Pramāṇa · Search · About · API

Mokshadharma 73

Mokṣadharma 73

Language
Sanskrit

Contents

73.1

arjuna uvāca- agnīṣomau kathaṃ pūrvamekayonī pravartitau
eṣa me saṃśayo jātastaṃ chindhi madhusūdana

73.2

śrībhagavānuvāca- hanta te vartayiṣyāmi purāṇaṃ pāṇḍunandana
ātmatejodbhavaṃ pārtha śrṛṇuṣvaikamanā mama

73.3

saṃprakṣālanakāle'tikrānte caturyugasahasrānte | avyakte sarvabhūte pralaye sarvabhūtasthāvarajaṅgame| jyotirdharaṇiyāyurahite andhe tamasi jalaikārṇave loke

73.4

āpa ityevaṃ brahmabhūtasaṃjñake'dvitīye pratiṣṭhite

73.5

na vai rātryāṃ na divase na
sati nāsati na vyakte na cāpyavyakte vyavasthite

73.6

evamasyāṃ vyavasthāyāṃ
nārāyaṇaguṇāśrayādajarāmarādānindriyādagrāhyādasaṃbhavātsatyādahiṃstrācchalāmādvividhapravṛttiviśeṣādvairādakṣayādamarādajarādamūrtitaḥ sarvavyāpinaḥ sarvakartuḥ śāśvatastamasaḥ puruṣaḥ prādurbhūto hariravyayaḥ

73.7

nidarśanamapi
hyatra bhavati

73.8

nāsīdaho na rātrirāsīnna sadāsīnnāsadāsīttama eva
purastādabhavadviśvarūpam | sā viśvarūpasya rajanī hi evamasyārtho'nubhāṣyaḥ

73.9

tasyedānīṃ tamasaḥ saṃbhavasya puruṣasya brahmayonerbrahmaṇaḥ prādurbhāve sa
puruṣaḥ prajāḥ sisṛkṣamāṇo netrābhyāmagnīṣomau sasarja | tato bhūtasargeṣu
sṛṣṭeṣu prajākramavaśādbrahmakṣatramupātiṣṭhat| yaḥ somastadbrahma yadbrahma te brāhmaṇā
yo'gnistatkṣatraṃ kṣatrādbrahma balavattaram | kasmāditi lokapratyakṣaguṇametatyathā | brāhmaṇebhyaḥ paraṃ bhūtaṃ notpannapūrvaṃ dīpyamāne'gnau juhoti yo brāhmaṇamukhe juhotīti kṛtvā bravīmi bhūtasargaḥ kṛto brahmaṇā bhūtāni ca pratiṣṭhāpya trailokyaṃ dhāryata iti mantravādo'pi hi bhavati

73.10

tvamagne yajñānāṃ
hotā viśveṣāṃ hito devānāṃ mānuṣāṇāṃ ca jagata iti

73.11

nidarśanaṃ
cātra bhavati viśveṣāmagne yajñānāṃ tvaṃ hoteti | tvaṃ hito devairmanuṣyairjagata
iti

73.12

agnihiṃ yajñānāṃ hotā kartā sa cāgnirbrahma

73.13

na hyagne
mantrāṇāṃ havanamasti na vinā puruṣaṃ tapaḥ saṃbhavati | havirmantrāṇāṃ saṃpujā
vidyate devamānuṣaṛṣīṇāmanena tvaṃ hoteti niyuktaḥ | ye ca mānuṣahotrādhikārāste ca brāhmaṇasya hi yājanaṃ vidhīyate na kṣatravaiśyayordvijātyostasmādbrāhmaṇā hyagnibhūtā yajñānudvahanti | yajñāste devāṃstarpayanti devāḥ pṛthivīṃ
bhāvayanti śatapathe'pi hi brāhmaṇamukhe bhavati

73.14

agnau samiddhe sa
juhoti yo vidvān brāhmaṇamukhe nāhutiṃ juhoti

73.15

evamapyagnibhūtā
brāhmaṇā vidvāṃso'gniṃ bhāvayanti | agniṃrviṣṇuḥ sarvabhūtānyanupraviśya prāṇāndhārayanti

73.16

api cātra sanatkumāragītāḥ ślokā bhavantibrahmāviśvaṃ sṛjatpūrvaṃ sarvārdiniravaskṛtam
brahmaghoṣairdivaṃ gacchantyamarā brahmayonayaḥ

73.17

brāhmaṇānāṃ matirvākyaṃ karma śraddhā tapāṃsi ca
dhārayanti mahīṃ dyāṃ ca śaṃkayo vāgamṛtaṃ tathā

