Mokshadharma 73
Mokṣadharma 73
- Language
- Sanskrit
Contents
- 73.142 — 2 parts
73.1
arjuna uvāca- agnīṣomau kathaṃ pūrvamekayonī pravartitau
eṣa me saṃśayo jātastaṃ chindhi madhusūdana
73.2
śrībhagavānuvāca- hanta te vartayiṣyāmi purāṇaṃ pāṇḍunandana
ātmatejodbhavaṃ pārtha śrṛṇuṣvaikamanā mama
73.3
saṃprakṣālanakāle'tikrānte caturyugasahasrānte | avyakte sarvabhūte pralaye sarvabhūtasthāvarajaṅgame| jyotirdharaṇiyāyurahite andhe tamasi jalaikārṇave loke
73.4
āpa ityevaṃ brahmabhūtasaṃjñake'dvitīye pratiṣṭhite
73.5
na vai rātryāṃ na divase na
sati nāsati na vyakte na cāpyavyakte vyavasthite
73.6
evamasyāṃ vyavasthāyāṃ
nārāyaṇaguṇāśrayādajarāmarādānindriyādagrāhyādasaṃbhavātsatyādahiṃstrācchalāmādvividhapravṛttiviśeṣādvairādakṣayādamarādajarādamūrtitaḥ sarvavyāpinaḥ sarvakartuḥ śāśvatastamasaḥ puruṣaḥ prādurbhūto hariravyayaḥ
73.7
nidarśanamapi
hyatra bhavati
73.8
nāsīdaho na rātrirāsīnna sadāsīnnāsadāsīttama eva
purastādabhavadviśvarūpam | sā viśvarūpasya rajanī hi evamasyārtho'nubhāṣyaḥ
73.9
tasyedānīṃ tamasaḥ saṃbhavasya puruṣasya brahmayonerbrahmaṇaḥ prādurbhāve sa
puruṣaḥ prajāḥ sisṛkṣamāṇo netrābhyāmagnīṣomau sasarja | tato bhūtasargeṣu
sṛṣṭeṣu prajākramavaśādbrahmakṣatramupātiṣṭhat| yaḥ somastadbrahma yadbrahma te brāhmaṇā
yo'gnistatkṣatraṃ kṣatrādbrahma balavattaram | kasmāditi lokapratyakṣaguṇametatyathā | brāhmaṇebhyaḥ paraṃ bhūtaṃ notpannapūrvaṃ dīpyamāne'gnau juhoti yo brāhmaṇamukhe juhotīti kṛtvā bravīmi bhūtasargaḥ kṛto brahmaṇā bhūtāni ca pratiṣṭhāpya trailokyaṃ dhāryata iti mantravādo'pi hi bhavati
73.10
tvamagne yajñānāṃ
hotā viśveṣāṃ hito devānāṃ mānuṣāṇāṃ ca jagata iti
73.11
nidarśanaṃ
cātra bhavati viśveṣāmagne yajñānāṃ tvaṃ hoteti | tvaṃ hito devairmanuṣyairjagata
iti
73.12
agnihiṃ yajñānāṃ hotā kartā sa cāgnirbrahma
73.13
na hyagne
mantrāṇāṃ havanamasti na vinā puruṣaṃ tapaḥ saṃbhavati | havirmantrāṇāṃ saṃpujā
vidyate devamānuṣaṛṣīṇāmanena tvaṃ hoteti niyuktaḥ | ye ca mānuṣahotrādhikārāste ca brāhmaṇasya hi yājanaṃ vidhīyate na kṣatravaiśyayordvijātyostasmādbrāhmaṇā hyagnibhūtā yajñānudvahanti | yajñāste devāṃstarpayanti devāḥ pṛthivīṃ
bhāvayanti śatapathe'pi hi brāhmaṇamukhe bhavati
73.14
agnau samiddhe sa
juhoti yo vidvān brāhmaṇamukhe nāhutiṃ juhoti
73.15
evamapyagnibhūtā
brāhmaṇā vidvāṃso'gniṃ bhāvayanti | agniṃrviṣṇuḥ sarvabhūtānyanupraviśya prāṇāndhārayanti
73.16
api cātra sanatkumāragītāḥ ślokā bhavantibrahmāviśvaṃ sṛjatpūrvaṃ sarvārdiniravaskṛtam
brahmaghoṣairdivaṃ gacchantyamarā brahmayonayaḥ
73.17
brāhmaṇānāṃ matirvākyaṃ karma śraddhā tapāṃsi ca
dhārayanti mahīṃ dyāṃ ca śaṃkayo vāgamṛtaṃ tathā
73.18
nāsti satyātparo dharmo nāsti mātṛsamo guruḥ
