Mokshadharma 79
Mokṣadharma 79
- Language
- Sanskrit
Contents
- 79.88 — 2 parts
79.1
janamejaya uvāca— aho hyekāntinaḥ sarvānprīṇāti bhagavānhariḥ
vidhiprayuktāṃ pūjāṃ ca gṛhṇāti bhagavānsvayam
79.2
ye tu dagdhendhanā loke puṇyapāpavivarjitāḥ
teṣāṃ tvayā'bhinirdiṣṭā pāraṃparyāgatā gatiḥ
79.3
caturthyāṃ caiva te gatyāṃ gacchanti puruṣottamam
ekāntinastu puruṣā gacchanti paramaṃ padam
79.4
nūnamekāntadharmo'yaṃ śreṣṭho nārāyaṇapriyaḥ
agatvvā gatayastisro yadgacchantyavyayaṃ harim
79.5
sahopaniṣadānvedānye viprāḥ samyagāsthitāḥ
paṭhanti vidhimāsthāya ye cāpi yatidharmiṇaḥ
79.6
tebhyo viśiṣṭāṃ jānāmi gatimekāntināṃ nṛṇām
kenaiṣa dharmaḥ kathito devena ṛṣiṇā'pi vā
79.7
ekāntināṃ ca kā caryā kadā cotpāditā vibho
etanme saṃśayaṃ chindhi paraṃ kautūhalaṃ hi me
79.8
vaiśampāyana uvāca- samudgoḍheṣvanīkeṣu kurupāṇḍavayormṛdhe
arjune vimanaske ca gītā bhagavatā svayam
79.9
agatiśca gatiścaiva pūrva te kathitā mayā
gahano hyeṣa dharmo vai durvijñeyo'kṛtātmabhiḥ
79.10
saṃmitaḥ sāmavedena pūrvairādiyuge kṛtaḥ
dhāryate svayamīśena rājannārāyaṇena ca
79.11
etadarthaṃ mahārāja pṛṣṭaḥ pārthena nāradaḥ
ṛṣimadhye mahābhāgaḥ śṛṇvatoḥ kṛṣṇabhīṣmayoḥ
79.12
guruṇā ca mayā'pyeṣa kathito nṛpasattama
yathā tatkathitaṃ tatra nāradena tathā śṛṇu
79.13
yadāsīnmānasaṃ janma nārāyaṇamukhodgatam
brahmaṇaḥ pṛthivīpāla tadā nārāyaṇaḥ svayam
79.14
tena dharmeṇa kṛtavāndaivaṃ pitryaṃ ca bhārata
phenapā ṛṣayaścaiva taṃ dharmaṃ pratipedire
79.15
vaikhānasāḥ phenapebhyo dharmaṃ taṃ pratipedire
vaikhānasebhyaḥ somastu tataḥ so'ntardadhe punaḥ
79.16
yadā''sīccākṣuṣaṃ janma dvitīyaṃ brahmaṇo nṛpa
yadā pitāmahenaiva somāddharmaḥ pariśrutaḥ
79.17
nārāyaṇātmako rājan rudrāya pradadau ca tam
tato yogasthito rudraḥ purā kṛtayuge nṛpa
79.18
bālakhilyānṛṣīnsarvānadharmametadapāṭhayat
antardadhe tato bhūyastasya devasya māyayā
79.19
tṛtīyaṃ brahmaṇo janma yadāsīdvācikaṃ mahat
tatraiṣa dharmaḥ saṃbhūtaḥ svayaṃ nārāyaṇānnṛpa
79.20
suparṇo nāma taptṛṣiḥ prāptavānpuruṣottamāt
tapasā vai sutaptena damena niyamena ca
79.21
triḥ parikrāntavānetatsuparṇo dharmamuttamam
yasmāttasmādvataṃ hyetattrisauparṇamihocyate
79.22
ṛgvedapāṭhapaṭhitaṃ vratametaddhi duṣkaram
suparṇāccāpyadhigato dharma eṣa sanātanaḥ
79.23
vāyunā dvipadāṃ śreṣṭha kathito jagadāyuṣā
vāyoḥ sakāśātprāptaśca ṛṣibhirvighasāśibhiḥ