73.18

nāsti satyātparo dharmo nāsti mātṛsamo guruḥ
brāhmaṇebhyaḥ paraṃ nāsti pretya ceha ca bhūtaye

73.19

naiṣāmukṣā vahati nota vāhā na gargarā mathyati saṃpradāne
apadhvastā dasyubhūtā bhavanti yeṣāṃ rāṣṭra brāhmaṇā vṛttihīnāḥ

73.20

vedapurāṇetihāsaprāmāṇyānnārāyaṇamukhodgatāḥ sarvātmānaḥ sarvarkatāraḥ
sarvabhāvāśca brāhmaṇāśca

73.21

vāksaṃyamakāle hitasya varapradasya devadevasya brāhmaṇāḥ prathamaṃ prādurbhūtā
brāhmaṇebhyaśca śeṣā varṇāḥ prādurbhūtāḥ

73.22

itthaṃ ca surāsuraviśiṣṭā brāhmaṇā ya eva mayā brahmabhūtena purā svayamevotpāditāḥ surāsuramaharṣayo bhūtaviśeṣāḥ sthāpitā nigṛhītāśca

73.23

ahalyādharṣaṇanimittaṃ hi gautamā
ddharimaśrutāmindraḥ prāptaḥ| kauśikanimittaṃ cendro muṣkaviyogaṃ meṣavṛṣaṇatvaṃ cāvāpa

73.24

aśvinorgrahapatiṣedhodyatavajrasya purandarasya cyavanena
stambhitau bāhū

73.25

kratuvadhaprāptamanyunā ca dakṣeṇa bhūyastapasā cātmānaṃ
saṃyojya netrākṛtiranyā lalāṭe rudrasyotpāditā

73.26

tripuravadhārtha dīkṣāmupagatasya rudrasya uśanasā jaṭāḥ śirasa utkṛtya prayuktāstataḥ prādurbhūtā
bhujagāstairasya bhujagaiḥ pīḍyamānaḥ kaṇṭho nīlatāmupāgataḥ| pūrve ca manvantare svāyambhuve nārāyaṇahastagrahaṇānnīlakaṇṭhatvameva ca

73.27

amṛtotpādanapuraścaraṇatāmupagatasyāṅgiraso bṛhaspaterupaspṛśato na prasādaṃ gatavatyaḥ
kilāpaḥ| atha bṛhaspatirapāṃ cukrodha yasmānmamopaspṛśataḥ kaluṣībhūtā na
ca prasādamupagatāstasmādadyaprabhṛti jhaṣamakarakacchapajantubhiḥ kaluṣībhaviteti | tadāprabhṛtyā''po yādobhiḥ saṅkīrṇāḥ sampravṛttāḥ

73.28

viśvarūpo
hi vai tvāṣṭraḥ purohito devānāmāsīt | svastrīyo'surāṇāṃ sa pratyakṣaṃ devebhyo
bhāgamadadātparokṣamasurebhyaḥ

73.29

atha hiraṇyakaśipuṃ puraskṛtya viśvarūpamātaraṃ svasāramasurā varamayācanta he svasārayaṃ te putrastvrāṣṭro viśvarūpāstriśirā devānāṃ purohitaḥ pratyakṣaṃ devebhyo bhāgamadadāt parokṣamasmākaṃ tato
devā vardhante vayaṃ kṣīyāmastadenaṃ tvaṃ vārayitumarhasi tathā yathā'smānbhajediti

73.30

atha viśvarūpaṃ nandanavanamupagataṃ mātovāca putra kiṃ parapakṣavardhanastvaṃ mātulapakṣaṃ nāśayasi | nārhasyevaṃ kartumiti sa viśvarūpo māturvākyamanatikramaṇīyamiti matvā sampūjya hiraṇyakaśipumagāt

73.31

hairaṇyagarbhācca vasiṣṭhāddhiraṇyakaśipuḥ śāpaṃ prāptavānyasmāttvayā'nyo vṛto
hotā tasmādasamāmrayajñastvamapūrvātsattvajātādvadhaṃ prāpsyasīti tacchāpadānāv
hiraṇyakaśipuḥ prāptavānvadham

73.32

atha viśvarūpo mātṛpakṣavardhano'tyarthaṃ
tapasyabhavattasya vratabhaṅgārthamindro bahvīḥ śrīmantyo'psaraso niyuyoja tāśca
dṛṣṭvā manaḥ kṣubhitaṃ tasyābhavattāsu cāpsaraḥsu na cirādeva sakto'bhavatsaktaṃ
cainaṃ jñātvā apsarasa ūcurgacchāmahe vayaṃ yathāgatamiti