brāhmaṇebhyaḥ paraṃ nāsti pretya ceha ca bhūtaye
73.19
naiṣāmukṣā vahati nota vāhā na gargarā mathyati saṃpradāne
apadhvastā dasyubhūtā bhavanti yeṣāṃ rāṣṭra brāhmaṇā vṛttihīnāḥ
73.20
vedapurāṇetihāsaprāmāṇyānnārāyaṇamukhodgatāḥ sarvātmānaḥ sarvarkatāraḥ
sarvabhāvāśca brāhmaṇāśca
73.21
vāksaṃyamakāle hitasya varapradasya devadevasya brāhmaṇāḥ prathamaṃ prādurbhūtā
brāhmaṇebhyaśca śeṣā varṇāḥ prādurbhūtāḥ
73.22
itthaṃ ca surāsuraviśiṣṭā brāhmaṇā ya eva mayā brahmabhūtena purā svayamevotpāditāḥ surāsuramaharṣayo bhūtaviśeṣāḥ sthāpitā nigṛhītāśca
73.23
ahalyādharṣaṇanimittaṃ hi gautamā
ddharimaśrutāmindraḥ prāptaḥ| kauśikanimittaṃ cendro muṣkaviyogaṃ meṣavṛṣaṇatvaṃ cāvāpa
73.24
aśvinorgrahapatiṣedhodyatavajrasya purandarasya cyavanena
stambhitau bāhū
73.25
kratuvadhaprāptamanyunā ca dakṣeṇa bhūyastapasā cātmānaṃ
saṃyojya netrākṛtiranyā lalāṭe rudrasyotpāditā
73.26
tripuravadhārtha dīkṣāmupagatasya rudrasya uśanasā jaṭāḥ śirasa utkṛtya prayuktāstataḥ prādurbhūtā
bhujagāstairasya bhujagaiḥ pīḍyamānaḥ kaṇṭho nīlatāmupāgataḥ| pūrve ca manvantare svāyambhuve nārāyaṇahastagrahaṇānnīlakaṇṭhatvameva ca
73.27
amṛtotpādanapuraścaraṇatāmupagatasyāṅgiraso bṛhaspaterupaspṛśato na prasādaṃ gatavatyaḥ
kilāpaḥ| atha bṛhaspatirapāṃ cukrodha yasmānmamopaspṛśataḥ kaluṣībhūtā na
ca prasādamupagatāstasmādadyaprabhṛti jhaṣamakarakacchapajantubhiḥ kaluṣībhaviteti | tadāprabhṛtyā''po yādobhiḥ saṅkīrṇāḥ sampravṛttāḥ
73.28
viśvarūpo
hi vai tvāṣṭraḥ purohito devānāmāsīt | svastrīyo'surāṇāṃ sa pratyakṣaṃ devebhyo
bhāgamadadātparokṣamasurebhyaḥ
73.29
atha hiraṇyakaśipuṃ puraskṛtya viśvarūpamātaraṃ svasāramasurā varamayācanta he svasārayaṃ te putrastvrāṣṭro viśvarūpāstriśirā devānāṃ purohitaḥ pratyakṣaṃ devebhyo bhāgamadadāt parokṣamasmākaṃ tato
devā vardhante vayaṃ kṣīyāmastadenaṃ tvaṃ vārayitumarhasi tathā yathā'smānbhajediti
73.30
atha viśvarūpaṃ nandanavanamupagataṃ mātovāca putra kiṃ parapakṣavardhanastvaṃ mātulapakṣaṃ nāśayasi | nārhasyevaṃ kartumiti sa viśvarūpo māturvākyamanatikramaṇīyamiti matvā sampūjya hiraṇyakaśipumagāt
73.31
hairaṇyagarbhācca vasiṣṭhāddhiraṇyakaśipuḥ śāpaṃ prāptavānyasmāttvayā'nyo vṛto
hotā tasmādasamāmrayajñastvamapūrvātsattvajātādvadhaṃ prāpsyasīti tacchāpadānāv
hiraṇyakaśipuḥ prāptavānvadham
73.32
atha viśvarūpo mātṛpakṣavardhano'tyarthaṃ
tapasyabhavattasya vratabhaṅgārthamindro bahvīḥ śrīmantyo'psaraso niyuyoja tāśca
dṛṣṭvā manaḥ kṣubhitaṃ tasyābhavattāsu cāpsaraḥsu na cirādeva sakto'bhavatsaktaṃ
cainaṃ jñātvā apsarasa ūcurgacchāmahe vayaṃ yathāgatamiti
73.33
tāṃstvāru
uvāca kva gamiṣyathāsyatāṃ tāvanmayā saha śreyo bhaviṣyatīti tāstamabruvanvayaṃ devastriyo'psarasa indraṃ devaṃ varadaṃ purā prahaviṣṇuṃ vṛṇīmaha iti
