Pramāṇa · Search · About · API

Mokshadharma 78

Mokṣadharma 78

Language
Sanskrit

78.1

śaunaka uvāca-śrutaṃ bhagavatastasya māhātmyaṃ paramātmanaḥ
janma dharmagṛhe caiva naranārāyaṇātmakam

78.2

mahāvarāhasṛṣṭā ca piṇḍotpattiḥ purātanī
pravṛttau ca nivṛttau ca yo yathā parikalpitaḥ

78.3

tathā ca naḥ śruto brahmankathyamānastvayā'nagha
havyakavyabhujo viṣṇurudakpūrve mahodadhau

78.4

yacca tatkathitaṃ pūrvaṃ tvayā hayaśiro mahat
tacca dṛṣṭaṃ bhagavatā brahmaṇā parameṣṭhinā

78.5

kiṃ tadutpāditaṃ pūrvaṃ hariṇā lokadhāriṇā
rūpaṃ prabhāvaṃ mahatāmapūrvaṃ dhīmatāṃ vara

78.6

dṛṣṭvā hi vibudhaśreṣṭhamapūrvamamitaujasam
tadaśvaśirasaṃ puṇyaṃ brahmā kimakaronmune

78.7

etannaḥ saṃśayaṃ brahmanpurāṇaṃ jñānasaṃbhavam
kathayasvottamamate mahāpuruṣanirmitam

78.8

pāvitāḥ sma tvayā brahmanpuṇyāṃ kathayatā kathām
sautiruvāca —
kathayiṣyāmi te sarvaṃ purāṇaṃ vedasaṃmitam

78.9

jagau yadbhagavān vyāso rājñaḥ pārikṣitasya vai
śrutvā'śvaśiraso mūrtiṃ devasya harimedhasaḥ

78.10

utpannasaṃśayo rājā etadevamacodayat
janamejaya uvāca —
ettaddarśitavānbrahmā devaṃ hayaśirodharam

78.11

kimarthaṃ tatsamabhavattanmamācakṣva sattama
vaiśampāyana uvāca —
yatkiṃcidiha loke vai dehasattvaṃ viśāmpate

78.12

sarvaṃ pañcabhirāviṣṭaṃ bhūtairīśvarabuddhibhiḥ
īśvaro hi jagatsraṣṭā prabhunārāyaṇo virāṭ

78.13

bhūtāntarātmā varadaḥ saguṇo nirguṇo'pi ca
bhūtapralayamatyantaṃ śṛṇuṣva nṛpasattama

78.14

dharaṇyāmatha līnāyāmapsu caikārṇave purā
jyotirbhūte jale cāpi līne jyotiṣi cānile

78.15

vāyau cākāśasaṃlīne ākāśe ca mano'nuge
vyakte manasi saṃlīne vyakte cāvyaktatāṃ gate

78.16

avyakte puruṣaṃ yāte puṃsi sarvagate'pi ca
tama evābhavatsarvaṃ na prājñāyata kiṃcana

78.17

tamaso brahma saṃbhūtaṃ tamo mūlāmṛtātmakam
tadviśvabhāvasaṃkrāntaṃ pauruṣīṃ tanumāśritam

78.18

so'niruddha iti proktastatpradhānaṃ pracakṣate
tadavyaktamiti jñeyaṃ triguṇaṃ nṛpasattama

78.19

vidyāsahāyavāndevo viṣvakseno hariḥ prabhuḥ
apsveva śayanaṃ cakre nidrāyogamupāgataḥ

78.20

jagataścintayansṛṣṭiṃ citrāṃ bahuguṇodbhavām
tasya cintayataḥ sṛṣṭiṃ mahānātmaguṇaḥ smṛtaḥ

78.21

ahaṃkārastato jāto brahmā sa tu caturmukhaḥ
hiraṇyagarbho bhagavānsarvalokapitāmahaḥ

78.22

padme'niruddhātsaṃbhūtastadā padmānibhekṣaṇaḥ
sahasrapatre dyutimānupaviṣṭaḥ sanātanaḥ

78.23

dadṛśe'dbhutasaṃkāśo lokānāpomayānprabhuḥ
sattvasthaḥ parameṣṭhī sa tato bhūtagaṇānsṛjan