73.33

tāṃstvāru
uvāca kva gamiṣyathāsyatāṃ tāvanmayā saha śreyo bhaviṣyatīti tāstamabruvanvayaṃ devastriyo'psarasa indraṃ devaṃ varadaṃ purā prahaviṣṇuṃ vṛṇīmaha iti

73.34

atha tā viśvarūpo'bravīdadyaiva sendrā devā na bhaviṣyantīti tato mantrān
jajāpa tairmantrairavardhata triśirā ekenāsyena sarvalokeṣu yathāvadddbijaiḥ kriyāvadbhirgyajñeṣu suhutaṃ somaṃ papāvekenānnamekena sendrāndevānabhyendrastaṃ vivardhamānaṃ
somapānāpyāyitasarvagātraṃ dṛṣṭvā cintāmāpede saha devaiḥ

73.35

te devāḥ
sendrā brahmāṇamabhijagmusta ūcurviśvarūpeṇa sarvayajñeṣu suhutaḥ somaḥ pīyate
vayamabhāgāḥ saṃvṛttā asurapakṣo vardhate vayaṃ kṣīyāmastadarhasi no vidhātuṃ
śreyo'nantaramiti

73.36

tānbrahmovāca ṛṣirbhārgavastapastapyate dadhīcaḥ
sa yācyatāṃ varaṃ sa yathā kalevaraṃ jahyāttathā vidhīyatāṃ tasyāsthibhirvajraṃ
kriyatāmiti

73.37

tato devāstatrāgacchanyatra dadhīco bhagavānṛṣistapastepe sendrā devāstaṃ tathā'bhigamyācurbhagavaṃstapaḥ kuśalamapiccaṃ ceti

73.38

tāndadhīca uvāca svāgataṃ bhavadbhya ucyatāṃ kiṃ kriyatāmiti yadvakṣyatha
tatkariṣyāmi

73.39

te tamabruvan śarīraparityāgaṃ lokahitārthaṃ bhagavānkartumarhatīti

73.40

atha dadhīcastathaivāvimanāḥ sukhaduḥkhasamo mahāyogī
ātmānaṃ samādhāya śarīraparityāgaṃ cakāra

73.41

tasya paramātmanyapasṛte
tānyasthīni dhātā saṃgṛhya vajramakarottaina vajreṇābhedyenāpradhṛṣyeṇa brahmāsthisambhṛtena viṣṇupraviṣṭenendro viśvarūpaṃ jaghāna śirasāṃ cāsya cchedanamakarottasmādanantaraṃ viśvarūpagātramathanasambhavaṃ tvāṣṭrotpāditamevāriṃ vṛtramindro
jaghāna

73.42

tasyāṃ dvaidhībhūtāyāṃ brahmavadhyāyāṃ bhayādindro devarājyaṃ paryatyajadapsu sambhavāṃ ca śītalāṃ mānasasaro gatāṃ nalinīṃ pratipede tatra caiśvaryayogādaṇumātro bhūtvā bisagraṃthiṃ praviveśa

73.43

atha brahmavadhyābhayapraṇaṣṭe
trailokyanāthe śacīpatau jagadanīśvaraṃ babhūva devān rajastamaścāviveśa mantrā
na prāvartanta maharṣīṇāṃ rakṣāṃsi prādurabhavan brahma cotsādanaṃ jagāmānindrāścāvalā lokāḥ supradhṛṣyā babhūvuḥ

73.44

atha devā ṛṣayaścāyuṣaḥ putraṃ
nahuṣaṃ nāma devarājye'bhiṣiṣicurnahuṣaḥ pañcabhiḥ śatairjyotiṣāṃ lalāṭe
jvaladbhiḥ sarvatejoharaistriviṣṭapaṃ pālayāṃbabhūva

73.45

atha lokāḥ
prakṛtimāpedire svasthāśca hṛṣṭāśca babhūvuḥ

73.46

athovāca nahuṣaḥ- sarvaṃ māṃ śakroprojectedpabhuktamupasthitamṛte śacīmiti sa
evamuktvā śacīsamīpamagamaduvācaināṃ subhage'hamahamindro devānāṃ bhajasva
māmiti taṃ śacī pratyuvāca prakṛtyā tvaṃ dharmavatsalaḥ somavaṃśodbhavaśca
nārhasi parapatnīdharṣaṇaṃ kartumiti

73.47

tāmathovāca nahuṣa aindraṃ padamadhyāsyate mayā'hamindrasya rājyaratnaharo nātrādharmaḥ kaścittvamindropabhukteti
sā tamuvācāsti mama kiṃcidvratamaparyavasitaṃ tasyāvabhṛthe tvāmupagamiṣyāmi kaiściddevāholiriti sa śacyaivamabhihito jagāma