79.24
tato mahodadhiścaiva prāptavāndharmamuttamam
antardadhe tato bhūyo nārāyaṇasamāhitaḥ
79.25
yadā bhūyaḥ śravaṇajā sṛṣṭirāsīnmahātmanaḥ
brahmaṇaḥ puruṣavyāghra tatra kīrtayataḥ śṛṇu
79.26
jagatsraṣṭumanā devo harinārāyaṇaḥ svayam
cintayāmāsa puruṣaṃ jagatsargakaraṃ prabhum
79.27
atha cintayatastasya karṇābhyāṃ puruṣaḥ smṛtaḥ
prajāsargakaro brahmā tamuvāca jagatpatiḥ
79.28
sṛja prajāḥ putra sarvā mukhataḥ pādatastathā
śreyastava vidhāsyāmi balaṃ tejaśca suvrata
79.29
dharmaṃ ca matto gṛhṇīṣva sātvataṃ nāma nāmataḥ
tena sṛṣṭaṃ kṛtayugaṃ sthāpayasva yathāvidhi
79.30
tato brahmā namaścakre devāya harimedhase
dharmaṃ cāgryaṃ sa jagrāha sarahasyaṃ sasaṃgraham
79.31
āraṇyakena sahitaṃ nārāyaṇamukhodbhavam
upadiśya tato dharmaṃ brahmaṇe'mitatejase
79.32
tvaṃ karttā yugadharmāṇāṃ nirāśīḥ karmasaṃjñitam
jagāma tamasaḥ pāraṃ yatrāvyaktaṃ vyavasthitam
79.33
tato'tha varado devo brahmā lokapitāmahaḥ
asṛjatasa tato lokānkṛtsnaṃnsthāvarajaṅgamān
79.34
tataḥ prāvarttata tadā ādau kṛtayugaṃ śubham
tato hi sātvato dharmo vyāpya lokānavasthitaḥ
79.35
tenaivādyena dharmeṇa brahmā lokavisargakṛt
pūjayāmāsa deveśaṃ hariṃ nārāyaṇaṃ prabhum
79.36
dharmapratiṣṭhāhetośca manuṃ svārociṣaṃ tataḥ
adhyāpayāmāsa tadā lokānāṃ hitakāmyayā
79.37
tataḥ svārociṣaḥ putraṃ svayaṃ śaṃkhapadaṃ nṛpa
adhyāpayatpurā'vyagraḥ sarvalokapatirvibhuḥ
79.38
tataḥ śaṅkhapadaścāpi putramātmajamaurasam
diśāṃ pālaṃ suvarṇābhamadhyāpayata bhārata
so'ntardadhe tato bhūyaḥ prāpte tretāyuge punaḥ
79.39
nāsatye janmani purā brahmaṇaḥ pārthivottama
dharmametaṃ svayaṃ devo harinārāyaṇaḥ prabhuḥ
79.40
tajjagādāravindākṣo brahmaṇaḥ paśyatastadā
sanatkumāro bhagavāṃstataḥ prārdhītavānnṛpa
79.41
sanatkumārādapi ca vīraṇo vai prajāpatiḥ
kṛtādau kuruśārdūla dharmametadadhītavān
79.42
vīraṇaścāpyadhītyainaṃ raibhyāya munaye dadau
raibhyaḥ putrāya śuddhāya suvratāya sumedhase
79.43
kukṣināmne sa pradadau diśāṃ pālāya dharmiṇe
tato'pyantardadhe bhūyo nārāyaṇamukhodbhavaḥ
79.44
aṇḍaje janmani punarbrahmaṇe hariyonaye
eṣa dharmaḥ samudbhūto nārāyaṇamukhātpunaḥ
79.45
gṛhīto brahmaṇā rājanprayuktaśca yathāvidhi
adhyāpitāśca munayo nāmnā barhiṣado nṛpa
79.46
barhiṣadbhyaśca saṃprāptaḥ sāmavedāntagaṃ dvijam
jyeṣṭhaṃ nāmābhivikhyātaṃ jyeṣṭhasāmavrato hariḥ
79.47
jyeṣṭhāccāpyanusaṃkrānto rājānamavikampanam