78.24

pūrvameva ca padmasya patre sūryāṃśusaprabhe
nārāyaṇakṛtau bindū apāmāstāṃ guṇottarau

78.25

tāvapaśyatsa bhagavānanādinidhano'cyutaḥ
ekastatrābhavadbindurmadhvābho ruciraprabhaḥ

78.26

sa tāmaso madhurjātastadā nārāyaṇājñayā
kaṭhinastvaparo binduḥ kaiṭabho rājasastu saḥ

78.27

tāvabhyadhāvatāṃ śreṣṭhau tamorajoguṇānvitau
balavantau gadāhastau padmanālānusāriṇau

78.28

dadṛśāte'ravindasthaṃ brahmāṇamamitaprabham
sṛjantaṃ prathamaṃ vedāṃścaturaścāruvigrahān

78.29

tato vigrahavantau tau vedān dṛṣṭvāsurottamau
sahasā jagrahaturvedānbrahmaṇaḥ paśyatastadā

78.30

atha tau dānavaśreṣṭhau vedāngṛhya sanātanan
rasāṃ viviśatustūrṇamudakapūrve mahodadhau

78.31

tato hṛteṣu vedeṣu brahmā kaśmalamāviśat
tato vacanamīśānaṃ prāha vedairvinākṛtaḥ

78.32

brahmovāca—
vedā me paramaṃ cakṣurvedā me paramaṃ balam
vedā me paramaṃ dhāma vedā me brahma cottaram

78.33

mama vedā hṛtāḥ sarvai dānavābhyāṃ balāditaḥ
andhakārā hi me lokā jātā vedairvinākṛtāḥ

78.34

vedānṛte hi kiṃ kuryāṃ lokānāṃ sṛṣṭimuttamām
aho bata mahat duḥkhaṃ vedanāśanajaṃ mama

78.35

prāptaṃ dunoti hṛdayaṃ tīvraṃ śokaparāyaṇam
ko hi śokārṇave magnaṃ māmito'dya samuddharet

78.36

vedāṃstāṃścānayennaṣṭān‍kasya cāhaṃ priyo bhave
ityevaṃ bhāṣamāṇasya brahmaṇo nṛpasattama

78.37

hareḥ stotrārthamudbhūtā buddhivu̍ddhimatāṃ vara
tato jagau paraṃ japyaṃ sāñjalipragrahaḥ prabhuḥ

78.38

brahmovāca —
oṃ namas‍te brahmahṛdaya namaste mama pūrvaja
lokādya bhuvanaśreṣṭha sāṃkhyayoganidhe prabho

78.39

vyaktāvyaktakarācintya kṣemaṃ paṃthānamāsthita
viśvabhuksarvabhūtānāmantarātmannayona‍ija
ahaṃ prasādajastubhyaṃ lokadhāma svayaṃbhuvaḥ

78.40

tvatto me mānasaṃ janma prathamaṃ dvijapūjitam
cākṣuṣaṃ vai dvitīyaṃ me janma cāsītpurātanam

78.41

tvatprasādāttu me janma tṛtīyaṃ vācikaṃ mahat
tvattaḥ śravaṇajaṃ cāpi caturtha janma me vibho

78.42

nāsatyaṃ cāpi me janma tvattaḥ paramamucyate
aṇḍajaṃ cāpi me janma tvattaḥ ṣaṣṭhaṃ vinirmitam

78.43

idaṃ ca saptamaṃ janma padmajanmeti vai prabho
sarge sarge hyahaṃ putrastava triguṇavarjita

78.44

prathamaṃ puṇḍarīkākṣa pradhānaguṇakalpitaḥ
tvamīśvaraḥ svabhāvaśca karmabandhaḥ svayaṃbhuvaḥ

78.45

tvayā vinirmito'haṃ vai vedacakṣurvayo'tigaḥ
te me vedā hatāścakṣurandho jāto'smi jāgṛhi

78.46

dadasva cakṣūṃṣi mama priyo'haṃ te priyo'si me
evaṃ stutaḥ sa bhagavānpuruṣaḥ sarvatomukhaḥ

78.47

jahau nidrāmatha tadā vedakāryārthamudyataḥ
aiśvaryeṇa prayogeṇa dvitīyāṃ tanumāsthitaḥ

78.48

sunāsikena kāyena bhūtvā candraprabhastadā
kṛtvā hayaśiraḥ śubhraṃ vedānāmālayaṃ prabhuḥ