73.34
atha tā viśvarūpo'bravīdadyaiva sendrā devā na bhaviṣyantīti tato mantrān
jajāpa tairmantrairavardhata triśirā ekenāsyena sarvalokeṣu yathāvadddbijaiḥ kriyāvadbhirgyajñeṣu suhutaṃ somaṃ papāvekenānnamekena sendrāndevānabhyendrastaṃ vivardhamānaṃ
somapānāpyāyitasarvagātraṃ dṛṣṭvā cintāmāpede saha devaiḥ
73.35
te devāḥ
sendrā brahmāṇamabhijagmusta ūcurviśvarūpeṇa sarvayajñeṣu suhutaḥ somaḥ pīyate
vayamabhāgāḥ saṃvṛttā asurapakṣo vardhate vayaṃ kṣīyāmastadarhasi no vidhātuṃ
śreyo'nantaramiti
73.36
tānbrahmovāca ṛṣirbhārgavastapastapyate dadhīcaḥ
sa yācyatāṃ varaṃ sa yathā kalevaraṃ jahyāttathā vidhīyatāṃ tasyāsthibhirvajraṃ
kriyatāmiti
73.37
tato devāstatrāgacchanyatra dadhīco bhagavānṛṣistapastepe sendrā devāstaṃ tathā'bhigamyācurbhagavaṃstapaḥ kuśalamapiccaṃ ceti
73.38
tāndadhīca uvāca svāgataṃ bhavadbhya ucyatāṃ kiṃ kriyatāmiti yadvakṣyatha
tatkariṣyāmi
73.39
te tamabruvan śarīraparityāgaṃ lokahitārthaṃ bhagavānkartumarhatīti
73.40
atha dadhīcastathaivāvimanāḥ sukhaduḥkhasamo mahāyogī
ātmānaṃ samādhāya śarīraparityāgaṃ cakāra
73.41
tasya paramātmanyapasṛte
tānyasthīni dhātā saṃgṛhya vajramakarottaina vajreṇābhedyenāpradhṛṣyeṇa brahmāsthisambhṛtena viṣṇupraviṣṭenendro viśvarūpaṃ jaghāna śirasāṃ cāsya cchedanamakarottasmādanantaraṃ viśvarūpagātramathanasambhavaṃ tvāṣṭrotpāditamevāriṃ vṛtramindro
jaghāna
73.42
tasyāṃ dvaidhībhūtāyāṃ brahmavadhyāyāṃ bhayādindro devarājyaṃ paryatyajadapsu sambhavāṃ ca śītalāṃ mānasasaro gatāṃ nalinīṃ pratipede tatra caiśvaryayogādaṇumātro bhūtvā bisagraṃthiṃ praviveśa
73.43
atha brahmavadhyābhayapraṇaṣṭe
trailokyanāthe śacīpatau jagadanīśvaraṃ babhūva devān rajastamaścāviveśa mantrā
na prāvartanta maharṣīṇāṃ rakṣāṃsi prādurabhavan brahma cotsādanaṃ jagāmānindrāścāvalā lokāḥ supradhṛṣyā babhūvuḥ
73.44
atha devā ṛṣayaścāyuṣaḥ putraṃ
nahuṣaṃ nāma devarājye'bhiṣiṣicurnahuṣaḥ pañcabhiḥ śatairjyotiṣāṃ lalāṭe
jvaladbhiḥ sarvatejoharaistriviṣṭapaṃ pālayāṃbabhūva
73.45
atha lokāḥ
prakṛtimāpedire svasthāśca hṛṣṭāśca babhūvuḥ
73.46
athovāca nahuṣaḥ- sarvaṃ māṃ śakroprojectedpabhuktamupasthitamṛte śacīmiti sa
evamuktvā śacīsamīpamagamaduvācaināṃ subhage'hamahamindro devānāṃ bhajasva
māmiti taṃ śacī pratyuvāca prakṛtyā tvaṃ dharmavatsalaḥ somavaṃśodbhavaśca
nārhasi parapatnīdharṣaṇaṃ kartumiti
73.47
tāmathovāca nahuṣa aindraṃ padamadhyāsyate mayā'hamindrasya rājyaratnaharo nātrādharmaḥ kaścittvamindropabhukteti
sā tamuvācāsti mama kiṃcidvratamaparyavasitaṃ tasyāvabhṛthe tvāmupagamiṣyāmi kaiściddevāholiriti sa śacyaivamabhihito jagāma
73.48
atha śacī
duḥkhaśokārtā bhartṛdarśanalālasā nahuṣabhayagṛhītā bṛhaspatimupāgacchattaṃ ca