antardadhe tato rājanneṣa dharmaḥ prabho hareḥ
79.48
yadidaṃ saptamaṃ janma padmajaṃ brahmaṇo nṛpa
tatraiṣa dharmaḥ kathitaḥ svayaṃ nārāyaṇena ha
79.49
pitāmahāya śuddhāya yugādau lokadhāriṇe
pitāmahaśca dakṣāya dharmametaṃ purā dadau
79.50
tato jyeṣṭhe tu dauhitre prādāddakṣo nṛpottama
āditye saviturjyeṣṭhe vivasvān jagṛhe tataḥ
79.51
tretāyugādau ca tato vivasvānmanave dadau
manuśca lokabhūtyarthaṃ sutāyekṣvākave dadau
79.52
ikṣvākunā ca kathito vyāpya lokānavasthitaḥ
gamiṣyati kṣayānte ca punarnnārāyaṇaṃ nṛpa
79.53
yatīnāṃ cāpi yo dharmaḥ sa te pūrvaṃ nṛpottama
kathito harigītāsu samāsavidhikalpitaḥ
79.54
nāradena susaṃprāptaḥ sarahasyaḥ sasaṃgrahaḥ
eṣa dharmo jagannāthātsākṣānnārāyaṇānnṛpa
79.55
evameṣa mahāndharma ādyo rājansanātanaḥ
durvijñeyo duṣkaraśca sātvatairyyite sadā
79.56
dharmajñānena cetena suprayuktena karmaṇā
ahiṃsādharmayuktena prīyate harirīśvaraḥ
79.57
ekavyūhavibhāgo vā kācid dvivyūhasaṃjñitaḥ
trivyūhaścāpi saṃkhyātaścaturvyūhaśca dṛśyate
79.58
harireva hi kṣetrajño nirmamo niṣkalastathā
jīvaśca sarvabhūteṣu pañcabhūtaguṇātigaḥ
79.59
manaśca kathitaṃ rājanpañcendriyasamīraṇam
eṣa lokavidhirdhīmāneṣa lokavisargakṛt
79.60
akartā caiva karttā ca kāryaṃ kāraṇameva ca
yathecchati tathā rājankrīḍate puruṣo'vyayaḥ
79.61
eṣa ekāntadharmaste kīrtito nṛpasattama
mayā guruprasādena durvijñeyo'kṛtātmabhiḥ
79.62
ekāntino hi puruṣā durlabhā bahavo nṛpa
yadyekāntibhirākīrṇaṃ jagatsyātkurunandana
79.63
ahiṃsakairātmavidbhiḥ sarvabhūtahite rataiḥ
bhavetkṛtayugaprāptirāśīḥkarmavivarjitā
79.64
evaṃ sa bhagavānvyāso gururmama viśāmpate
kathayāmāsa dharmajño dharmarājñe dvijottamaḥ
79.65
ṛṣīṇāṃ saṃnidhau rājan śṛṇvatoḥ kṛṣṇabhīṣmayoḥ
tasyāpyakathayatpūrva nāradaḥ sumahātapāḥ
79.66
devaṃ paramakaṃ brahma śvetaṃ candrāmamacyutam
yatra caikāntino yānti nārāyaṇaparāyaṇāḥ
79.67
janamejaya uvāca-evaṃ bahuvidhaṃ dharmaṃ pratibuddhairniṣevitam
na kurvanti kathaṃ viprā anye nānābrate sthitāḥ
79.68
vaiśampāyana uvāca- tisraḥ prakṛtayo rājandehabandheṣu nirmitāḥ
sāttvikī rājasī caiva tāmasī caiva bhārata
79.69
dehabandheṣu puruṣaḥ śreṣṭhaḥ kurukulodvaha
sāttvikaḥ puruṣavyāghra bhavenmokṣāya niścitaḥ
79.70
atrāpi sa vijānāti puruṣaṃ brahmavittamam
nārāyaṇaparo mokṣastato vai sāttvikaḥ smṛtaḥ
79.71
