Mokshadharma 78
Mokṣadharma 78
- Language
- Sanskrit
78.1
śaunaka uvāca-śrutaṃ bhagavatastasya māhātmyaṃ paramātmanaḥ
janma dharmagṛhe caiva naranārāyaṇātmakam
78.2
mahāvarāhasṛṣṭā ca piṇḍotpattiḥ purātanī
pravṛttau ca nivṛttau ca yo yathā parikalpitaḥ
78.3
tathā ca naḥ śruto brahmankathyamānastvayā'nagha
havyakavyabhujo viṣṇurudakpūrve mahodadhau
78.4
yacca tatkathitaṃ pūrvaṃ tvayā hayaśiro mahat
tacca dṛṣṭaṃ bhagavatā brahmaṇā parameṣṭhinā
78.5
kiṃ tadutpāditaṃ pūrvaṃ hariṇā lokadhāriṇā
rūpaṃ prabhāvaṃ mahatāmapūrvaṃ dhīmatāṃ vara
78.6
dṛṣṭvā hi vibudhaśreṣṭhamapūrvamamitaujasam
tadaśvaśirasaṃ puṇyaṃ brahmā kimakaronmune
78.7
etannaḥ saṃśayaṃ brahmanpurāṇaṃ jñānasaṃbhavam
kathayasvottamamate mahāpuruṣanirmitam
78.8
pāvitāḥ sma tvayā brahmanpuṇyāṃ kathayatā kathām
sautiruvāca —
kathayiṣyāmi te sarvaṃ purāṇaṃ vedasaṃmitam
78.9
jagau yadbhagavān vyāso rājñaḥ pārikṣitasya vai
śrutvā'śvaśiraso mūrtiṃ devasya harimedhasaḥ
78.10
utpannasaṃśayo rājā etadevamacodayat
janamejaya uvāca —
ettaddarśitavānbrahmā devaṃ hayaśirodharam
78.11
kimarthaṃ tatsamabhavattanmamācakṣva sattama
vaiśampāyana uvāca —
yatkiṃcidiha loke vai dehasattvaṃ viśāmpate
78.12
sarvaṃ pañcabhirāviṣṭaṃ bhūtairīśvarabuddhibhiḥ
īśvaro hi jagatsraṣṭā prabhunārāyaṇo virāṭ
78.13
bhūtāntarātmā varadaḥ saguṇo nirguṇo'pi ca
bhūtapralayamatyantaṃ śṛṇuṣva nṛpasattama
78.14
dharaṇyāmatha līnāyāmapsu caikārṇave purā
jyotirbhūte jale cāpi līne jyotiṣi cānile
78.15
vāyau cākāśasaṃlīne ākāśe ca mano'nuge
vyakte manasi saṃlīne vyakte cāvyaktatāṃ gate
78.16
avyakte puruṣaṃ yāte puṃsi sarvagate'pi ca
tama evābhavatsarvaṃ na prājñāyata kiṃcana
78.17
tamaso brahma saṃbhūtaṃ tamo mūlāmṛtātmakam
tadviśvabhāvasaṃkrāntaṃ pauruṣīṃ tanumāśritam
78.18
so'niruddha iti proktastatpradhānaṃ pracakṣate
tadavyaktamiti jñeyaṃ triguṇaṃ nṛpasattama
78.19
vidyāsahāyavāndevo viṣvakseno hariḥ prabhuḥ
apsveva śayanaṃ cakre nidrāyogamupāgataḥ
78.20
jagataścintayansṛṣṭiṃ citrāṃ bahuguṇodbhavām
tasya cintayataḥ sṛṣṭiṃ mahānātmaguṇaḥ smṛtaḥ
78.21
ahaṃkārastato jāto brahmā sa tu caturmukhaḥ
hiraṇyagarbho bhagavānsarvalokapitāmahaḥ
78.22
padme'niruddhātsaṃbhūtastadā padmānibhekṣaṇaḥ
sahasrapatre dyutimānupaviṣṭaḥ sanātanaḥ
78.23
dadṛśe'dbhutasaṃkāśo lokānāpomayānprabhuḥ
sattvasthaḥ parameṣṭhī sa tato bhūtagaṇānsṛjan
78.24
pūrvameva ca padmasya patre sūryāṃśusaprabhe
nārāyaṇakṛtau bindū apāmāstāṃ guṇottarau
78.25