73.48

atha śacī
duḥkhaśokārtā bhartṛdarśanalālasā nahuṣabhayagṛhītā bṛhaspatimupāgacchattaṃ ca
tāmatyudvignāṃ dṛṣṭva dhyānaṃ praviśya bhartṛkāryatatparāṃ jñātvā bṛhaspatiruvācānenaiva vratena tapasā cānvitā devīṃ varadāmupaśrutimāhvaya tadā sā te indraṃ
darśayiṣyatīti sā'tha mahāniyamasaṃsthitā devīṃ varadāmupaśrutiṃ mantrairāhvayati
sopaśrutiḥ śacīsamīpamagāduvāca caināṃ niyamasthīti tvayā''hūtopasthitā
kiṃ te priyaṃ karavāṇīti tāṃ mūrdhnā praṇamyovāca śacī bhagavatyarhasi me
bhartāraṃ darśayituṃ tvaṃ satyā ṛtā ceti saināṃ mānasaṃ saro'nayattatrendaṃ bisagranthigatamadarśayat

73.49

tāmatha patnīṃ kṛśāṃ glānāṃ cendro dṛṣṭvā cintayāṃ
babhūva aho mama duḥkhamidamupagataṃ naṣṭaṃ hi māmiyamanviṣya yatpatnyābhyagamadduḥkhārteti tāmindra uvāca kathaṃ vartayasīti sā tamuvāca nahuṣo māmāhvayati patnīṃ kartuṃ kālaścāsya mayā kṛta iti tamindra uvāca gaccha nahuṣa
stvayā vācyo'pūrveṇa māsṛṣiyuktena yānena tvamadhirūḍha udvahasveti| indrasya
mahānti vāhanāni santi manaḥpriyāṇyadhirūḍhāni mayā tvamanyenopayātumarhasīti saivamuktā hṛṣṭā jagāmendro'pi bisagranthimevāviveśa bhūyaḥ

73.50

athendrāṇīmabhyāgatāṃ dṛṣṭvā tāmuvāca nahuṣaḥ pūrṇaḥ sa kāla iti taṃ śacyabravīcchakreṇa yathoktaṃ sa maharṣiyuktaṃ vāhanamadhirūḍhaḥ śacīsamīpamupāgacchat

73.51

atha maitrāvaruṇiḥ kumbhayoniragastya ṛṣivaro maharṣīn dhikkriyamāṇāṃstānnahuṣeṇāpaśyatpadbhyāṃ ca tamaspṛśat tataḥ sa nahuṣamabravīdakāryapravṛtta
pāpa patasva mahīṃ sarpo bhava yāvadbhūmigirayaśca tiṣṭheyustāvaditi sa
maharṣivākyasamakālameva tasmādyānādavāpatat

73.52

athānindraṃ punastrailokyamabhavat tato devā ṛṣayaśca bhagavantaṃ viṣṇuṃ śaraṇamindrārthe'bhijagmurūcuścainaṃ bhagavannindraṃ brahmahatyābhibhūtaṃ trātumarhasīti tataḥ sa varadastānabravīdaśvamedhaṃ yajñaṃ vaiṣṇavaṃ śakro'bhiyajatāṃ tataḥ svasthānaṃ prāpsyatīti tato
devā ṛṣayaścendraṃ nāpaśyanyadā tadā śacīmūcurgaccha subhage indramānayasveti
sā punastatsaraḥ samabhyagacchadindraśca tasmātsarasaḥ pratyutthāya bṛhaspatimabhijagāma bṛhaspatiścāśvamedhaṃ mahākratuṃ śakrāyāharat tatra kṛṣṇasāraṅgaṃ
medhyamaśvamutsṛjya vāhanaṃ tameva kṛtvā indraṃ marutpatiṃ bṛhaspatiḥ svaṃ sthānaṃ
prāpayāmāsa

73.53

tataḥ sa devarāḍdevaiṛṣibhiḥ stūyamānastriviṣṭapastho niṣkalmaṣo babhūva ha brahmavadhyāṃ caturṣu sthāneṣu vanitā'gni vanaspatigoṣu vyabhajadevamindro brahmatejaḥ prabhāvopabṛṃhitaḥ śatruvadhaṃ kṛtvā svaṃ sthānaṃ
prāpitaḥ

73.54

ākāśagaṅgāgataśca purā bharadvājo maharṣirupāspṛśat trīn
kramān kramatā viṣṇunā'bhyāsāditaḥ sa bharadvājena sasalilena pāṇinorasi tāḍitaḥ salakṣaṇoraskaḥ saṃvṛttaḥ