78.49

tasya mūrdhā samabhavad dyauḥ sanakṣatratārakā
keśāścāsyābhavan dīrghā raveraṃśusamaprabhāḥ

78.50

karṇāvākāśapātāle lalāṭaṃ bhūtadhāriṇī
gaṅgā sarasvatī śroṇyau bhruvāvāstāṃ mahodadhī

78.51

cakṣuṣī somasūryau te nāsā sandhyā punaḥ smṛtā
oṃkārastvatha saṃskāro vidyujjihvā ca nirmitā

78.52

dantāśca pitaro rājansomapā iti viśrutāḥ
goloko brahmalokaśca oṣṭhāvāstāṃ mahātmanaḥ

78.53

grīvā cāsyābhavadrājankālarātritriguṇottarā
etaddhayaśiraḥ kṛtvā nānāmūrtibhirāvṛtam

78.54

antardadhau sa viśveśo viveśa ca rasāṃ prabhuḥ
rasāṃ punaḥ praviṣṭaśca yogaṃ paramamāsthitaḥ

78.55

śaikṣyaṃ svaraṃ samāsthāya udgītaṃ prāsṛjatsvaram
sa svaraḥ sānunādī ca sarvaśaḥ snigdha eva ca

78.56

babhūvāntarmahībhūtaḥ sarvabhūtaguṇo hitaḥ
tatastāvasurau kṛtvā vedānsamayabandhanān

78.57

rasātale vinikṣipya yataḥ śabdastato drutau
etasminnantare rājandevo hayaśirodharaḥ

78.58

jagrāha vedānakhilān rasātalagatānahariḥ
prādācca brahmaṇe bhūyastaṃtaḥ svāṃ prakṛtiṃ gataḥ

78.59

sthāpayitvā hayaśira udakpūrve mahodadhau
vedānāmālayaṃ cāpi babhūvāśvaśirāstataḥ

78.60

atha kiṃcidapaśyantau dānavau madhukaiṭabhau
punarājagmatustatra vegitau paśyatāṃ ca tau

78.61

yatra vedā vinikṣiptāstatsthānaṃ śūnyameva ca
tata uttamamāsthāya vegaṃ balavatāṃ varau

78.62

punaruttasthatuḥ śīghraṃ rasānāmālayāttadā
dadṛśāte ca puruṣaṃ tamevādikaraṃ prabhum

78.63

śvetaṃ candraviśuddhābhamaniruddhatanau sthitam
bhūyo'pyamitavikrāntaṃ nidrāyogamupāgatam

78.64

ātmapramāṇaracite apāmupari kalpite
śayane nāgabhogākhye jvālāmālāsabhāvṛte

78.65

niṣkalmaṣeṇa sattvena saṃpannaṃ ruciraprabham
taṃ dṛṣṭvā dānavendrau tau mahāhāsamamuñcatām

78.66

ūcatuśca samāviṣṭau rajasā tamasā ca tau
ayaṃ sa puruṣaḥ śvetaḥ śete nidrāmupāgataḥ

78.67

anena nūnaṃ vedānāṃ kṛtamāharaṇaṃ rasāt
kasyaiṣa ko nu khalveṣa kiṃ ca svapiti bhogavān

78.68

ityuccāritavākyau tau bodhayāmāsaturharim
yuddhārthinau hi vijñāya vibuddhaḥ puruṣottamaḥ

78.69

nirīkṣya cāsurendrau tau tato yuddhe mano dadhe
atha yuddhaṃ samabhavattayornārāyaṇasya vai

78.70

rajastamoviṣṭatanū tāvubhau madhukaiṭabhau
brahmaṇo'pacitiṃ kurvan jaghāna madhusūdanaḥ

78.71

tatastayorvadhenāśu vedāpaharaṇena ca
śokāpanayanaṃ cakre brahmaṇaḥ puruṣottamaḥ

78.72

tataḥ parivṛto brahmā hariṇā vedasatkṛtaḥ
nirmame sa tadā lokānkṛtsnānsthāvarajaṅgamān

78.73

dattvā pitāmahāyāgryāṃ matiṃ lokavisargikīm
tatraivāntardadhe devo yata evāgato hariḥ