tāmatyudvignāṃ dṛṣṭva dhyānaṃ praviśya bhartṛkāryatatparāṃ jñātvā bṛhaspatiruvācānenaiva vratena tapasā cānvitā devīṃ varadāmupaśrutimāhvaya tadā sā te indraṃ
darśayiṣyatīti sā'tha mahāniyamasaṃsthitā devīṃ varadāmupaśrutiṃ mantrairāhvayati
sopaśrutiḥ śacīsamīpamagāduvāca caināṃ niyamasthīti tvayā''hūtopasthitā
kiṃ te priyaṃ karavāṇīti tāṃ mūrdhnā praṇamyovāca śacī bhagavatyarhasi me
bhartāraṃ darśayituṃ tvaṃ satyā ṛtā ceti saināṃ mānasaṃ saro'nayattatrendaṃ bisagranthigatamadarśayat
73.49
tāmatha patnīṃ kṛśāṃ glānāṃ cendro dṛṣṭvā cintayāṃ
babhūva aho mama duḥkhamidamupagataṃ naṣṭaṃ hi māmiyamanviṣya yatpatnyābhyagamadduḥkhārteti tāmindra uvāca kathaṃ vartayasīti sā tamuvāca nahuṣo māmāhvayati patnīṃ kartuṃ kālaścāsya mayā kṛta iti tamindra uvāca gaccha nahuṣa
stvayā vācyo'pūrveṇa māsṛṣiyuktena yānena tvamadhirūḍha udvahasveti| indrasya
mahānti vāhanāni santi manaḥpriyāṇyadhirūḍhāni mayā tvamanyenopayātumarhasīti saivamuktā hṛṣṭā jagāmendro'pi bisagranthimevāviveśa bhūyaḥ
73.50
athendrāṇīmabhyāgatāṃ dṛṣṭvā tāmuvāca nahuṣaḥ pūrṇaḥ sa kāla iti taṃ śacyabravīcchakreṇa yathoktaṃ sa maharṣiyuktaṃ vāhanamadhirūḍhaḥ śacīsamīpamupāgacchat
73.51
atha maitrāvaruṇiḥ kumbhayoniragastya ṛṣivaro maharṣīn dhikkriyamāṇāṃstānnahuṣeṇāpaśyatpadbhyāṃ ca tamaspṛśat tataḥ sa nahuṣamabravīdakāryapravṛtta
pāpa patasva mahīṃ sarpo bhava yāvadbhūmigirayaśca tiṣṭheyustāvaditi sa
maharṣivākyasamakālameva tasmādyānādavāpatat
73.52
athānindraṃ punastrailokyamabhavat tato devā ṛṣayaśca bhagavantaṃ viṣṇuṃ śaraṇamindrārthe'bhijagmurūcuścainaṃ bhagavannindraṃ brahmahatyābhibhūtaṃ trātumarhasīti tataḥ sa varadastānabravīdaśvamedhaṃ yajñaṃ vaiṣṇavaṃ śakro'bhiyajatāṃ tataḥ svasthānaṃ prāpsyatīti tato
devā ṛṣayaścendraṃ nāpaśyanyadā tadā śacīmūcurgaccha subhage indramānayasveti
sā punastatsaraḥ samabhyagacchadindraśca tasmātsarasaḥ pratyutthāya bṛhaspatimabhijagāma bṛhaspatiścāśvamedhaṃ mahākratuṃ śakrāyāharat tatra kṛṣṇasāraṅgaṃ
medhyamaśvamutsṛjya vāhanaṃ tameva kṛtvā indraṃ marutpatiṃ bṛhaspatiḥ svaṃ sthānaṃ
prāpayāmāsa
73.53
tataḥ sa devarāḍdevaiṛṣibhiḥ stūyamānastriviṣṭapastho niṣkalmaṣo babhūva ha brahmavadhyāṃ caturṣu sthāneṣu vanitā'gni vanaspatigoṣu vyabhajadevamindro brahmatejaḥ prabhāvopabṛṃhitaḥ śatruvadhaṃ kṛtvā svaṃ sthānaṃ
prāpitaḥ
73.54
ākāśagaṅgāgataśca purā bharadvājo maharṣirupāspṛśat trīn
kramān kramatā viṣṇunā'bhyāsāditaḥ sa bharadvājena sasalilena pāṇinorasi tāḍitaḥ salakṣaṇoraskaḥ saṃvṛttaḥ
73.55
bhṛguṇā maharṣiṇā śapto'gniḥ
sarvabhakṣatvamupanītaḥ
73.56
