ityarthaṃ nirmitā vedā yajñāścauṣadhibhiḥ saha
71.67
ebhiḥ samyak prayuktairhi prīyante devatāḥ kṣitau
nirmāṇametadyuṣmākaṃ pravṛttiguṇakalpitam
71.68
mayā kṛtaṃ suraśreṣṭhā yāvatkalpakṣayādiha
cintayadhvaṃ lokahitaṃ yathādhikāramīśvarāḥ
71.69
marīciraṅgirāścātriḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ
vasiṣṭha iti saptaite manasā nirmitā hi te
71.70
ete vedavido mukhyā vedācāryāśca kalpitāḥ
pravṛttidharmiṇaścaiva prājāpatye ca kalpitāḥ
71.71
ayaṃ kriyāvatāṃ panthā vyaktībhūtaḥ sanātanaḥ
aniruddha iti prokto lokasargakaraḥ prabhuḥ
71.72
sanaḥ sanatsujātaśca sanakaḥ sasanandanaḥ
sanatkumāraḥ kapilaḥ saptamaśca sanātanaḥ
71.73
saptaite mānasāḥ proktā ṛṣayo brahmaṇaḥ sutāḥ
svayamāgatavijñānā nivṛttiṃ dharmamāśritāḥ
71.74
ete yogavido mukhyāḥ sāṃkhyajñānaviśāradāḥ
ācāryā dharmaśāstreṣu mokṣadharmapravartakāḥ
71.75
yato'haṃ prasṛtaḥ pūrvamavyaktāttriguṇo mahān
tasmātparataro yo'sau kṣetrajña iti kalpitaḥ
71.76
so'haṃ kriyāvatāṃ panthāḥ punarāvṛttidurlabhaḥ
yo yathā nirmito janturyasminyasmiṃśca karmaṇi
71.77
pravṛttau vā nivṛttau vā tatphalaṃ so'śnute mahat
eṣa lokagururbrahmā jagadādikaraḥ prabhuḥ
71.78
eṣa mātā pitā caiva yuṣmākaṃ ca pitāmahaḥ
mayā'nuśiṣṭo bhavitā sarvabhūtavarapradaḥ
71.79
asya caivātmajo rudro lalāṭācca samutthitaḥ
brahmā'nuśiṣṭo bhavitā sarvabhūtadharaḥ prabhuḥ
71.80
gacchadhvaṃ sveānadhīkārāṃścintayadhvaṃ yathāvidhi
pravartantāṃ kriyāḥ sarvāḥ sarvalokeṣu mā ciram
71.81
pradiśyantāṃ ca karmāṇi prāṇināṃ gatayastathā
pariniścitakālāni āyūṃṣi surottamāḥ
71.82
idaṃ kṛtayugaṃ nāma kālaḥ śreṣṭhaḥ pravartitaḥ
ahiṃsyā yajñapaśavo yuge'smiṃstadanyathā
71.83
catuṣpātsakalo dharmo bhaviṣyatyatra vai surāḥ
tatastretāyugaṃ nāma trayī yatra bhaviṣyati
71.84
prokṣitā yatra paśavo vadhaṃ prāpsyanti vai makhe
yatra pādaścaturtho vai dharmasya na bhaviṣyati
71.85
tato vai dvāparaṃ nāma miśraḥ kālo bhaviṣyati
dvipādahīno dharmaśca yuge tasmin bhaviṣyati
71.86
tatastiṣye'tha saṃprāpte yuge kalipuraskṛte
ekapādasthito dharmo yatra tatra bhaviṣyati
71.87
devā devarṣayaścocustamevaṃvādinaṃ gurum
ekapādasthite dharme yatra kvacana gāmini
71.88
kathaṃ karttavyamasmābhirbhagavaṃstadvadasva naḥ
śrībhagavānuvāca- yatra vedāśca yajñāśca tapaḥ satyaṃ damastathā
71.89
ahiṃsādharmasaṃyuktāḥ pra̍careyuḥ surottamāḥ
sa vo deśaḥ sevitavyo mā vo'dharmaḥ padā spṛśet
71.90
vyāsa uvāca- te'nuśiṣṭā bhagavatā devāḥ sarṣigaṇāstathā
namaskṛtvā bhagavate jagmurdeśānyathepsitān
71.91
gateṣu tridivaukaḥsu brahmaikaḥ paryavasthitaḥ
didṛkṣurbhagavantaṃ tamaniruddhatanau sthitam
71.92
taṃ devo darśayāmāsa kṛtvā hayaśiro mahat
sāṅgānāvarttayanvedānkamaṇḍalutridaṇḍadhṛk
71.93
tato'śvaśirasaṃ dṛṣṭvā taṃ devamamitaujasam
lokakartā prabhurbrahmā lokānāṃ hitakāmyayā
71.94
mūrdhnā praṇamya varadaṃ tasthau prāñjaliragrataḥ
sa pariṣvajya devena vacanaṃ śrāvitastadā
71.95
śrībhagavānuvāca- lokakāryagatīḥ sarvāstvaṃ cintaya yathāvidhi