73.55

bhṛguṇā maharṣiṇā śapto'gniḥ
sarvabhakṣatvamupanītaḥ

73.56

aditirvai devānā mannamapacadetacchruttvā'surānhaniṣyantīti tatra budho vratacaryāṃ samāptāvāgacchadaditiṃ cāvocadbhiākṣāṃ dehīti tatra devaiḥ pūrvametatprāśyaṃ nānyenetyaditirbhikṣāṃ nādādatha bhikṣāpratyākhyānarūṣitena budhena brahmabhūtenāditiḥ śaptā aditerudare bhaviṣyati vyathā vivasvato dvitīyajanmantyaṇḍasaṃjñitasya aṇḍaṃ māturadityā māritaṃ sa mārtaṇḍo
vivasvānabhavacchrāddhadevaḥ

73.57

dakṣasya yā vai duhitaraḥ ṣaṣṭirāsaṃstābhyaḥ
kaśyapāya trayodaśa prādāddaśa dharmāya daśa manave saptaviṃśatimindave tāsu
tulyāsu nakṣatrākhyāṃ gatāsu somo rohiṇyāmabhyadhikaṃ prītimānabhūttatastāḥ
śiṣṭāḥ patnya īrṣyāvatyaḥ pituḥ samīpaṃ gatvemamarthaṃ śaśaṃsurbhagavannasmāsu
tulyaprabhāvāsu somo rohiṇīṃ pratyadhikaṃ bhajatīti so'bravīdyakṣmenamāviśyateti dakṣaśāpātsomaṃ rājānaṃ yakṣmā viveśa sa yakṣmaṇā''viṣṭo dakṣamagāhakṣaścainamabravīnna samaṃ vartayasīti tatrarṣayaḥ sobhamabruvankṣīyase yakṣmaṇā
paścimāyāṃ diśi samudre hiraṇyasarastīrthaṃ tatra gatvā ātmānamabhiṣecayasvetyathāgacchatsomastatra hiraṇyasarastīrthaṃ gatvā cātmanaḥ secanamakarot snātvā cātmānaṃ pāpmano mokṣayāmāsa tatra cāvabhāsitastīrthe yadā somastadā
prabhṛti ca tīrthaṃ tatprabhāsamiti nāmnā khyātaṃ babhūva

73.58

tacchāpādyāpi kṣīyate somomāvāsyāntarasthaḥ paurṇamāsīmācedhiṣṭhito meghalekhāpraticchannaṃ vapurdarśayati meghasadṛśaṃ varṇamagamattadasya śaśalakṣma vimalamabhavat

73.59

sthūlaśirā maharṣirmeroḥ prāguttare digkhi bhāge tapastepe tatastasya
tapastapyamānasya sarvagandhavahaḥ śucirvāyurvāyamānaḥ śarīramaspṛśatasa tapasā
tāpitaśarīraḥ kṛśo vāyunopavījyamāno hṛdaye paritoṣamagamattatra kila
tasyā nilavya janakṛtaparitoṣasya sadyo vanaspatayaḥ puṣpaśobhāṃ nidarśitāva
nta iti sa etān śaśāpa na sarvakālaṃ puṣpavanto bhaviṣyatheti

73.60

nārāyaṇo lokahitārthaṃ vaḍavāmukho nāma purā maharṣirbabhūva tasya merau tapastapyataḥ samudra āhūto nāgatastenāmarṣitenātmagātroṣmaṇā samudraḥ stimitajjalaḥ kṛtaḥ svedaprasyandanasahasrāñcāsya lavaṇabhāvo janitaḥ

73.61

ukta
ñcāpyapeyo bhaviṣyasyetacca te toyaṃ vaḍavāmukhasaṃjñinena pepīyamānaṃ madhuraṃ
bhaviṣyati tadetadadyāpi vaḍavāmukhasaṃjñinenānuvartinā toyaṃ samudrātpīyate

73.62

himavato girerduhitaramumāṃ kanyāṃ rudraścakame bhṛgurapi ca maharṣirhimavantamāgatyābravīt kanyāmimāṃ me dehīti tamabravīddhimavānabhilakṣito
varo rudra iti tamabravīdbhūguryasmāttvayāhaṃ kanyāvaraṇakṛtabhāvaḥ pratyākhyātastasmānna ratnānāṃ bhavānbhājanaṃ bhaviṣyatīti

73.63

adyaprabhṛtyetadavasthitamṛṣivacanaṃ tadevaṃvidhaṃ māhātmyaṃ brāhmaṇānām

73.64

kṣatramapi ca brāhmaṇaprasādādeva śāśvatīmavyayāṃ ca pṛthivīṃ patnīmabhigamya bubhuje