aditirvai devānā mannamapacadetacchruttvā'surānhaniṣyantīti tatra budho vratacaryāṃ samāptāvāgacchadaditiṃ cāvocadbhiākṣāṃ dehīti tatra devaiḥ pūrvametatprāśyaṃ nānyenetyaditirbhikṣāṃ nādādatha bhikṣāpratyākhyānarūṣitena budhena brahmabhūtenāditiḥ śaptā aditerudare bhaviṣyati vyathā vivasvato dvitīyajanmantyaṇḍasaṃjñitasya aṇḍaṃ māturadityā māritaṃ sa mārtaṇḍo
vivasvānabhavacchrāddhadevaḥ
73.57
dakṣasya yā vai duhitaraḥ ṣaṣṭirāsaṃstābhyaḥ
kaśyapāya trayodaśa prādāddaśa dharmāya daśa manave saptaviṃśatimindave tāsu
tulyāsu nakṣatrākhyāṃ gatāsu somo rohiṇyāmabhyadhikaṃ prītimānabhūttatastāḥ
śiṣṭāḥ patnya īrṣyāvatyaḥ pituḥ samīpaṃ gatvemamarthaṃ śaśaṃsurbhagavannasmāsu
tulyaprabhāvāsu somo rohiṇīṃ pratyadhikaṃ bhajatīti so'bravīdyakṣmenamāviśyateti dakṣaśāpātsomaṃ rājānaṃ yakṣmā viveśa sa yakṣmaṇā''viṣṭo dakṣamagāhakṣaścainamabravīnna samaṃ vartayasīti tatrarṣayaḥ sobhamabruvankṣīyase yakṣmaṇā
paścimāyāṃ diśi samudre hiraṇyasarastīrthaṃ tatra gatvā ātmānamabhiṣecayasvetyathāgacchatsomastatra hiraṇyasarastīrthaṃ gatvā cātmanaḥ secanamakarot snātvā cātmānaṃ pāpmano mokṣayāmāsa tatra cāvabhāsitastīrthe yadā somastadā
prabhṛti ca tīrthaṃ tatprabhāsamiti nāmnā khyātaṃ babhūva
73.58
tacchāpādyāpi kṣīyate somomāvāsyāntarasthaḥ paurṇamāsīmācedhiṣṭhito meghalekhāpraticchannaṃ vapurdarśayati meghasadṛśaṃ varṇamagamattadasya śaśalakṣma vimalamabhavat
73.59
sthūlaśirā maharṣirmeroḥ prāguttare digkhi bhāge tapastepe tatastasya
tapastapyamānasya sarvagandhavahaḥ śucirvāyurvāyamānaḥ śarīramaspṛśatasa tapasā
tāpitaśarīraḥ kṛśo vāyunopavījyamāno hṛdaye paritoṣamagamattatra kila
tasyā nilavya janakṛtaparitoṣasya sadyo vanaspatayaḥ puṣpaśobhāṃ nidarśitāva
nta iti sa etān śaśāpa na sarvakālaṃ puṣpavanto bhaviṣyatheti
73.60
nārāyaṇo lokahitārthaṃ vaḍavāmukho nāma purā maharṣirbabhūva tasya merau tapastapyataḥ samudra āhūto nāgatastenāmarṣitenātmagātroṣmaṇā samudraḥ stimitajjalaḥ kṛtaḥ svedaprasyandanasahasrāñcāsya lavaṇabhāvo janitaḥ
73.61
ukta
ñcāpyapeyo bhaviṣyasyetacca te toyaṃ vaḍavāmukhasaṃjñinena pepīyamānaṃ madhuraṃ
bhaviṣyati tadetadadyāpi vaḍavāmukhasaṃjñinenānuvartinā toyaṃ samudrātpīyate
73.62
himavato girerduhitaramumāṃ kanyāṃ rudraścakame bhṛgurapi ca maharṣirhimavantamāgatyābravīt kanyāmimāṃ me dehīti tamabravīddhimavānabhilakṣito
varo rudra iti tamabravīdbhūguryasmāttvayāhaṃ kanyāvaraṇakṛtabhāvaḥ pratyākhyātastasmānna ratnānāṃ bhavānbhājanaṃ bhaviṣyatīti
73.63
adyaprabhṛtyetadavasthitamṛṣivacanaṃ tadevaṃvidhaṃ māhātmyaṃ brāhmaṇānām
73.64
kṣatramapi ca brāhmaṇaprasādādeva śāśvatīmavyayāṃ ca pṛthivīṃ patnīmabhigamya bubhuje
73.65
yadetadbrahmāgnīṣomīyaṃ tena jagaddhāryate
73.66
ucyate
sūryācandramasau cakṣuḥ keśāścaivāṃ śavaḥ smṛtāḥ
bodhayaṃstāpayaṃścaiva jagaduttiṣṭhate pṛthak
73.67
bodhanāttāpanāccaiva jagato harṣaṇaṃ bhavet
agnīṣomakṛtairebhiḥ karmabhiḥ pāṇḍunandana