dhātā tvaṃ sarvabhūtānāṃ tvaṃ prabhurjagato guruḥ
71.96
tvayyāveśitabhāro'haṃ dhṛtiṃ prāpsyāmyathāñjasā
yadā ca surakāryaṃ te aviṣahyaṃ bhaviṣyati
71.97
prādurbhāvaṃ gamiṣyāmi tadā''tmajñānadaiśikaḥ
evamuktvā hayaśirāstatraivāntaradhīyata
71.98
tenānuśiṣṭo brahmā'pi svalokamācirādgataḥ
evameṣa mahābhāga padmanābhaḥ sanātanaḥ
71.99
yajñeṣvagraharaḥ prokto yajñadhārī ca nityadā
nivṛttiṃ cāsthito dharmaṃ gatimakṣayadharmiṇām
pravṛttidharmānvidadhe kṛtvā lokasya citratām
71.100
sa ādiḥ sa madhyaḥ sa cāntaḥ prajānāṃ sa dhātā sa dheyaṃ sa kartā sa kāryam
yugānte prasuptaḥ susaṃkṣipya lokān yugādau prabuddho jagaddyutsasarja
71.101
tasmai namadhvaṃ devāya nirguṇāya mahātmane
ajāya viśvarūpāya dhāmne sarvadivaukasām
71.102
mahābhūtādhipataye rudrāṇāṃ pataye tathā
ādityapataye caiva vasūnāṃ pataye tathā
71.103
aśvibhyāṃ pataye caiva marutāṃ pataye tathā
vedajñādhipataye vedāṅgapataye'pi ca
71.104
samudravāsine nityaṃ haraye muñjakeśina
śāntāya sarvabhūtānāṃ mokṣadharmānubhāṣiṇe
71.105
tapasāṃ tejasāṃ caiva pataye yaśasāmapi
vacasāṃ pataye nityaṃ saritāṃ pataye tathā
71.106
kapardine varāhāya ekaśṛṅgāya dhīmate
vivasvate'śvaśirase caturmūrtidhṛte sadā
71.107
guhyāya jñānadṛśyāya akṣarāya kṣarāya ca
eṣa devaḥ sañcarati sarvatragatiravyayaḥ
71.108
eṣa caitatparaṃ brahma jñeyo vijñānacakṣuṣā
evametatpurā dṛṣṭaṃ mayā vai jñānacakṣuṣā
71.109
kathitaṃ tacca vai sarvaṃ mayā pṛṣṭena tattvataḥ
kriyatāṃ madvacaḥ śiṣyāḥ sevyatāṃ harirīśvaraḥ
gīyatāṃ vedaśabdaiśca pūjyatāṃ ca yathāvidhi
71.110
vaiśaṃpāyana uvāca- ityuktāstu vayaṃ tena vedavyāsena dhīmatā
sarve śiṣyāḥ sunaścāsya śukaḥ paramadharmavit
71.111
sa cāsmākamupādhyāyaḥ sahāsmābhirviśāmpate
caturvedodgatābhistugbhiḥ samabhituṣṭuve
71.112
etatte sarvamākhyātaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi
evaṃ me'kathayadrājanpurā dvaipāyano guruḥ
71.113
yaścedaṃ śṛṇuyānnityaṃ yaścainaṃ parikīrtayet
namo bhagavate kṛtvā samāhitamatirnaraḥ
71.114
bhavatyarogo matimānbalarūpasamanvitaḥ
āturo mucyate rogādvaddho mucyeta bandhanāt
71.115
kāmānkāmī labhetkāmaṃ dīrgha māyuravāpnuyāt
brāhmaṇaḥ sarvavedī syātkṣatriyo vijayī bhavet
71.116
vaiśyo vipulalābhaḥ syācchūdraḥ sukhamavāpnuyāt
aputro labhate putraṃ kanyā caivepsitaṃ patim
71.117
lagnagarbhā vimucyeta garbhiṇī janayetsutam
vandhyā prasavamāpnoti putrapautrasamṛddhimat
71.118
kṣemeṇa gacchedadhvānamidaṃ yaḥ paṭhate pathi
yo yaṃ kāmaṃ kāmayate sa tamāpnoti ca dhruvam
71.119
idaṃ maharṣervacanaṃ viniścitaṃ mahātmanaḥ puruṣavarasya kīrtitam
samāgamaṃ varṣidivaukasāmimaṃ niśamya bhaktāḥ susukhaṃ labhante
Linked texts (6)
- Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) — Sanskrit
- Nārāyaṇīya — Vyāsa, Sanskrit
- Daśavidhahetunirūpaṇa — Śrīnivāsamakhin, Sanskrit
- Critical edition (BORI) — Sanskrit
- Pārameśvarasaṃhitā — Sanskrit
- Sūktiratnahāra — Kāliṅgarāya Sūrya, Sanskrit