73.65

yadetadbrahmāgnīṣomīyaṃ tena jagaddhāryate

73.66

ucyate
sūryācandramasau cakṣuḥ keśāścaivāṃ śavaḥ smṛtāḥ
bodhayaṃstāpayaṃścaiva jagaduttiṣṭhate pṛthak

73.67

bodhanāttāpanāccaiva jagato harṣaṇaṃ bhavet
agnīṣomakṛtairebhiḥ karmabhiḥ pāṇḍunandana
hṛṣīkeśo'hamīśāno varado lokabhāvanaḥ

73.68

ilopahūtayogena hare bhāgaṃ kratuṣvaham
varṇaśca me hariśreṣṭhastasmāddharirahaṃ smṛtaḥ

73.69

dhāmasāro hi bhūtānāmamṛtaṃ caiva vicāritam
ṛtadhāmā tato vipraiḥ khayañcāhaṃ prakīrtitaḥ

73.70

naṣṭāṃ ca dharaṇīṃ pūrvamavindaṃ vai guhāgatām
govinda iti tenāhaṃ devairvāgbhirabhiṣṭutaḥ

73.71

śipiviṣṭeti cākhyāyāṃ hīnaromā ca yo bhavet
tenāviṣṭaṃ tu yatkiṃcicchipiviṣṭeti ca smṛtaḥ

73.72

yāsko māmṛṣiravyagro naikayajñeṣu gītavān
śipiviṣṭa iti hyasmādguhyanāmadharo hyaham

73.73

stutvā māṃ śipiviṣṭeti yāska ṛṣirudāradhīḥ
matprasādādadho naṣṭaṃ niruktamabhijagmivān

73.74

nahi jāto na jāyeyaṃ na janiṣye kadācana
kṣetrajñaḥ sarvabhūtānāṃ tasmādahamajaḥ smṛtaḥ

73.75

noktapūrvaṃ mayā kṣudramaślīlaṃ vā kadācana
ṛtā brahmasutā sā me satyā devī sarasvatī

73.76

saccāsaccaiva kaunteya mayyāveśitamātmani
pauṣkare brahmasadane satyaṃ māmṛṣayo viduḥ

73.77

sattvānna cyutapūrvo'haṃ sattvaṃ cai viddhi matkṛtam
janmannīhābhavetsattvaṃ paurvikaṃ me dhanañjaya

73.78

nirāśīḥkarmasaṃyuktaḥ sattvataścāpyakalmaṣaḥ
sātvatajñānadṛṣṭo'haṃ satvatāmiti sātvataḥ

73.79

kṛṣāmi medinīṃ pārtha bhūtvā kārṣṇāyaso mahān
kṛṣṇo varṇaśca me yasmāttasmātkṛṣṇo'hamarjuna

73.80

mayā saṃśleṣitā bhūmiśridvyoma ca vāyunā
vāyuśca tejasā sārdhaṃ vaikuṇṭhatvaṃ tato mama

73.81

nirvāṇaṃ paramaṃ brahma dharmo'sau para ucyate
tasmānna cyutapūrvo'hamacyutastena karmaṇā

73.82

pṛthivīnabhasī cobhe viśrute viśvatomukhe
tayoḥ saṃdhāraṇārthaṃ hi māmadhokṣajamañjasā

73.83

niruktaṃ vedaviduṣo vedaśabdārthacintakāḥ
te māṃ gāyanti prāgvaṃśe adhokṣaja iti sthitiḥ

73.84

śabda ekapadaireṣa vyāhṛtaḥ paramarṣibhiḥ
nānyo hyadhokṣajo loke ṛte nārāyaṇaṃ prabhum

73.85

ghṛtaṃ mamārciṣo loke jantūnāṃ prāṇadhāraṇam
ghṛtārcirahamavyagrairvedajñaiḥ parikīrtitaḥ

73.86

trayo hi dhātavaḥ khyātāḥ karmajā iti ye smṛtāḥ
pittaṃ śleṣmā ca vāyuśca eṣa saṃghāta ucyate

73.87

etaiśca dhāryate janturetaiḥ kṣīṇaiśca kṣīyate
āyurvedavidastasmāttridhātuṃ māṃ pracakṣate

73.88

vṛṣo hi bhagavāndharmaḥ khyāto lokeṣu bhārata
naighaṇṭukapadākhyāne viddhi māṃ vṛṣamuttamam

73.89

kapivaṃrāhaḥ śreṣṭhaśca dharmaśca vṛṣa ucyate
tasmād vṛṣākapiṃ prāha kaśyapo māṃ prajāpatiḥ

73.90

na cādiṃ na madhyaṃ tathā caiva nāntaṃ kadācidvidante surāścāsurāśca
anādyo hyamadhyastathā cāpyanantaḥ pragīto'hamīśo vibhurlokasākṣī