hṛṣīkeśo'hamīśāno varado lokabhāvanaḥ
73.68
ilopahūtayogena hare bhāgaṃ kratuṣvaham
varṇaśca me hariśreṣṭhastasmāddharirahaṃ smṛtaḥ
73.69
dhāmasāro hi bhūtānāmamṛtaṃ caiva vicāritam
ṛtadhāmā tato vipraiḥ khayañcāhaṃ prakīrtitaḥ
73.70
naṣṭāṃ ca dharaṇīṃ pūrvamavindaṃ vai guhāgatām
govinda iti tenāhaṃ devairvāgbhirabhiṣṭutaḥ
73.71
śipiviṣṭeti cākhyāyāṃ hīnaromā ca yo bhavet
tenāviṣṭaṃ tu yatkiṃcicchipiviṣṭeti ca smṛtaḥ
73.72
yāsko māmṛṣiravyagro naikayajñeṣu gītavān
śipiviṣṭa iti hyasmādguhyanāmadharo hyaham
73.73
stutvā māṃ śipiviṣṭeti yāska ṛṣirudāradhīḥ
matprasādādadho naṣṭaṃ niruktamabhijagmivān
73.74
nahi jāto na jāyeyaṃ na janiṣye kadācana
kṣetrajñaḥ sarvabhūtānāṃ tasmādahamajaḥ smṛtaḥ
73.75
noktapūrvaṃ mayā kṣudramaślīlaṃ vā kadācana
ṛtā brahmasutā sā me satyā devī sarasvatī
73.76
saccāsaccaiva kaunteya mayyāveśitamātmani
pauṣkare brahmasadane satyaṃ māmṛṣayo viduḥ
73.77
sattvānna cyutapūrvo'haṃ sattvaṃ cai viddhi matkṛtam
janmannīhābhavetsattvaṃ paurvikaṃ me dhanañjaya
73.78
nirāśīḥkarmasaṃyuktaḥ sattvataścāpyakalmaṣaḥ
sātvatajñānadṛṣṭo'haṃ satvatāmiti sātvataḥ
73.79
kṛṣāmi medinīṃ pārtha bhūtvā kārṣṇāyaso mahān
kṛṣṇo varṇaśca me yasmāttasmātkṛṣṇo'hamarjuna
73.80
mayā saṃśleṣitā bhūmiśridvyoma ca vāyunā
vāyuśca tejasā sārdhaṃ vaikuṇṭhatvaṃ tato mama
73.81
nirvāṇaṃ paramaṃ brahma dharmo'sau para ucyate
tasmānna cyutapūrvo'hamacyutastena karmaṇā
73.82
pṛthivīnabhasī cobhe viśrute viśvatomukhe
tayoḥ saṃdhāraṇārthaṃ hi māmadhokṣajamañjasā
73.83
niruktaṃ vedaviduṣo vedaśabdārthacintakāḥ
te māṃ gāyanti prāgvaṃśe adhokṣaja iti sthitiḥ
73.84
śabda ekapadaireṣa vyāhṛtaḥ paramarṣibhiḥ
nānyo hyadhokṣajo loke ṛte nārāyaṇaṃ prabhum
73.85
ghṛtaṃ mamārciṣo loke jantūnāṃ prāṇadhāraṇam
ghṛtārcirahamavyagrairvedajñaiḥ parikīrtitaḥ
73.86
trayo hi dhātavaḥ khyātāḥ karmajā iti ye smṛtāḥ
pittaṃ śleṣmā ca vāyuśca eṣa saṃghāta ucyate
73.87
etaiśca dhāryate janturetaiḥ kṣīṇaiśca kṣīyate
āyurvedavidastasmāttridhātuṃ māṃ pracakṣate
73.88
vṛṣo hi bhagavāndharmaḥ khyāto lokeṣu bhārata
naighaṇṭukapadākhyāne viddhi māṃ vṛṣamuttamam
73.89
kapivaṃrāhaḥ śreṣṭhaśca dharmaśca vṛṣa ucyate
tasmād vṛṣākapiṃ prāha kaśyapo māṃ prajāpatiḥ
73.90
na cādiṃ na madhyaṃ tathā caiva nāntaṃ kadācidvidante surāścāsurāśca
anādyo hyamadhyastathā cāpyanantaḥ pragīto'hamīśo vibhurlokasākṣī
73.91
śucīni śravaṇīyāni śṛṇomīha dhanañjaya
na ca pāpāni gṛhṇāmi tato'haṃ vai śuciśravāḥ
73.92
ekaśṛṅgaḥ purā bhūtvā varāho nandivardhanaḥ
imāṃ coddhṛtavānbhūmimekaśṛṅgastato hyaham
73.93
tathaivāsaṃ trikakudo vārāhaṃ rūpamāsthitaḥ
trikakuttena vikhyātaḥ śarīrasya tu māpanāv
73.94
viriṃca iti yatproktaṃ kāpilaṃ jñānacintakaiḥ