tāvapaśyatsa bhagavānanādinidhano'cyutaḥ
ekastatrābhavadbindurmadhvābho ruciraprabhaḥ
78.26
sa tāmaso madhurjātastadā nārāyaṇājñayā
kaṭhinastvaparo binduḥ kaiṭabho rājasastu saḥ
78.27
tāvabhyadhāvatāṃ śreṣṭhau tamorajoguṇānvitau
balavantau gadāhastau padmanālānusāriṇau
78.28
dadṛśāte'ravindasthaṃ brahmāṇamamitaprabham
sṛjantaṃ prathamaṃ vedāṃścaturaścāruvigrahān
78.29
tato vigrahavantau tau vedān dṛṣṭvāsurottamau
sahasā jagrahaturvedānbrahmaṇaḥ paśyatastadā
78.30
atha tau dānavaśreṣṭhau vedāngṛhya sanātanan
rasāṃ viviśatustūrṇamudakapūrve mahodadhau
78.31
tato hṛteṣu vedeṣu brahmā kaśmalamāviśat
tato vacanamīśānaṃ prāha vedairvinākṛtaḥ
78.32
brahmovāca—
vedā me paramaṃ cakṣurvedā me paramaṃ balam
vedā me paramaṃ dhāma vedā me brahma cottaram
78.33
mama vedā hṛtāḥ sarvai dānavābhyāṃ balāditaḥ
andhakārā hi me lokā jātā vedairvinākṛtāḥ
78.34
vedānṛte hi kiṃ kuryāṃ lokānāṃ sṛṣṭimuttamām
aho bata mahat duḥkhaṃ vedanāśanajaṃ mama
78.35
prāptaṃ dunoti hṛdayaṃ tīvraṃ śokaparāyaṇam
ko hi śokārṇave magnaṃ māmito'dya samuddharet
78.36
vedāṃstāṃścānayennaṣṭānkasya cāhaṃ priyo bhave
ityevaṃ bhāṣamāṇasya brahmaṇo nṛpasattama
78.37
hareḥ stotrārthamudbhūtā buddhivu̍ddhimatāṃ vara
tato jagau paraṃ japyaṃ sāñjalipragrahaḥ prabhuḥ
78.38
brahmovāca —
oṃ namaste brahmahṛdaya namaste mama pūrvaja
lokādya bhuvanaśreṣṭha sāṃkhyayoganidhe prabho
78.39
vyaktāvyaktakarācintya kṣemaṃ paṃthānamāsthita
viśvabhuksarvabhūtānāmantarātmannayonaija
ahaṃ prasādajastubhyaṃ lokadhāma svayaṃbhuvaḥ
78.40
tvatto me mānasaṃ janma prathamaṃ dvijapūjitam
cākṣuṣaṃ vai dvitīyaṃ me janma cāsītpurātanam
78.41
tvatprasādāttu me janma tṛtīyaṃ vācikaṃ mahat
tvattaḥ śravaṇajaṃ cāpi caturtha janma me vibho
78.42
nāsatyaṃ cāpi me janma tvattaḥ paramamucyate
aṇḍajaṃ cāpi me janma tvattaḥ ṣaṣṭhaṃ vinirmitam
78.43
idaṃ ca saptamaṃ janma padmajanmeti vai prabho
sarge sarge hyahaṃ putrastava triguṇavarjita
78.44
prathamaṃ puṇḍarīkākṣa pradhānaguṇakalpitaḥ
tvamīśvaraḥ svabhāvaśca karmabandhaḥ svayaṃbhuvaḥ
78.45
tvayā vinirmito'haṃ vai vedacakṣurvayo'tigaḥ
te me vedā hatāścakṣurandho jāto'smi jāgṛhi
78.46
dadasva cakṣūṃṣi mama priyo'haṃ te priyo'si me
evaṃ stutaḥ sa bhagavānpuruṣaḥ sarvatomukhaḥ
78.47
jahau nidrāmatha tadā vedakāryārthamudyataḥ
aiśvaryeṇa prayogeṇa dvitīyāṃ tanumāsthitaḥ
78.48
sunāsikena kāyena bhūtvā candraprabhastadā
kṛtvā hayaśiraḥ śubhraṃ vedānāmālayaṃ prabhuḥ
78.49
tasya mūrdhā samabhavad dyauḥ sanakṣatratārakā