73.91

śucīni śravaṇīyāni śṛṇomīha dhanañjaya
na ca pāpāni gṛhṇāmi tato'haṃ vai śuciśravāḥ

73.92

ekaśṛṅgaḥ purā bhūtvā varāho nandivardhanaḥ
imāṃ coddhṛtavānbhūmimekaśṛṅgastato hyaham

73.93

tathaivāsaṃ trikakudo vārāhaṃ rūpamāsthitaḥ
trikakuttena vikhyātaḥ śarīrasya tu māpanāv

73.94

viriṃca iti yatproktaṃ kāpilaṃ jñānacintakaiḥ
sa prajāpatirevāhaṃ cetanātsarvalokakṛt

73.95

vidyāsahāyavantaṃ māmādityasthaṃ sanātanam
kapilaṃ prāhurācāryāḥ sāṃkhyā niścitaniścayāḥ

73.96

hiraṇyagarbho dyutimānya eṣa cchandasi stutaḥ
yogaiḥ saṃpūjyate nityaṃ sa evāhaṃ bhuvi smṛtaḥ

73.97

ekaviṃśatisāhasraṃ ṛgvedaṃ māṃ pracakṣate
sahasraśākhaṃ yatsāma ye vai vedavido janāḥ

73.98

gāyantyāraṇyake viprā madbhaktāste hi durlabhāḥ
ṣaṭpañcāśatamaṣṭau ca saptatriṃśatamityuta

73.99

yasmin śākhā yajurvede so'hamādhvaryave smṛtaḥ
pañcakalpamatharvāṇaṃ kṛtyābhiḥ parivṛṃhitam

73.100

kalpayanti hi māṃ viprā atharvāṇavidastathā
śākhābhedāṃśca ye kecidyāśca śākhāsu gītayaḥ

73.101

svaravarṇasamuccārāḥ sarvāṃstānviddhi matkṛtān
yattaddhayaśiraḥ pārtha samudeti varapradam

73.102

so'hamevottare bhāge kramākṣaravibhāgavit
vāmādeśitamārgeṇa matprasādānmahātmanā

73.103

pāñcālena kramaḥ prāptastasmādbhūtātsanātanāt
bābhravyagotraḥ sa babhau prathamaṃ kramapāragaḥ

73.104

nārāyaṇādvaraṃ labdhvā prāpya yogamanuttamam
kramaṃ praṇīya śikṣāṃ ca praṇayitvā sa gālavaḥ

73.105

kaṇḍarīko'tha rājā ca brahmadattaḥ pratāpavān
jātīsmaraṇajaṃ duḥkhaṃ smṛtvā smṛtvā punaḥ punaḥ

73.106

saptajātiṣu mukhyatvādyogināṃ saṃpadaṃ gataḥ
purā'hamātmajaḥ pārtha prathitaḥ kāraṇāntare

73.107

dharmasya kuruśārdūla tato'haṃ dharmajaḥ smṛtaḥ
naranārāyaṇau pūrvaṃ tapastepaturavyayam

73.108

dharmayānaṃ samārūḍhau parvate gandhamādane
tatkālasamaye caiva dakṣayajño babhūva ha

73.109

na caivākalpayadbhāgaṃ dakṣo rudrasya bhārata
tato dadhīcivacanāddakṣayajñamapāharat

73.110

sasarja śūlaṃ kopena prajvalantaṃ muhurmuhuḥ
tacchūlaṃ bhasmasātkṛtvā dakṣayajñaṃ savistaram

73.111

āvayoḥ sahasā'gacchadvadaryāśramamantikāt
vegena mahatā pārtha patannārāyaṇorasi

73.112

tatastattejasā''viṣṭāḥ keśā nārāyaṇasya ha
babhūvurmuñjavarṇāstu tato'haṃ muñjakeśavān

73.113

tacca śūlaṃ vinirdhūtaṃ huṃkāreṇa mahātmanā
jagāma śaṃkarakaraṃ nārāyaṇasamāhatam

73.114

atha rudra upādhāvattāvṛṣī tapasānvitau
tata enaṃ samudbhūtaṃ kaṇṭhe jagrāha pāṇinā

73.115

nārāyaṇaḥ sa viśvātmā tenāsya śitikaṇṭhatā
atha rudravighātārthamiṣīkāṃ nara uddharan

73.116

mantraiśca saṃyayojā''śu so''bhavatparaśurmahān
kṣiptaśca sahasā tena khaṇḍanaṃ prāptavāṃstadā

73.117

tato'haṃ khaṇḍaparaśuḥ smṛtaḥ paraśukhaṇḍanāt
arjuna uvāca-asminyuddhe tu vārṣṇeya trailokyaśamane tadā