78.74

tau dānavau harirhatvā kṛtvā hayaśirāstanum
punaḥ pravṛttidharmārthaṃ tāmeva vidadhe tanum

78.75

evameva mahābhāgo babhūvāśvaśirā hariḥ
paurāṇametatprakhyātaṃ rūpaṃ varadamaiśvaram

78.76

yo hyetadbrāhmaṇo nityaṃ śṛṇuyāddhārayīta vā
na tasyādhyayanaṃ nāśamupagacchetkadācana

78.77

ārādhya tapasogreṇa devaṃ hayaśirodharam
pañcālena kramaḥ prāpto devena pathi deśite

78.78

etaddhayaśiro rājannākhyānaṃ tava kīrtitam
purāṇaṃ vedasamitaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi

78.79

yāṃ yāmicchettanuṃ devaḥ kartuṃ kāryavidhau kvacit
tāṃ tāṃ kuryādvikurvāṇaḥ svayamātmānamātmanā

78.80

eṣa vedanidhiḥ śrīmāneṣa vai tapaso nidhiḥ
eṣa yogaśca sāṃkhyaṃ ca brahma cāgryaṃ havirvibhuḥ

78.81

nārāyaṇaparā vedā yajñā nārāyaṇātmakāḥ
tapo nārāyaṇaparaṃ nārāyaṇaparā gatiḥ

78.82

nārāyaṇaparaṃ satyamṛtaṃ nārāyaṇātmakam
nārāyaṇaparo dharmaḥ punarāvṛttidurlabhaḥ

78.83

pravṛttilakṣaṇaścaiva dharmo nārāyaṇātmakaḥ
nārāyaṇātmako gandho bhūmau śreṣṭhatamaḥ smṛtaḥ

78.84

apāṃ cāpi guṇā rājansrā nārāyaṇātmakāḥ
jyotiṣāṃ ca paraṃ rūpaṃ smṛtaṃ nārāyaṇātmakam

78.85

nārāyaṇātmakaścāpi sparśo vāyuguṇaḥ smṛtaḥ
nārāyaṇātmakaścaiva śabda ākāśasaṃbhavaḥ

78.86

manaścāpi tato bhūtamavyaktaguṇalakṣaṇam
nārāyaṇaparaḥ kālo jyotiṣāmayanaṃ ca yat

78.87

nārāyaṇaparā kīrtiḥ śrīśca lakṣmīśca devatāḥ
nārāyaṇaparaṃ sāṃkhyaṃ yogo nārāyaṇātmakaḥ

78.88

kāraṇaṃ puruṣo hyeṣāṃ pradhānaṃ cāpi kāraṇam
svabhāvaścaiva karmāṇi daivaṃ yeṣāṃ ca kāraṇam

78.89

adhiṣṭhānaṃ tathā kartā karaṇaṃ ca pṛthagvidham
vividhā ca tathā ceṣṭā daivaṃ caivātra pañcamam

78.90

pañcakāraṇasaṃkhyāto niṣṭhā sarvatra vai hariḥ
tattvaṃ jijñāsamānānāṃ hetubhiḥ sarvatomukhaiḥ

78.91

tattvameko mahāyogī harirnārāyaṇaḥ prabhuḥ
brahmādīnāṃ salokānāmpṛṣīṇāṃ ca mahātmanām

78.92

sāṃkhyānāṃ yogināṃ cāpi yatīnāmātmavedinām
manīṣitaṃ vijānāti keśavo na tu tasya te

78.93

ye kecitsarvalokeṣu daivaṃ pitryaṃ ca kurvate
dānāni ca prayacchanti tapyante ca tapo mahat

78.94

sarveṣāmāśrayo viṣṇuraiśvaraṃ vidhimāsthitaḥ
sarvabhūtakṛtāvāso vāsudeveti cocyate

78.95

ayaṃ hi nityaḥ paramo maharṣirmahāvibhūtirguṇavarjitākhyaḥ
guṇaiśca saṃyogamupaiti śīghraṃ kālo yathartārvṛtusaṃpayuktaḥ

78.96

naivāsya vindanti gatiṃ mahātmano na cāgatiṃ kaścidihānupaśyati
jñānātmakāḥ santi hi ye maharṣayaḥ paśyanti nityaṃ puruṣaṃ guṇādhikam

Linked texts (4)