keśāścāsyābhavan dīrghā raveraṃśusamaprabhāḥ
78.50
karṇāvākāśapātāle lalāṭaṃ bhūtadhāriṇī
gaṅgā sarasvatī śroṇyau bhruvāvāstāṃ mahodadhī
78.51
cakṣuṣī somasūryau te nāsā sandhyā punaḥ smṛtā
oṃkārastvatha saṃskāro vidyujjihvā ca nirmitā
78.52
dantāśca pitaro rājansomapā iti viśrutāḥ
goloko brahmalokaśca oṣṭhāvāstāṃ mahātmanaḥ
78.53
grīvā cāsyābhavadrājankālarātritriguṇottarā
etaddhayaśiraḥ kṛtvā nānāmūrtibhirāvṛtam
78.54
antardadhau sa viśveśo viveśa ca rasāṃ prabhuḥ
rasāṃ punaḥ praviṣṭaśca yogaṃ paramamāsthitaḥ
78.55
śaikṣyaṃ svaraṃ samāsthāya udgītaṃ prāsṛjatsvaram
sa svaraḥ sānunādī ca sarvaśaḥ snigdha eva ca
78.56
babhūvāntarmahībhūtaḥ sarvabhūtaguṇo hitaḥ
tatastāvasurau kṛtvā vedānsamayabandhanān
78.57
rasātale vinikṣipya yataḥ śabdastato drutau
etasminnantare rājandevo hayaśirodharaḥ
78.58
jagrāha vedānakhilān rasātalagatānahariḥ
prādācca brahmaṇe bhūyastaṃtaḥ svāṃ prakṛtiṃ gataḥ
78.59
sthāpayitvā hayaśira udakpūrve mahodadhau
vedānāmālayaṃ cāpi babhūvāśvaśirāstataḥ
78.60
atha kiṃcidapaśyantau dānavau madhukaiṭabhau
punarājagmatustatra vegitau paśyatāṃ ca tau
78.61
yatra vedā vinikṣiptāstatsthānaṃ śūnyameva ca
tata uttamamāsthāya vegaṃ balavatāṃ varau
78.62
punaruttasthatuḥ śīghraṃ rasānāmālayāttadā
dadṛśāte ca puruṣaṃ tamevādikaraṃ prabhum
78.63
śvetaṃ candraviśuddhābhamaniruddhatanau sthitam
bhūyo'pyamitavikrāntaṃ nidrāyogamupāgatam
78.64
ātmapramāṇaracite apāmupari kalpite
śayane nāgabhogākhye jvālāmālāsabhāvṛte
78.65
niṣkalmaṣeṇa sattvena saṃpannaṃ ruciraprabham
taṃ dṛṣṭvā dānavendrau tau mahāhāsamamuñcatām
78.66
ūcatuśca samāviṣṭau rajasā tamasā ca tau
ayaṃ sa puruṣaḥ śvetaḥ śete nidrāmupāgataḥ
78.67
anena nūnaṃ vedānāṃ kṛtamāharaṇaṃ rasāt
kasyaiṣa ko nu khalveṣa kiṃ ca svapiti bhogavān
78.68
ityuccāritavākyau tau bodhayāmāsaturharim
yuddhārthinau hi vijñāya vibuddhaḥ puruṣottamaḥ
78.69
nirīkṣya cāsurendrau tau tato yuddhe mano dadhe
atha yuddhaṃ samabhavattayornārāyaṇasya vai
78.70
rajastamoviṣṭatanū tāvubhau madhukaiṭabhau
brahmaṇo'pacitiṃ kurvan jaghāna madhusūdanaḥ
78.71
tatastayorvadhenāśu vedāpaharaṇena ca
śokāpanayanaṃ cakre brahmaṇaḥ puruṣottamaḥ
78.72
tataḥ parivṛto brahmā hariṇā vedasatkṛtaḥ
nirmame sa tadā lokānkṛtsnānsthāvarajaṅgamān
78.73
dattvā pitāmahāyāgryāṃ matiṃ lokavisargikīm
tatraivāntardadhe devo yata evāgato hariḥ
78.74
tau dānavau harirhatvā kṛtvā hayaśirāstanum
punaḥ pravṛttidharmārthaṃ tāmeva vidadhe tanum