73.118

ko jayaṃ prāptavāṃstatra śaṃsaitanme janārdana
śrībhagavānuvāca- tayoḥ saṃlagnayoryuddhe rudranārāyaṇātmanoḥ

73.119

udvignāḥ sahasā kṛtsnāḥ sarve lokāstadā'bhavan
nāgṛhlātpāvakaḥ śubhraṃ makheṣu suhutaṃ haviḥ

73.120

vedā na pratibhānti sma ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām
devān rajastamaścaiva samāviviśatustadā

73.121

vasudhā saṃcakampe ca nabhaśca vipaphāla ha
niṣprabhāṇi ca tejāṃsi brahmā caivāsanaccyutaḥ

73.122

agācchoṣaṃ samudraśca himavāṃśca vyaśīryata
tasminnevaṃ samutpanne nimitte pāṇḍunandana

73.123

brahmā vṛto devagaṇairṛṣibhiśca mahātmabhiḥ
ājagāmāśu taṃ deśaṃ yatra yuddhamavartata

73.124

soñjalipragraho bhūtvā caturvaktro niruktagaḥ
uvāca vacanaṃ rudraṃ lokānāmastu vai śivam

73.125

nyasyāyudhāni viśveśa jagato hitakāmyayā
yadakṣaramathāvyaktamīśaṃ lokasya bhāvanam

73.126

kūṭasthaṃ kartṛ nirdvandvamakatteti ca yaṃ viduḥ
vyaktibhāvagatasyāsya ekā mūrtiriyaṃ śubhā

73.127

narau nārāyaṇaścaiva jātau dharmakulodbhavau
tapasā mahatā yuktau devaśreṣṭhau mahāvratau

73.128

ahaṃ prasādajastasya kutaścitkāraṇāntare
tvaṃ caiva krodhajastāta pūrvasarge sanātanaḥ

73.129

mayā ca sārddhaṃ varadaṃ vibudhaiśca maharṣibhiḥ
prasādyapā''śu lokānāṃ śāntirbhavatu mā ciram

73.130

brahmaṇā tvevamuktastu rudraḥ krodhāgnimutsṛjan
prasādayāmāsa tato devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum
śaraṇaṃ ca jagāmā''dyaṃ vareṇyaṃ varadaṃ prabhum

73.131

tato'tha varado devo jitakrodho jitendriyaḥ
prītimānabhavattatra rudreṇa saha saṃgataḥ

73.132

ṛṣibhirbrahmaṇā caiva vibudhaiśca supūjitaḥ
uvāca devamīśānamīśaḥ sa jagato hariḥ

73.133

yastvāṃ vetti sa māṃ vetti yastvāmanu sa māmanu
nāvayorantaraṃ kiṃcinmā te bhūd buddhiranyathā

73.134

adya prabhṛti śrīvatsaḥ śūlāṅko me bhavatvayam
mama pāṇyaṅkitaścāpi śrīkaṇṭhastvaṃ bhaviṣyasi

73.135

śrībhagavānuvāca- evaṃ lakṣaṇamutpādya parasparakṛtaṃ tadā
sakhyaṃ caivātulaṃ kṛtvā rudreṇa sahitāvṛṣī

73.136

tapastepaturavyagrau visṛjya tridivaukasaḥ
eṣa te kathitaḥ pārtha nārāyaṇajayo mṛdhe

73.137

nāmāni caiva guhyāni niruktāni ca bhārata
ṛṣibhiḥ kathitānīha yāni saṃkīrtitāni te

73.138

evaṃ bahuvidhai rūpaiścarāmīha vasuṃdharām
brahmalokaṃ ca kaunteya golokaṃ ca sanātanam

73.139

mayā tvaṃ rakṣito yuddhe mahāntaṃ prāptavān jayam
yastu te so'grato yāti yuddhe saṃpratyupasthite

73.140

taṃ viddhi rudraṃ kaunteya devadevaṃ kapardinam
kālaḥ sa eva kathitaḥ krodhajeti mayā tava

73.141

nihatāstena vai pūrvaṃ hatavānasi yān ripūn
aprameyaprabhāvaṃ taṃ devadevamumāpatim
namasva devaṃ prayato viśveśaṃ haramakṣayam

73.142

yaśca te kathitaḥ pūrvaṃ krodhajeti punaḥ punaḥ
tasya prabhāva evāgre yacchrutaṃ te dhanaṃjaya

73.142.p1

[13144]

73.142.p2

iti śrīmahābhārate śatasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi nārāyaṇīye dvicatvāriṃśadadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ || 342

Linked texts (4)