manīṣitaṃ ca prāpnoti cintayanpuruṣottamam
ekāntabhaktiḥ satataṃ nārāyaṇaparāyaṇaḥ
79.72
manīṣiṇo hi ye kecidyatayo mokṣadharmiṇaḥ
teṣāṃ vicchinnatṛṣṇānāṃ yogakṣemavaho hariḥ
79.73
jāyamānaṃ hi puruṣaṃ yaṃ paśyenmadhusūdanaḥ
sāttvikastu sa vijñeyo bhavenmokṣe ca niścitaḥ
79.74
sāṃkhyayogena tulyo hi dharma ekāntasevitaḥ
nārāyaṇātmake mokṣe tato yānti parāṃ gatim
79.75
nārāyaṇena dṛṣṭastu pratibuddho bhavetpumān
evamātmecchayā rājanpratibuddho na jāyate
79.76
rājasī tāmasī caiva yā miśre prakṛtī smṛte
tadātmakaṃ hi puruṣaṃ jāyamānaṃ viśāmpate
79.77
pravṛttilakṣaṇairyuktaṃ nāvekṣati hariḥ svayam
paśyatyenaṃ jāyamānaṃ brahmā lokapitāmahaḥ
79.78
rajasā tamasā caiva mānasaṃ samabhiplutam
kāmaṃ devā ṛṣayaśca sattvasthā nṛpasattama
79.79
hīnāḥ sattvena sūkṣmeṇa tato vaikārikāḥ smṛtāḥ
janamejaya uvāca- kathaṃ vaikāriko gacchedvapuruṣaḥ puruṣottamam
79.80
vada sarvaṃ yathādṛṣṭaṃ pravṛttiṃ ca yathākramam
vaiśampāyana uvāca-susūkṣmaṃ tattvasaṃyuktaṃ saṃyuktaṃ tribhirakṣaraiḥ
79.81
puruṣaḥ puruṣaṃ gacchedviṣkriyaḥ pañcaviṃśakaḥ
evamekaṃ sāṃkhyayogaṃ vedāraṇyakameva ca
79.82
parasparāṅgānyatāni pāñcarātraṃ ca kathyate
eṣa ekāntināṃ dharmo nārāyaṇaparātmakaḥ
79.83
yathā samudrātprasṛtā jalaughāstameva rājanpunarāviśanti
ime tathā jñānamahājalaughā nārāyaṇaṃ vai punarāviśanti
79.84
eṣa te kathito dharmaḥ sātvataḥ kurunandana
kuruṣvainaṃ yathānyāyaṃ yadi śakto'si bhārata
79.85
evaṃ hi sa mahābhāgo nārado gurave mama
śvetānāṃ yatināṃ cāha ekāntagatimavyayām
79.86
vyāsaścākathayatprītyā dharmaputrāya dhīmate
sa evāyaṃ mayā tubhyamākhyātaḥ prasṛto guroḥ
79.87
itthaṃ hi duścaro dharma eṣa pārthivasattama
yathaiva tvaṃ tathaivānye bhavantīha vimohitāḥ
79.88
kṛṣṇa eva hi lokānāṃ bhāvano mohanastathā
saṃhārakārakaścaiva kāraṇaṃ ca viśāmpate
79.88.p1
[13472]
79.88.p2
iti śrīmahābhārate śatasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ vaiyāsikyāṃ śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi nārāyaṇīye ekāntikabhāve aṣṭacatvāriṃśadadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ || 348
Linked texts (5)
- Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) — Sanskrit
- Nārāyaṇīya — Vyāsa, Sanskrit
- Pārameśvarasaṃhitā — Sanskrit
- Vedāntasiddhāntasaṃgraha — Vanamālī Miśra 1660, Sanskrit
- Madhvamukhālaṃkāra — Vanamālī Miśra 1660, Sanskrit