78.75
evameva mahābhāgo babhūvāśvaśirā hariḥ
paurāṇametatprakhyātaṃ rūpaṃ varadamaiśvaram
78.76
yo hyetadbrāhmaṇo nityaṃ śṛṇuyāddhārayīta vā
na tasyādhyayanaṃ nāśamupagacchetkadācana
78.77
ārādhya tapasogreṇa devaṃ hayaśirodharam
pañcālena kramaḥ prāpto devena pathi deśite
78.78
etaddhayaśiro rājannākhyānaṃ tava kīrtitam
purāṇaṃ vedasamitaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi
78.79
yāṃ yāmicchettanuṃ devaḥ kartuṃ kāryavidhau kvacit
tāṃ tāṃ kuryādvikurvāṇaḥ svayamātmānamātmanā
78.80
eṣa vedanidhiḥ śrīmāneṣa vai tapaso nidhiḥ
eṣa yogaśca sāṃkhyaṃ ca brahma cāgryaṃ havirvibhuḥ
78.81
nārāyaṇaparā vedā yajñā nārāyaṇātmakāḥ
tapo nārāyaṇaparaṃ nārāyaṇaparā gatiḥ
78.82
nārāyaṇaparaṃ satyamṛtaṃ nārāyaṇātmakam
nārāyaṇaparo dharmaḥ punarāvṛttidurlabhaḥ
78.83
pravṛttilakṣaṇaścaiva dharmo nārāyaṇātmakaḥ
nārāyaṇātmako gandho bhūmau śreṣṭhatamaḥ smṛtaḥ
78.84
apāṃ cāpi guṇā rājansrā nārāyaṇātmakāḥ
jyotiṣāṃ ca paraṃ rūpaṃ smṛtaṃ nārāyaṇātmakam
78.85
nārāyaṇātmakaścāpi sparśo vāyuguṇaḥ smṛtaḥ
nārāyaṇātmakaścaiva śabda ākāśasaṃbhavaḥ
78.86
manaścāpi tato bhūtamavyaktaguṇalakṣaṇam
nārāyaṇaparaḥ kālo jyotiṣāmayanaṃ ca yat
78.87
nārāyaṇaparā kīrtiḥ śrīśca lakṣmīśca devatāḥ
nārāyaṇaparaṃ sāṃkhyaṃ yogo nārāyaṇātmakaḥ
78.88
kāraṇaṃ puruṣo hyeṣāṃ pradhānaṃ cāpi kāraṇam
svabhāvaścaiva karmāṇi daivaṃ yeṣāṃ ca kāraṇam
78.89
adhiṣṭhānaṃ tathā kartā karaṇaṃ ca pṛthagvidham
vividhā ca tathā ceṣṭā daivaṃ caivātra pañcamam
78.90
pañcakāraṇasaṃkhyāto niṣṭhā sarvatra vai hariḥ
tattvaṃ jijñāsamānānāṃ hetubhiḥ sarvatomukhaiḥ
78.91
tattvameko mahāyogī harirnārāyaṇaḥ prabhuḥ
brahmādīnāṃ salokānāmpṛṣīṇāṃ ca mahātmanām
78.92
sāṃkhyānāṃ yogināṃ cāpi yatīnāmātmavedinām
manīṣitaṃ vijānāti keśavo na tu tasya te
78.93
ye kecitsarvalokeṣu daivaṃ pitryaṃ ca kurvate
dānāni ca prayacchanti tapyante ca tapo mahat
78.94
sarveṣāmāśrayo viṣṇuraiśvaraṃ vidhimāsthitaḥ
sarvabhūtakṛtāvāso vāsudeveti cocyate
78.95
ayaṃ hi nityaḥ paramo maharṣirmahāvibhūtirguṇavarjitākhyaḥ
guṇaiśca saṃyogamupaiti śīghraṃ kālo yathartārvṛtusaṃpayuktaḥ
78.96
naivāsya vindanti gatiṃ mahātmano na cāgatiṃ kaścidihānupaśyati
jñānātmakāḥ santi hi ye maharṣayaḥ paśyanti nityaṃ puruṣaṃ guṇādhikam
Linked texts (4)
- Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) — Sanskrit
- Nārāyaṇīya — Vyāsa, Sanskrit
- Pārameśvarasaṃhitā — Sanskrit
- Śabdakalpadruma — Rājā Sir Rādhākānta Deb, Sanskrit