sa prajāpatirevāhaṃ cetanātsarvalokakṛt
73.95
vidyāsahāyavantaṃ māmādityasthaṃ sanātanam
kapilaṃ prāhurācāryāḥ sāṃkhyā niścitaniścayāḥ
73.96
hiraṇyagarbho dyutimānya eṣa cchandasi stutaḥ
yogaiḥ saṃpūjyate nityaṃ sa evāhaṃ bhuvi smṛtaḥ
73.97
ekaviṃśatisāhasraṃ ṛgvedaṃ māṃ pracakṣate
sahasraśākhaṃ yatsāma ye vai vedavido janāḥ
73.98
gāyantyāraṇyake viprā madbhaktāste hi durlabhāḥ
ṣaṭpañcāśatamaṣṭau ca saptatriṃśatamityuta
73.99
yasmin śākhā yajurvede so'hamādhvaryave smṛtaḥ
pañcakalpamatharvāṇaṃ kṛtyābhiḥ parivṛṃhitam
73.100
kalpayanti hi māṃ viprā atharvāṇavidastathā
śākhābhedāṃśca ye kecidyāśca śākhāsu gītayaḥ
73.101
svaravarṇasamuccārāḥ sarvāṃstānviddhi matkṛtān
yattaddhayaśiraḥ pārtha samudeti varapradam
73.102
so'hamevottare bhāge kramākṣaravibhāgavit
vāmādeśitamārgeṇa matprasādānmahātmanā
73.103
pāñcālena kramaḥ prāptastasmādbhūtātsanātanāt
bābhravyagotraḥ sa babhau prathamaṃ kramapāragaḥ
73.104
nārāyaṇādvaraṃ labdhvā prāpya yogamanuttamam
kramaṃ praṇīya śikṣāṃ ca praṇayitvā sa gālavaḥ
73.105
kaṇḍarīko'tha rājā ca brahmadattaḥ pratāpavān
jātīsmaraṇajaṃ duḥkhaṃ smṛtvā smṛtvā punaḥ punaḥ
73.106
saptajātiṣu mukhyatvādyogināṃ saṃpadaṃ gataḥ
purā'hamātmajaḥ pārtha prathitaḥ kāraṇāntare
73.107
dharmasya kuruśārdūla tato'haṃ dharmajaḥ smṛtaḥ
naranārāyaṇau pūrvaṃ tapastepaturavyayam
73.108
dharmayānaṃ samārūḍhau parvate gandhamādane
tatkālasamaye caiva dakṣayajño babhūva ha
73.109
na caivākalpayadbhāgaṃ dakṣo rudrasya bhārata
tato dadhīcivacanāddakṣayajñamapāharat
73.110
sasarja śūlaṃ kopena prajvalantaṃ muhurmuhuḥ
tacchūlaṃ bhasmasātkṛtvā dakṣayajñaṃ savistaram
73.111
āvayoḥ sahasā'gacchadvadaryāśramamantikāt
vegena mahatā pārtha patannārāyaṇorasi
73.112
tatastattejasā''viṣṭāḥ keśā nārāyaṇasya ha
babhūvurmuñjavarṇāstu tato'haṃ muñjakeśavān
73.113
tacca śūlaṃ vinirdhūtaṃ huṃkāreṇa mahātmanā
jagāma śaṃkarakaraṃ nārāyaṇasamāhatam
73.114
atha rudra upādhāvattāvṛṣī tapasānvitau
tata enaṃ samudbhūtaṃ kaṇṭhe jagrāha pāṇinā
73.115
nārāyaṇaḥ sa viśvātmā tenāsya śitikaṇṭhatā
atha rudravighātārthamiṣīkāṃ nara uddharan
73.116
mantraiśca saṃyayojā''śu so''bhavatparaśurmahān
kṣiptaśca sahasā tena khaṇḍanaṃ prāptavāṃstadā
73.117
tato'haṃ khaṇḍaparaśuḥ smṛtaḥ paraśukhaṇḍanāt
arjuna uvāca-asminyuddhe tu vārṣṇeya trailokyaśamane tadā
73.118
ko jayaṃ prāptavāṃstatra śaṃsaitanme janārdana
śrībhagavānuvāca- tayoḥ saṃlagnayoryuddhe rudranārāyaṇātmanoḥ
73.119
udvignāḥ sahasā kṛtsnāḥ sarve lokāstadā'bhavan
nāgṛhlātpāvakaḥ śubhraṃ makheṣu suhutaṃ haviḥ
73.120
vedā na pratibhānti sma ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām
devān rajastamaścaiva samāviviśatustadā
73.121
vasudhā saṃcakampe ca nabhaśca vipaphāla ha
niṣprabhāṇi ca tejāṃsi brahmā caivāsanaccyutaḥ
73.122
agācchoṣaṃ samudraśca himavāṃśca vyaśīryata
tasminnevaṃ samutpanne nimitte pāṇḍunandana
73.123
brahmā vṛto devagaṇairṛṣibhiśca mahātmabhiḥ
ājagāmāśu taṃ deśaṃ yatra yuddhamavartata
73.124
soñjalipragraho bhūtvā caturvaktro niruktagaḥ
uvāca vacanaṃ rudraṃ lokānāmastu vai śivam
73.125
nyasyāyudhāni viśveśa jagato hitakāmyayā
yadakṣaramathāvyaktamīśaṃ lokasya bhāvanam
73.126
kūṭasthaṃ kartṛ nirdvandvamakatteti ca yaṃ viduḥ
vyaktibhāvagatasyāsya ekā mūrtiriyaṃ śubhā
73.127
narau nārāyaṇaścaiva jātau dharmakulodbhavau
tapasā mahatā yuktau devaśreṣṭhau mahāvratau
73.128
ahaṃ prasādajastasya kutaścitkāraṇāntare
tvaṃ caiva krodhajastāta pūrvasarge sanātanaḥ
73.129
mayā ca sārddhaṃ varadaṃ vibudhaiśca maharṣibhiḥ
prasādyapā''śu lokānāṃ śāntirbhavatu mā ciram
73.130
brahmaṇā tvevamuktastu rudraḥ krodhāgnimutsṛjan
prasādayāmāsa tato devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum
śaraṇaṃ ca jagāmā''dyaṃ vareṇyaṃ varadaṃ prabhum
73.131
tato'tha varado devo jitakrodho jitendriyaḥ
prītimānabhavattatra rudreṇa saha saṃgataḥ
73.132
ṛṣibhirbrahmaṇā caiva vibudhaiśca supūjitaḥ
uvāca devamīśānamīśaḥ sa jagato hariḥ
73.133
yastvāṃ vetti sa māṃ vetti yastvāmanu sa māmanu
nāvayorantaraṃ kiṃcinmā te bhūd buddhiranyathā
73.134
adya prabhṛti śrīvatsaḥ śūlāṅko me bhavatvayam
mama pāṇyaṅkitaścāpi śrīkaṇṭhastvaṃ bhaviṣyasi
73.135
śrībhagavānuvāca- evaṃ lakṣaṇamutpādya parasparakṛtaṃ tadā
sakhyaṃ caivātulaṃ kṛtvā rudreṇa sahitāvṛṣī
73.136
tapastepaturavyagrau visṛjya tridivaukasaḥ
eṣa te kathitaḥ pārtha nārāyaṇajayo mṛdhe
73.137
nāmāni caiva guhyāni niruktāni ca bhārata
ṛṣibhiḥ kathitānīha yāni saṃkīrtitāni te
73.138
evaṃ bahuvidhai rūpaiścarāmīha vasuṃdharām
brahmalokaṃ ca kaunteya golokaṃ ca sanātanam
73.139
mayā tvaṃ rakṣito yuddhe mahāntaṃ prāptavān jayam
yastu te so'grato yāti yuddhe saṃpratyupasthite
73.140
taṃ viddhi rudraṃ kaunteya devadevaṃ kapardinam
kālaḥ sa eva kathitaḥ krodhajeti mayā tava
73.141
nihatāstena vai pūrvaṃ hatavānasi yān ripūn
aprameyaprabhāvaṃ taṃ devadevamumāpatim
namasva devaṃ prayato viśveśaṃ haramakṣayam
73.142
yaśca te kathitaḥ pūrvaṃ krodhajeti punaḥ punaḥ
tasya prabhāva evāgre yacchrutaṃ te dhanaṃjaya
73.142.p1
[13144]
73.142.p2
iti śrīmahābhārate śatasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi nārāyaṇīye dvicatvāriṃśadadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ || 342
Linked texts (4)
- Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) — Sanskrit
- Nārāyaṇīya — Vyāsa, Sanskrit
- Vedāntasiddhāntasaṃgraha — Vanamālī Miśra 1660, Sanskrit
- Madhvamukhālaṃkāra — Vanamālī Miśra 1660, Sanskrit